نگاه «نسیم آنلاین» به چند داستان با مضمون دینی:
داستانهایی که برای بیداری نوشته میشود
قلم زدن برای ادبیات دینی راهی است که مدت هاست عابرانی دارد و شاید هنوز به قله نرسیده باشیم، ولی مطمئنا فاصله زیادی هم با قی نمانده است.
گروه فرهنگی « نسیم آنلاین »، فاطمه معصومی- ادبیات داستانی دینی ، در سال های اخیر با پیشرفت هایی رو به رو بوده است ؛ به این معنا که جایگاه خود را دربین مخاطبان پیدا کرده است. اکنون آثاری پیش روی ما قرار دارد که با رعایت مسائل تکنیکی به موضوعی پرداخته اند که همواره یکی از دغدغه های اصلی بشر بوده است. ساحت داستان دینی ، جسارتی می خواهد که هر کسی را یارای ورود به این عرصه نیست . با وجود این ما شاهد گام هایی در زمینه داستان های دینی هستیم. البته واضح است که هرگز قانع کننده نبوده است. شروع و حرکت در این جهت همتی لازم داشت و حالا سال هاست که شاهد ورود داستان هایی با ارزش های متفاوت ادبی اما با مضامین دینی هستیم. جشنواره ها و جلسات نقد و گفت و گو با مضامین مختلف دینی برای هر چه بیشتر بالیدن ادبیات دینی تلاش می کنند.
گونه های مختلف ادبیات داستانی دینی را در این سال ها مشاهده کرده ایم. پس از بحث کوتاهی در ارتباط با ادبیات داستانی دینی به ذکر چند نمونه از آن می پردازیم.
ادبیات داستانی دینی چیست؟در باب امکان داشتن یا نداشتن اطلاق کلمه ادبیات داستانی دینی به این گونه ادبی سخن بسیار گفته شده است. عده ای دین را مقوله ای دانسته اند که از متون مذهبی به انسان رسیده است و رمان و داستان مدرن توانایی صحبت درباره آن را ندارد. چرا که رمان و داستان مدرن امروزی روایت گر انسان است . انسان برای تمدن امروزی همه چیز است و رمان مدرن دوست دارد از مبارزات او برای اثبات بیشتر "من بودن" حکایت کند. بنابراین نمی توان مقوله ای با عنوان رمان دینی داشت.
تفکری چنین ، برگرفته از جامعه ای است که مردم دست از اجرای فرامین خداوند کشیده اند. روایت این مردم روایت زندگی کسانی است تهی از یاد پروردگار. مشخص است وقتی هنرمند بخواهد از جامعه اش بنویسد و واقعیت را بگوید؛ باید اقرار کرد که رمان دینی (به مفهومی که خواندن این رمان سوالاتی دینی را پاسخ بدهد یا تنها ذکر حقیقت های دینی را انجام دهد.) معنایی نخواهد داشت. چون روابط شخصیت های داستانی برپایه اعتقاد بر خالق یکتا تنظیم نشده است.
نگاهی دیگرداستان دینی را نمی توان به تعریفی که در قبل آمد محدود کرد. گستره داستان دینی را می توان به داستان هایی که مشکلات نبود آن را تصویر می کنند تعمیم داد؟ آیا تنها باید داستانی را دینی بخوانیم که وجود آن را به تصویر می کشد و از آثار آن سخن می گوید؟ آیا نمی توان آثار هنرمندانی را که از نبود رابطه با خداوند فریاد برآورده اند و نفس بی چارگی افراد جامعه خود را از نبود این ارتباط بیان کرده اند آثار دینی خواند؟
اگر از دریچه ی فوق به ادبیات داستانی جهان و حتی ایران بنگریم خواهیم دید در جایگاهی که هنر مند ادراکات خویش از مردم را با صداقت پیش می نهد ؛ حتی داستان هایی که از دینی در آن ها یاد نشده است، می توانند جز ادبیات داستانی دینی جای بگیرند. جامعه ای که بنا به ویرانی گذاشته است و با تصویر آرمانی که در ذهن خود می پروراند ، فاصله فراوانی گرفته است. بازگشت هنرمند به ریشه ی نابسامانی جامعه اش او را ناچار می کند تا چنین بنویسد و نه هیچ چیز دیگری.
