یادداشت «نسیم آنلاین» بر کتاب "بانی عشق "؛
دینداری به سبک برجنشینان
رمان «بانی عشق» از جمله آثار بی محتوا، ضعیف، تکراری و حجیم، قرار است در هزار و صد و ده صفحه به ما درس عشق و همسرداری یاد دهد؛ داستانی که در بدترین حالت میتوان آن را در حداکثر ۳۰۰ صفحه خلاصه نمود.
گروه فرهنگی « نسیم آنلاین »، سیدمهدی موسوی- عشق اولین و پرکاربردترین مضمون استفاده شده در داستانهای بشر است. به طوری که در مجموعه کارهای یک نویسنده حتماً رگههایی از ژانر عاشقانه پیدا میشود. همین تکثر میتواند دلیلی باشد بر اینکه بخش اعظمی از این داستانها کیفیت لازم را ندارند. نویسندگان بسیاری با استفاده از کلیشههای اینگونه داستانها، آثاری به مراتب ضعیف و بیمحتوا تولید میکنند که در درجهی اول باید به «نویسنده بودن» صاحب آن اثر شک کنیم.
«عشق»، «جدایی»، «روابط زناشویی»، «رقابت عشقی» و مفاهیمی از این دست وجه جدایی ناپذیر ادبیات عامهپسند است و در این میان هر انسانی با تجربهی بخشی از زندگی خود و اطرافیانش میتواند دست به قلم ببرد و به اصطلاح یک اثر هنری عاشقانه! خلق کند.
در ایران نیز عدهای از نویسندگان در تمام دوران کاری خودشان با تعهد به ادبیات عامهپسند، کارخانهی تولید داستانهای بی محتوا، ضعیف، تکراری و عموماً حجیم راهاندازی میکنند و با دستاویز مفاهیمی دستمالی شده، سلیقهی گروه کثیری از مخاطبان را تنزل میدهند.
اینکه «ادبیات عامهپسند چیست و چه جایگاهی دارد؟» در چارچوب این یادداشت نمیگنجد. فقط آنکه داستان باید مخاطب عام داشته باشد و این «عامهپسند» بودن در مفهوم بد جامعهشناسانهی آن به کار میرود.
رمان «بانی عشق» یکی از همین آثار بی محتوا، ضعیف، تکراری و حجیم، قرار است در هزار و صد و ده صفحه به ما درس عشق و همسرداری یاد دهد؛ داستانی که در بدترین حالت میتوان آن را در حداکثر 300 صفحه خلاصه نمود. در این یادداشت کوتاه قصد داریم با مروری مختصر بر این رمان، نقاط ضعف و قوت کار مریم اولیائی را بررسی کنیم.
اولیائی قبل از این کار، دو رمان «الههی ناز» و «کویر تشنه» را در کارنامهی خود دارد که داستان آنها نیز بی شباهت به «بانی عشق» نیست. در ابتدا مروری بر داستان داشته باشیم:
دختری سه ماه مانده به اتمام دوران تحصیلش در فرانسه عاشق مرد 1 میشود و مرد به خاطر قول دختر به پدرش که تنها به ایران باز خواهد گشت، از دختر خواستگاری نمیکند و در عوض از درخواست مادرش برای برگشتن به ایران و ازدواج با دختر یکی از دوستان خبر میدهد. دختر که نمیخواهد مانع آرزوی یک مادر و دختر بشود، بدون اطلاع به ایران باز میگردد و مرد را در غمی بزرگ رها میکند؛ در صورتی که اصلاً نامزدی در کار نبوده است.
دختر که حالا در ایران افسرده شده است به پیشنهاد پدرش در شرکتی مشغول به کار میشود. حالا پسرِ صاحب شرکت یعنی مرد 2 عاشق دختر میشود. دختر که هنوز عاشق مرد 1 است پس از مدتی عاشق مرد 2 ـ اما به مراتب کمتر ـ شده و به او جواب مثبت میدهد اما متوجه میشود که مرد 1 هنوز ازدواج نکرده است. وی که حالا در دوراهی عشق گیر کرده است ناگهان تصادف میکند و از یک پا فلج میشود. مادر مرد 2 که مخالف این ازدواج شده از رسیدن این دو به هم جلوگیری میکند. حالا مرد 1 که از دوری دختر بیماری قلبی گرفته است پا پیش میگذارد اما دختر تصور میکند که بعدها مرد از او خسته خواهد شد و بنابراین مدتها به او جواب رد میدهد.
