یادداشت «نسیم آنلاین» بر "کوچه ابرهای گمشده"

انقلابی سیاه، انقلابیونی همجنس باز و خائن!

کدخبر: 2052240

رامین هم روابط سامان و سیما را می­ داند و گرچه دلخورست اما سکوت می‌کند. تا این­که سامان برای همیشه آنها را ترک می ­کند و رامین به ­شدت افسرده می‌شود. در بازخوانی این داستان آنچه اتفاق می­افتد، علاوه ­بر نزول جایگاه حرکت انقلابی مردم در سال ۵۷ در حد یک هیجان نفسانی، لذت همجنس­گرایی جلوه­ای خوش می­ یابد؛ مخصوصا در اولین بار! گرچه بعدها روابط از هم می­ پاشد، اما لذت و رضایتش هم­چنان باقیست.

گروه فرهنگی « نسیم آنلاین »- «کوچه ابرهای گمشده» در قطعی رقعی، جلدی شومیز، و با 20 هزار تومان قیمت، در سال 95 توسط نشر نیماژ به بازار آمده است.

این رمان کوروش اسدی، قبلا نام‎های دیگری داشته (پایان محل رویت است/روز قدیم) و با مشکل عدم مجوز روبه‌رو بوده است. جلد کتاب برخلاف بسیاری از جلدهای جدید نیماژ، تصویری کاملا رئال دارد: چند نوجوان یا جوان -در حالی‌که چهارتای آنها کاملا پشت به چشم ناظرند- در حال سنگ پرتاب کردن به رو به‌روی خود هستند. تصویر که بیشتر یادآور صحنه‌های انقلاب است، غیرشفاف و با تنالیته قهوه‌ای، افکتی خاص دارد.

کارون نوجوانی جنگ ­زده است که به تهران هجرت می ­کند و روایتی از زندگی او با زاویه ­ای خاص در زمانی محدود، این رمان اسدی را سرو شکل می­ دهد. موتیف‌های زبانی مکرر و ایماژهای خاص، قطعات رمان را به ­هم مرتبط کرده و نویسنده مدام به آغاز رمان بازگشته است، این بازگشت ­ها به محکم بودن چارچوب داستان و شفافیت خط اصلی کمک کرده اما کلا سیال ذهن داستان غالب است و آشفتگی جملات و کلمات به هم ریخته باعث می ­شود رمان، مخاطب عام رمان ­خوان خود را در همان نیمه اول از دست بدهد. «آتش. خانه نیست مادر سرزمینِ نابود در ما نابود در مادر بر تخته سنگِ پریا کجاست می‌ریزد باران بر سنگِ بدونِ نامْ سفیدْ یک تکه مرگ گَر آب گَردد آب می‌گردد می‌گردد».

راوی­ های متعدد داستان، با محوریت «کارون» روایت می ­کنند. دلال کتاب و تریاکی درجه یک! نوجوانی به­نام کارون، خانواده ­اش را در جنگ از دست می ­دهد و راهی تهران می­شود، به فروش کتاب ­های دست دوم رو می ­آورد، در این زمینه تجربه کسب می ­کند و با آدم‌های متعددی دوست می‌شود. ممشاد یکی از این آدم ­هاست. ثروتمندی که شرکت (معلوم نیست چه شرکتی) و ارتباطات زیادی دارد، به کارون جا می ­دهد و همیشه به او کمک می ­کند. البته کارون، دعوت ممشاد برای کارکردن در شرکت را نمی ­پذیرد. کارون در نوجوانی، عاشق «پیرهن زرده» بوده که او در جریان جنگ گم ­شده ـ یا کشته شده ـ است.