رمان در خدمت دینهنگامی که صحبت از رمان دینی داخلی می شود ، یاس از برخی کار های بی کیفیت ادبی به میان می آید. بعضی رمان های دینی به دلیل عدم پرداخت های داستانی ، شخصیت پردازی ضعیف و ایجاد نشدن بستر داستانی مناسب صرفا در حد موضوع باقی می مانند. از این روست که انتقاد های بسیاری روانه ی آثار حوزه ادبیات داستانی دینی شده است. واکاوی علل عمده ی عدم توفیق آثار در بین مخاطب ، می تواند راهگشای دست اندرکاران این حوزه باشد.
رشد بی رویه ی آثار سفارشی و کتاب سازی هایی که حتی از نویسندگان صاحب قلم نیز مشاهده شده است. مشکل اصلی کار های این چنینی نبود دغدغه ی کافی برای هنرمنداست. بنابراین کار قابل ارائه از آب در نمی آید. ادامه ی روند تولید آثار بی کیفیت برای عرصه ادبیات داستانی دینی مشکل آفرین است.
از طرفی وجود نقاط ضعف دلیلی بر زیر سوال بردن امکان وجود ادبیات داستانی دینی نیست. نویسنده ای که با دین و دین داری از آغاز زندگی خود مانوس بوده است و اکنون به عرصه نوشتن قدم گذاشته است با دیدگاه خویش نسبت دین ، آن را وارد داستانش می کند. چرا که بنیاد فکری او برپایه اصول دیگری تعریف شده است. گاه فقدان شخصی که هم فهم درستی از دین داشته باشد و هم با راه و رسم نوشتن آشنایی کافی داشته باشد؛ سبب می شود تا این گونه تصور شود که امکان ورود دین به عرصه داستانی وجود ندارد. وجود هنرمند از اهمیت بالاتری برخوردار است. حال می خواهد فرم هنرش شعر باشد که مادر زاد متولد سرزمین مان و یا می خواهد رمان باشد که از جای دیگری سوغات آورده شده است. کسی که توانایی رام کردن الفاظ را برای ایجاد بنای داستانی دارد چاشنی وجودی خود را که همان حقیقت دینی است را به جان اثر می بخشد.
عجله در داشتن کتاب هایی که با مثال زدن از آن ها تعریف و تمجید کنیم و به نمایش بگذاریم ، آفتی است که اصلی ترین ضررش همان بی اعتقادی به تولید ادبیات دینی است و سرانجام داشتن کتاب هایی با مضامین برجسته که توانایی رساندن صدای خود را بیرون از شیشه ی کتاب فروشی به مخاطب ندارند و صرفا به آمار کتاب خانه ای می پیوندند. در ادامه چند نمونه از آثار دینی که در طی سال های مختلف نوشته شده اند را بررسی می کنیم. انتخاب این موارد بر اساس سلیقه نویسنده بوده و این چند نمونه به منظور یک رهیافت بر ارزش های ادبی متفاوت این آثار ذکر می شود.
حکایت جوانمردی مرد مو جو گندمیتوصیفات و ریزه کاری های داستان "قیدار"، هرچه بیشتر خواننده را به زندگی آدم های داستانش دعوت می کند. این کتاب که بی شباهت به مرثیه ای در رثای جوان مردی ها نیست با اتصال دوره ی زمانی قبل از انقلاب اسلامی به بعد از آن سعی دارد تا پلی بین مردمان آن زمان و مخاطبان عصر حاضرش بزند. شاید شخصیت های کتاب قیدار را به خصوص نسل جوان تر کمتر دور و بر خود دیده اند. کسانی که نقل مرام و معرفت از با اهمیت ترین مسائل اطرافشان است. برای فهم شخصیت، نیاز به تفکر زیادی نداریم. قیدار آدمی است که نه یک فرشته است و نه موجودی خبیث ؛ فقط گاهی لابلای سخنانش حرف های عرفانی می زند که به قد و قواره اش نمی آید.
استفاده از شاخصه های فرهنگ ایرانی مثل زورخانه و سید و حسینیه و عشق به امام حسین علیه السلام و یارانش به عنوان مظهر جوانمردی باعث ریشه گرفتن رمان در متن جامعه ی خود شده است. روحیه ی داستان علاقه دارد که بین مرز های تعریف شده حرکت کند. شیوه ای که معمولا بسیار مورد علاقه امیرخانی به نظر می رسد.