از آن طرف مرد 2 عاشق خواهر مرد 1 میشود و با او قرار ازدواج میگذارد. دختر در جایی از داستان که به همراه مرد 1 و مادرش و مرد 2 و همسر او و دختر خالهاش به مشهد رفته است در صحنهای بسیار ابتدایی، نمایشی و خندهدار در حرم امام رضا(ع) شفا میگیرد. در اینجا مادر مرد 2 که دختر را سالم میبیند دوباره جلو میآید و برای پسرش خواستگاری میکند. داستان با کشمکش این ازدواجها جلو میرود تا آنکه مرد 2 با خواهر مرد 1 و مرد 1 هم بالاخره با دختر ازدواج میکند.
«بانی عشق» رمانی به شدت کسل کننده و حاوی دیالوگهایی بسیار سطحی و طولانی است که در هنگام خواندن این دیالوگها گاه خواننده نمیتواند تشخیص دهد که این حرف دقیقاً مربوط به کدام کاراکتر داستان است. از آن طرف گاهی تا بیش از ده صفحه، کاراکترها با هم مشاجرههای کودکانه با دیالوگهای بسیار ابتدایی دارند و به این وسیله نویسنده بر وزن کتاب خودش افزوده است! گویی ملاک برتری یک نویسنده بر دیگران تعداد صفحات چاپ شده از وی باشد که اولیائی بدون هدف دیالوگهایی را به داستان افزوده است که ذرهای کارکرد داستانی ندارند. بنابراین آنچه که باعث حجیم شدن این رمان شده است نه بیان جزئیات صحنه و توصیفات، نه خرده روایتهای متعدد بلکه فقط دیالوگ بوده است.
داستان از فرانسه آغاز میشود و نویسنده در صفحهی اول رمان از خواستگاری استادِ دختر در دانشگاه مینویسد و به این وسیله تکلیف خودش را با خواننده معین میکند. به طور کاملاً واضح، نویسنده نه تنها هیچگاه فرانسه را ندیده است بلکه حتی یک خانه و کوچه از آنجا را هم نمیتواند به تصویر بکشد و ما فرقی بین توصیفات وی از خیابانهای فرانسه و مثلا خیابان ولیعصر تهران نمیبینیم. نکتهی دیگر آنکه دختر و دوستش در فرانسه به زبان فرانسوی صحبت میکنند اما در بین دیالوگها ما کلماتی چون «بای بای»، «مقسی مقسی» و... میبینیم. نویسنده به طرز ناشیانهای سعی میکند فضای خارج از کشور را با این نوع صحبت کردن و بی حجاب بودن دختران برای ما ترسیم کند.
شخصیت اصلی داستان یعنی همان دختر عاشق، بسیار زیبا و پولدار است اما ما از این زیبایی و بعد زیبایی مرد 1 و 2 هیچ توصیفی در داستان نمیبینیم. نویسنده همهی توصیفات خودش را در بیان عبارتهایی مثل «عجب تیکهایه»، «عجب چیزیه به خدا» «عجب چیزیه لامذهب!» و... خلاصه میکند. اوج تعریف وی از زیبایی در این جمله خلاصه میشود: «آدم فکر میکنه اروپاییه»! (ص 503). عبارتهایی که فقط به مذاق دختران ترشیده یا دم بخت یا نوجوانان 15 ـ 16 ساله خوش میآید. علاوه بر این توصیفات ناقص از آدمها، ما به دلیل آنکه نویسنده توصیف درستی از مکانها ندارد، هیچ تصوری از فضای داستان و خانهها نداریم؛ وی تنها بر بزرگبودن و شیک بودن مکانها تأکید دارد!
جدا از اینکه داستان از اشتباهات فاحش ویرایشی نیز رنج میبرد، نوع دیالوگنویسی نویسنده بسیار ابتدایی است و گاهی ما تصور میکنیم در حال خواندن متن یک مقالهی علمی هستیم. به طور مثال به این دیالوگها توجه کنید:
«سپس فرشاد من را به منزل رساند و رفت. وقتی به منزل آمدم، سامان مشغول صرف ناهار بود و مادر طبق معمول مشغول حرف کشیدن از سامان. بعد از سلام و احوالپرسی، سامان گفت: امروز هم معذب بودی؟» (ص 188)
«فرشاد تماس گرفت و با مسعود صحبت کرد و ضمن معذرتخواهی عنوان کرد که فعلاً جشن عروسی را لغو کنند؛ زیرا، روحیهی مناسبی ندارد و خاطرنشان کرد که برنامهی رزرو هتل را به هم زده و موضوع جدی است.» (صص 949 و 950)
«سامان ضمن گفتن شب به خیر، بیان کرد...» (ص 1089)
واقعاً جملات بالا توسط یک نویسنده در داستان به کار گرفته شده است؟! در پایان داستان نیز نویسنده با ادای دین به سریالهای ایرانی هیچ مجردی را باقی نمیگذارد حتی اگر دو صفحه به انتها مانده باشد.