پریا و شیده، دخترهایی هستند که کارون توی تهران با آنها آشنا می‌شود و مدتی با آنان ارتباط دارد. البته شخصیت کارون، سرد و افسرده و غم­زده است و ارتباطات او بیشتر در حد دوستی معمولی تعریف می ­شود، گرچه ذهنش به ­سمت صحنه ­های اروتیک پیش می ­رود، و نشانه‌ها را خوب می­ شناسد. ممشاد و شیده با هم ارتباط خاصی دارند که برای کارون جای تأمل دارد و کمی حسادت او را برمی ­انگیزد.

یک روز شیده به خانه کارون می‌آید، گذشته خودش را تعریف و حقایقی را برای کارون روشن می­کند. در همان روز، کارون با اتفاقاتی که توی مهمانی خانه ممشاد می­ افتد و با کنار هم گذاشتن بسیاری خاطرات گذشته، می‌فهمد که ممشاد یک کلاهبردار با پیشینه سیاسی است و گویی در یک سیستم مافیایی کار می‌کند. کارون، خانه ممشاد را ترک می­­­‌­کند. خط اصلی داستان همین است اما داستان پراست از خرده پی­رنگ­ها و خرده ماجراهایی که گاه در خدمت روابط علت و معلولی و گاه برای تأکید بر درونمایه ­های داستان هستند. پرداختن به رفتارهای سارا ازهمین دست است: کارون در خانه ­ای اجاره ­ای زندگی می­ کند که صاحب خانه، دختری نوجوان و سیزده­ ساله به نام سارا دارد. او دختری لوند و بالغ است که عشوه و رفتارهای اغواگرانه زنانه ­اش ـ در کنار توصیفات راوی ـ احساسات کارون را تحریک و رنگ و بوی اروتیک به فضا می­ دهد. (210/ 211/ 220/ و...) «دست سارا را گرفت لیز بود. داغ بود. دست را فشار داد. شل بود و مقاومتی نمی­ کرد. ... دست‌هایشان توی هم توی یک­جور لیزی کف­ آلود می­چرخید... توانش داشت ته می­ کشید. بدنش آنی سوزن سوزن شد.» (ص 223) علاوه­ بر راوی اول شخص، دانای کل هم، احساسات جنسی کارون را توضیح می­ دهد.

شخصیت‌های سردرگم، گیج، مبهوت و حیران داستان هم، مدام کلمات پراکنده ذهنی را احضار می‌کنند تا گذشته را مرور کنند. حوادث رمان و ماجراهایش اتفاق نمی‌افتند، اندیشیده، تفسیر و تحلیل می‌شوند و مدام شکل عوض می‌کنند. کارون راوی است و روایتگران دیگر ذیل نگاه او روایت می­کنند؛ او و «پریا»، او و «شیده» و «ممشاد»، او و «سارا»، او و «رامین» و «سیما» و «سامان»، او و «پیرهن‌زرده» و «فارروق»، خطوط ماجراهایی هستند که مدام مرور و تفسیر می‌شوند.

استعارات متعدد، نشانه ­ها، تلمیحات، و کنایه ­ها همه در خدمت اعتراض و گلایه نویسنده درآمده ­اند به انقلاب، حال و احوال و مملکت پس از انقلاب: «نویسنده­ های این مملکت تکلیفشان با خودشان روشن نیست. نه با خودشان روشن است نه با دنیایشان.» و تاکید می ­شود: «توی این مملکت قانون ­های بازی روشن نیست. انگار همیشه وسط بازی برق می­ رود. ...آدم دارد با دو نفر بازی می‌کند رقیب و تاریکی.» (ص 96)

کاغذپاره ­هایی که از توی جوی کنار کوچه و داخل یک پلاستیک زباله پیدا می ­شوند، دست­مایه ­ای برای نویسنده است تا اواخر داستان. کاغذ­پاره ­هایی که استعاره­ ای از یک تاریخ معاصر! مطالعه این کاغذپاره ­ها، و محتویات درون آن، بخش ­هایی از حجم داستان، وجه مهمی از درونمایه داستان، و فرم داستان را شکل می­ دهند. نوشته­ ها، گاه خاطره یا داستانکی است، گاه جملات و عبارات بامفهوم و بی­مفهوم، و گاه شعری سپید، که به پیام داستان در لای ه­های زیرینش کمک می­ کند و با تمثیل، کنایه، و یا موازی­ سازی، درونمایه ­ای خاص را جان داده یا پررنگ می­ کند؛ داستان رامین و سیما و سامان از همین دست است.