مردانی با لباس های رنگی"سه کاهن"، نوشته مجید قیصری، به شخصیتی می پردازد که کمتر از جنبه داستانی به آن پرداخته شده است. داستانی با مضمونی تاریخی. به نظر می رسد، همان انتظاراتی را باید از آن داشته باشیم که معمولا از داستان های تاریخی پیش از آن داشته ایم. داستان، پیرامون شخصیت دایه ی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله که در گیرودار نگه داری از ایشان با اتفاقاتی روبه رو می شود. داستان با الفاظ و تعلیقی که بر داستان سوار شده است پیش می رود.
داستان نو است و فضاها کهنه می نماید. مدت هاست که از این دست داستان ها زیاد شنیده ایم اما در باره سه کاهن می توان گفت با وجود این که بیشتر بار روایت داستان روی دوش حلیمه قرار دارد اما خواندش خالی از لذت های معمول داستانی نیست.
زنان تاریخ سازکتاب "چهار بانوی تاریخ ساز"، نوشته زهرا زواریان در داستان هایی جداگانه به شخصیت مادر امام زمان، رابعه عدویه، هاجر و فاطمه بنت اسد می پردازد.
این کتاب از نمونه های نسبتا موفق داستان های دینی محسوب می شود. از این مجموعه داستان ها ، خاتون عشق، پیرامون مادر امام عصرعلیه السلام به دلیل جذابیت های موجود داستانی اثر برجسته تری دارد. وجه مشترک این داستان ها روایت احوالات زنانی است که نقش بسیار مهمی در تاریخ داشته و همچنین کمتر به آنان پرداخته شده است.
قدیسی در سرزمین روس هارمان "قدیس"، در ارتباط با حضرت علی علیه السلام نوشته شده است ، داستان کشیشی است که در جریان مطالعه کتابی قدیمی قرار می گیرد. حسن بیگی، از عهده پرداخت به صحنه هایی که در روسیه به وقوع می پیوندند خوب بر آمده است .
شخصیت کشیش علاقه مند به نسخ قدیمی، برای خواننده قابل درک است. البته شاید کتاب بدون قسمت های تاریخی نیز تا حدودی می توانست راه خود را ادامه دهد . متاسفانه برخلاف باورپذیری قسمت هایی که در رابطه با کشیش است ؛ رجوع به گذشته در اتفاقات رمان جا نیفتاده است. این جاست که قسمتی از زحمت ارتباط مطالب به یکدیگر به گردن مخاطب می افتد.
چت با چاشنی ایماناثر "لبخند مسیح" به قلم سارا عرفانی، داستان دختری است که در جریان یک چت اینترنتی با مردی مسیحی آشنا می شود که به اسلام علاقه دارد.
در این داستان برخلاف اکثر کارهای دینی که تاریخی هستند، شخصیت اصلی درگیر مسائل زندگی مدرن است. شاید نوع نگاه نویسنده به این موارد را بتوان از نقاط قوت رمان ذکر کرد. همچنین درک این مسئله که همیشه برای حکایت از تاریخ می توان به تاریخ رجوع نکرد. نمی توان انکار کرد که فراموش کردن زمان حال و ننوشتن نویسندگان از آن چه در فضای روزگارمان می گذرد. هیچ وقت نیاز به خواندن درباره دغدغه های دینی روز را برطرف نمی کند.
راه مدت هاست آغاز شده استداستان های دینی هنوز در آغاز راهند. هنوز نیاز مبرمی به بحث و بررسی این گونه داستانی داریم. خوشبختانه اکنون همت داستان نویسان بر تولید این گونه از کار ها گمارده شده است. با توجه به این مطلب که رشد کار هایی با سطح متوسط ، می تواند زنگ خطری برای اهل فن باشد. شاید وجود داشتن کاری خوب و مناسب در یک سال بسیار مغتنم تر از تولید چندین و چند کار بی کیفیت باشد. قلم زدن برای ادبیات دینی راهی است که مدت هاست عابرانی دارد و شاید هنوز به قله نرسیده باشیم، ولی مطمئنا فاصله زیادی هم با قی نمانده است. بد نیست تلاش های پراکنده در این زمینه با تمرکز بیشتری در جهت داشتن کار های با ارزش ادبی غنی انجام شود.