اولیائی در جای جای داستان حرف از دین و ایمان افراد میزند. ما پدری را میبینیم که دوست دارد دامادش «ایرانی الاصل» و «شیعه» باشد، شخصیت اصلی داستان که بعد از خواندن نیمی از کتاب متوجه میشویم اهل نماز خواندن هم هست، هیچ گاه حجاب ندارد، در فرانسه با حفظ موازین شرعی! با پسری دوست میشود و به راحتی با نامحرمان هم کلام میشود و گاه به آنها علاقه و محبت نشان میدهد و دیگر کاراکترها نیز برخلاف پسری که بعدها مزاحم دختر میشود، همگی رگههایی از ایمان به خدا و ائمه دارند. این دوست داشتن دین بد نیست اما کارکردهای خاصی در داستان پیدا میکند که به آن خواهیم پرداخت.
در جایی از داستان دختر استخاره میگیرد و میگوید: «خدا از من بسیار راضی است و به من توجه ویژه دارد» (صص 140 و 141) در جایی دیگر میگوید: «من همهش سر سجاده بودم و داشتم دعاتون میکردم.» (ص 633) «چادر نمازی برداشتم و به اتاق مسعود آمدم.» (ص 733) «لطفاً من رو هم صدا کنین. تهران برای نماز صبح همیشه خواب میمونم. اما، دوست دارم این چند روز پاشم.» (ص 767) این مقدمه چینیها در داستان تا جایی ادامه پیدا میکند که دختر شفا مییابد و بعد از آن جملهای از زبان حضرت زهرا(سلامالله علیها) بیان میشود که به نظر نگارنده هدف اصلی اولیائی از نوشتن این رمان است: «لب خندون همیشه برازندهی دلهای پاک و زینتبخش سیرتهای زیباست، خانمم! برو، اما به راه راست برو، به راه راست.» (ص 793)
روایت اولیائی از زیارت امام رضا(علیهالسلام) که همراه با انتقاد از مردمی است که به زور میخواهند ضریح را بغل کنند یا چگونگی زیارت آنها یا رفتار خادمان (صص 761 و 762) دقیقاً نگاه قشر مرفهی است که مشهد آنها بدون رفتن به رستورانهای شاندیز و مراکز تجاری و سیاحتی معنا نمییابد. این نوع انتقادها به کنار، مادر مرد 1 وقتی دختر شفا میگیرد به او چندین بار گوشزد میکند که «چیزی نگو. چیزی نگو. میریزن تکهت میکنن ساقی، پاشو بریم.» (ص 793) «من نمیتونم از زیر دست و پای این جمعیت تو رو سالم دربیارم.» (ص 794). من که از این چند صفحه فقط یاد زامبیها و آدمخورها افتادم! اگر نوع روایت خانم اولیائی از زیارت را در کنار روایت خانم سارا عرفانی در رمان «پنجشنبهی فیروزهای» بگذارید دقیقاً اختلاف این دیدگاهها برای شما مشخص خواهد شد.
گفتیم که شخصیت اصلی داستان حجاب درست و حسابی ندارد و اعتقادش در حد این است که مثلاً در عروسی مختلط دکلته نپوشد اما بلافاصله بعد از شفاگرفتن با مرد 1 سر حجاب جر و بحث میکند:
مرد 1: «لطفاً جلوی فرشاد لباس گشادتر بپوش.»... دختر: «دیگه داری حال من رو با این دوست داشتنت به هم میزنی، مسعود». (ص 811) در واقع مرد 1 از بیم آنکه مرد 2 دوباره عاشق دختر شود از او میخواهد لباس پوشیدهتر داشته باشد. همین مسئله در انتهای داستان و جایی که دختر در مقابل نامحرم دیگری بدون حجاب میآید جور دیگری رقم میخورد. نامحرم او را میبیند و عاشقش میشود! عاشق یک زن شوهردار! کارکرد حجاب نه در چارچوب دستورات دین بلکه فقط به خاطر امنیت است. این مسئله را بگذارید کنار حرف مرد 1 که میگوید: «من فقط تا عروسی ازت خواهش کردم آرایش نکنی. حالا دیگه به خودت بستگی داره. بنده دیگه خیالم راحت شده. هیچ کس هم نمیتونه تو رو از من جدا کنه.» (ص 911) با این حال بعد از صفحهی 821 دوباره مثلث عشقی اواسط داستان خودش را نشان میدهد.