برخی نشانه­ ها و استعارات نیز حال و احوال سیاسی طاغوت و پس از انقلاب را با هم منطبق می‌کند؛ مثلا ص 151 به بعد؛ جریان انقلاب هم کلا به تجربه یک هیجان جنسی (از نوع همجنس­گرایی) شبیه می ­شود: رامین و دوستش هنگام پاسداری شبانه، پس از خوردن آبجوهایی که از مشروب­ فروشی­ ها کش رفته ­اند، ارتباط جنسیشان باهم را، تجربه می­ کنند. (ص157 تا 161) «شاه رفت. به درک که رفت. شاه وقتی داشت می ­رفت من با رامین داشتیم توی یک تاریکی و پشت فجری که داشت شب ­های بیرونی را روشنی می­ داد از احساس خودمان به هم می­ گفتیم و به احساسمان جنس و تن می ­دادیم و تن هم را لمس می ­کردیم.» (ص 160)

رامین و سامان عاشق هم بوده­ اند. «گفتم حالا من. .... با چاقو کمربندش را پاره کردم. گفت بیا.» (ص 161) وقتی رامین با سیما ازدواج می ­کند، سامان سرخورده می­ شود؛ رامین در روابط زناشویی‌اش بسیار سرد و یخ ­زده است و اوضاع به ­گونه ­ای می­رود که سیما عاشق سامان می ­شود و رابطه نامشروع شکل می­ گیرد. رامین هم روابط سامان و سیما را می­ داند و گرچه دلخورست اما سکوت می‌کند. تا این­که سامان برای همیشه آنها را ترک می ­کند و رامین به ­شدت افسرده می‌شود. در بازخوانی این داستان آنچه اتفاق می­افتد، علاوه ­بر نزول جایگاه حرکت انقلابی مردم در سال 57 در حد یک هیجان نفسانی، لذت همجنس­گرایی جلوه­ای خوش می­ یابد؛ مخصوصا در اولین بار! گرچه بعدها روابط از هم می­ پاشد، اما لذت و رضایتش هم­چنان باقیست. (درست مثل انقلاب!)

این مقایسه باز هم اتفاق می ­افتد: هنگامی که شیده از خاطرات خود با دوست دوران دبیرستانش می­ گوید، این­که همه آن دونفر را به چشمی خاص و بد نگاه می­ کرده­ اند و روزی که در اثنای درگیری­های خیابانی با هم به خانه­ ای مخروبه پناه می­ برند و آنجا چند روز می ­مانند و الخ. این ارتباط و خاطرات آن، صفحات زیادی از داستان را در بر می­ گیرد و موازی با جریانات انقلاب پیش می ­رود. (ص227 به بعد) حتی صحنه شادی و رقص مردم از رفتن شاه منطبق با شادی شیده و دوستش می­ شود که پس از مدتها هم را دیده ­اند. آنها قاطی مردم می­شوند و ... به خانه­ ای خالی می­ روند. (ص233) شادی این دو «مانند شادی دیوانه ­وار مردم در خیابان، کوتاه بود.» (ص 234) باز هم خیانت اتفاق می­ افتد و شیده پریا را می ­کشد. و موارد زیاد دیگر.

اولین نوشته­ هایی که از کیسه زباله بیرون می­ ریزد، نوشته­ های رامین است. وقتی کارون شادی در حد نیم بیشتری از داستان، با نوشته­ های رامین سر می ­کند و حال آشفته­اش را، با گذشته آشفته ­تر او و دیگران می­ سازد، تکه ­ای از پازل درونمایه شکل می­ گیرد: تاریخ، وقایع به­ هم ریخته و آشوبی است که از هیجانات و لذات نفسانی و آنی افراد درست می ­شود و به زندگی آیندگان رقمی نکبت ­بار، تهوع ­آور و پریشان می­ زند. این کاغذپاره­ ها گاهی دست به­ دست می­ شود، گاهی هم توی زباله پیدا می­ شود. آنچه تکرار می­ شود این است که: «از تاریخ متنفرم!» (ص 160/ 166/ و ...) در بازخوانی این تاریخ چندده ساله، کلید واژه­ ها و مفاهیمی مانند سیاه، زرد، استفراغ (ص149 استفراغ کاملا تعریف شده)، کلاغ، ناامید، گنگ، مبهم، مضطرب، خیانت، ترس، پنهان، سنگ و قتل، زیاد است.

اسدی که از «جلسات پنجشنبه‌ها» و داستان‌خوانی در جمعِ گلشیری برآمده‌، در سال­های 79- 77 عضو تحریریه‌‌ «کارنامه» بوده، آثار مکتوب زیادی داشته و بالاخره پس از ده سال معطلی، اثر 311صفحه‌ای‌اش را به چاپ رسانده، شاکی است: «هم مصیبت است هم مسخره. ده، دوازده سال بنویسی و چاپ نشود، مخاطبان آن سال‌ها اغلب یا رفتند یا منزوی شدند و ... با ادبیات و هرچه متن مکتوب قهر کردند. بعد از دوازده سال نسل دیگری می‌آید که هیچ خبر از گذشته ادبی تو ندارد...». (مصاحبه) او شاکی است از ایران پس از انقلاب! برای همین شاید، کوچه ابرهای گمشده پر از پرخاش و کنایه و تلخ­ خند است! به تاریخ، گذشته، و اجتماع؛ و تحقیر آنها؛ حتی مذهب و فرهنگ هم! «من باید داستان خودم را بنویسم فارغ از تاریخ. باید با یک جمله تاریخی فریبش دهم و هرچه دارم بگذارم توی کشوهای این جمله ... عمرم تلف شد برای داستان­ هایی که مال من نبودند، از من نبودند. باید به مذهب جواب­گو می­ بودم به تاریخ و فرهنگ هم. باید با داستان به این می ­رسیدم که بگویم فرهنگ ما فرهنگ پوشیدگی است.» (ص 161)

زمان رمان از صبح شروع می‌شود تا شب، و در 14، 15 ساعت، یک دوران حدودا سی‌ساله (پس از انقلاب) جا باز می­کند. با مرور این دوران، آوارِ وقایع و فجایعِ پایان‌ناپذیر و تکرارشونده به شکل‌های گوناگون، مخاطب را مانند تمام شخصیت­ های داستان به خفگی می­ رساند. شخصیت اصلی رمان (به بیان اسدی «فضا و مکان» است) با تصویرهایی از یک دوران سی‌ساله آشفته ارائه می‌شود. آشفتگی این دوران، یک اپیدمیست که از نوشته‌های روی دیوارها، تا ذهن و افکار شخصیت­ها و امورات ظاهری و باطنی زندگی­شان را دربر می­گیرد. نوشته‌های روی دیوارهای شهر -که در تداعی ذهن مخاطب، جملات امام و بزرگان انقلاب و شعارهای انقلابی و ...است- بیشتر شبیه هذیان است و البته وجهی از زبان جهان رمان، که در ترکیب با روایت‌ها و زبان راوی‌ها، آن را می­سازد. «زبان اعظم لیس نافت را آشنا کرد- در ظلمت هفتم.» (ص 196)