دینی که کاراکترهای این داستان دارند، دینی ناآشنا و غریب نیست. عدهای از مردم برای رفع حاجاتشان به امامزادهها و مشهد میروند، گاه نماز میخوانند و روزه میگیرند اما فقط برای فواید پزشکی آن اما در مقابل هر کاری که دوست دارند انجام میدهند. گویا دل اگر پاک باشد دیگر نیازی به حفظ ظواهر شرعی هم نیست. «سلیقهی هر کس محترمه» (ص 277).
دختر در صفحهی 180 دوست بودن با نامحرم را مخالفت با خدا نمیداند اما میگوید اگر جای آن دختر را بگیرم خدا از من راضی نیست. وی حتی زمانی که قرار است با مرد 1 ازدواج کند تا انتهای داستان هیچ گاه از شرکت مرد 2 بیرون نمیآید و دلیل مضحکی برای این کار خودش بیان میکند: «دل کندن از دوستان و مهندس احمدی (مرد هماتاقیاش در شرکت) برایم دشوار است.» (ص 944)
دل پاک بودن! در جای جای رمان باز هم تکرار میشود. در جایی از داستان مادر مرد 2 با مرد ماهی فروشی سر دخترهای متاهلی که همراهش هستند شوخی میکند و بعد میگوید: «تو رو هم چون پسر چشم پاکی دیدم، باب شوخی رو باز کردم.» (ص 1025)
مسئلهی دیگری که میخواهیم در اینجا به آن اشاره کنیم وجود داستانهای مشابه «بانی عشق» در فضای داستانی کشور است. زمانی نه چندان دور، دختری مثلاً بین دو خواستگار مردد میماند و در نهایت یکی از آنها را انتخاب میکرد و این دو خواستگار دیگر نقشی در مقابل یکدیگر نداشتند و دختر نیز دل در گرو یکی از آنها داشت اما امروز به مدد سریالها و فیلمهای ماهوارهای دو مرد در تقابل یکدیگر قرار میگیرند و مثل همین داستان، دختر عاشق هر دو است: «عشق مسعود همیشه توی قلب من زنده خواهد بود.» (ص 449) و بعد از ازدواج میگوید مرد شماره 2 را مثل یک برادر دوست دارم.
به پاراگرافهای بالا برگردیم. مخاطب این نوع داستانهای سطحی چه کسانی هستند؟ فکر میکنید تأثیر این داستانهای مخرب بر شخصیت خوانندگان چیست؟ «بانی عشق» سعی میکند در انتهای داستان از صبوری زن و شوهرها بنویسد و به قول خودش پند و اندرز دهد اما ما در 1110 صفحه فقط ضعف مردها در مدیریت زندگی خانوادگیشان و از آن طرف توقع بالای زنها و سوار شدن آنها بر روی دوش مردها را میبینیم. مردهای این داستان اگر در مقابل اشتباه زنها عصبانی شوند، به غلط کردن میافتند و با هزار التماس و تمنا زن را راضی میکنند. در اینجا نامحرم فقط کسی است که فامیل ما نباشد: «مسعود از من خواست به کناری بروم تا گارسون من را نبیند.» (ص 805)، عروسی شبی است که انجام هر کاری در آن به دلیل «یک شب بودن» مباح است، آرایش برای متأهلان جایز است و حجاب فقط برای پیرزنهاست.
نکتهی آخر در مورد شخصیتپردازیهای نویسنده است. به جرأت میتوانیم بگوییم با این حجم از داستان و ضعفهای جدی در توصیفها تقریباً هیچ «کاراکتر»ی به «شخصیت» نمیرسد و همه در حد همان «تیپ» رها میشوند. با کمی ارفاق، راوی داستان یعنی همان ساقیِ عاشق تنها شخصیتی است که ما تا حدودی با روحیات وی آشنا میشویم و رفتارهای وی کارکرد داستانی پیدا میکنند. مرد 1 که فقط یک مجنون است، پدر و مادرها که فقط بزرگانی هستند که نصیحت میکنند، بقیه جوانان به دنبال عشق و تفریحشان هستند و مرد 2 عاشق نصفهنیمهای که به راحتی از عشق خودش به راوی کنار میکشد اما همچنان او را دوست دارد. ما 1110 صفحه میخوانیم اما باز هم چیزی از روحیات این آدمها نمیفهمیم.