اکثر صحنه­ های توی شهر با بگیربگیر و ماشین پلیس و تعقیب و گریز است. گشت حکومتی که کتاب­ های ممنوع را ضبط می­کنند به گشتاپو شبیه می­شود: «یک لشگر گشتاپو برای دوتا سینوهه و کتاب کف­بینی!» (ص116) و رزمندگی در طول جنگ هم درجا زدن بوده و آنچه مانده تندیس فرسوده‌ای بیش نیست. «روی تندیس فرسوده سرباز پیشانی‌بندبسته که ایستاده داشت می­ دوید با مسلسلی در دست سال‌ها بود داشت می­ دوید، ایستاده میان دود و دادهای میدان. یادگار روزگار جنگ» (ص 81) «زمان» و «جهان» هم زرد است (ص24) و پس از آن هرچه می­ تواند زرد باشد، هست! پیرهن، جای قاب، بند، گیره مو، کیف، و الخ.

مذهب، با نشانه­ های مربوطه ­اش، جزوی از همین دنیای زردست؛ مثلا: سیما زن رامین، که عاشق سامان می ­شود و با او ارتباط جنسی دارد، اهل ذکر و نماز است (ص 66) و چادرنماز مال پیرزنی روانی و وسواسی است که صورتش را نمی­توان دید و صحنه­ ای که کارون از او به یاد می­ آورد: «جارو را با پَر چادر گرفته بود و رو به تاریکی ایستاده بود و حرف می­ زد. ..پیرزن انگار با شخص خیالی دعوایش شده بود.» (ص 177) و شیده هم که دختری همجنس باز و جزو گروهک­ های سیاسی بوده، زندان رفته و بدون خانواده و در به در است، مقنعه سیاه دارد، مانتوی گشاد، شلوار سورمه­ای و جوراب تیره. (ص 213)

خادم مسجد «عین جن است» که از راه می­ رسد و سپور شهرداری را مجبور می­ کند «خاک و خل مسجد» را جمع کند. (ص 17)/ و البته نویسنده کاغذپاره ­ها هم از جن متنفر است: «جن ..جن .. توی صفحه­ های اول فقط یک کلمه بود: جن. ورق زد. جن را بکش. جن را بکش به­ همراه آفریننده­ اش. من می کشم تو را و خودم را سیما. هم ه­مان را می­کشم به تاوان خون سامان. ورق زد. بخار. رگ و تیغ. نشد. تیز نبودن تیغ را بهانه کردم ..» «جن جن جن/ من این جن/ من این جن و اولادش/ من این جن و اولادش را هلاک می‌کنم» (ص 55) جای «قرآن و تفسیرش» زیر پا و کف اتاق است: «چیزی کف پایش چسبیده است. برگی از کاغذ پاره ­های توی کیسه. قرآن و تفسیرهای قران. تفسیر استعاره. اولش صوت آن مرا گرفت. ...آخرهای اذان بود ... پناه بردم به شیطان رجیم. شیطان کنار خدا.» (ص 32) و اذان یک جای دیگر هم به گوش می­رسد: در یک راه بندان، پر از صدای بوق و شلوغی! وقتی آسمان سیاه است! (ص 112) صوت دعا هم با طوفان و ندیده شدن آسمان قرین است و بعد خاطراتی که از آوارگی جنگ به ذهن می­رسد (ص 174).

با تمام این احوالات اسدی در مصاحبه ­اش اظهار امیدواری کرده: «هدایت سال‌هاست چاپ نمی‌شود. اما همچنان مطرح است و پرفروش‌ترین نویسنده ایرانی است. ... مهم این است که آدم اهل ادبیات دوباره پیدا و تربیت شود. ... فرسودگی و هزار اِدبار و تطاول هم هست. همیشه بوده. ولی مگر بعد از حافظ، گیرم سیصد چهارصد سال بعدش، نیما و هدایت نیامدند؟» در واقع او سمت وسوی اقبال آیندگان را در حیطه ادبیات روشن می­بیند! روشن باد.

ارسال نظر: