آشتی با مخاطب عام در ترانه‌های شاعر

گروه فرهنگی « نسیم آنلاین »؛ کتاب «گزیده اشعار علی معلم دامغانی» در قطع رقعی با 512 صفحه توسط نشر سپیده باوران منتشر شده است. علی معلم از شاعرانی است که نامش در تاریخ ادبیات مانا خواهد بود چرا که با وجود عدم اهتمام ایشان به انتشار اشعارشان همیشه مورد توجه اهل ذوق و هنر بوده است. قریب به سه دهه مجوعه ی «رجعت سرخ ستاره» تنها مجوعه شعر از علی معلم بود که در دسترس علاقه مندان بود. طبیعتا اشعاری که در این سه دهه توسط ایشان سروده شده بود به صورت مجموعه ای جامع در اختیار نبود و چاپ این کتاب که حاوی این اشعار منتشر نشده است مبارک اتفاقی برای مشتاقان اشعار ایشان محسوب می‌شود.

این کتاب که دارای چهار بخش است(مثنوی های رجعت سرخ ستاره، مثنوی های پس از رجعت سرخ ستاره، قصیده ها، گزیده ی ترانه ها) با پاورقی هایی از دشواری های شعر معلم گره گشوده.

علی معلم دامغانی شاعری پیش رو از لحاظ تکنیکی و محتوایی است. اندیشه او مدام درحال گسترده تر شدن است و در یک تکنیک و فرم خاصی گرفتار نمی شود و مدام در حال تغییر فرم در اشعار جدید خود است.

قالب اصلی و مهم علی معلم مثنوی است. مثنوی های علی معلم با وزن بلند سروده می شود که این کار در شعر فارسی کم سابقه بوده هرچند پیش از این هم تجربه هایی از این دست وجود داشت اما این علی معلم است که این کار را به نحوی جدی پیگیری کرده و از ظرفیت های جدید آن به خوبی استفاده کرده است. برای مثال بیت: «به دریا های بی پایاب برگردان صدف ها را / به ماهی ها، به شهر آب، برگردان صدف ها را» نسبت به مثنوی های معمول دیگر وزن بلند تری دارد.

علی معلم از جهت فخامت و پختگی زبان یادآور سبک خراسانی است و حتی در بیت هایی می بینیم که از سه قافیه تشکیل شده است و از جهت موسیقی درونی و کناری بسیار غنی است. برای مثال به این بیت توجه کنید: «تفنگی عطسه کرد از بام، رشکی توخت بر خشمی / دوتاری ضجه کرد از کوه، اشکی سوخت در چشمی» همانطور که ملاحظه می کنید این بیت از سه قافیه تشکیل شده است. یا نحوه ی تکراری که در این بیت وجود دارد نیز یادآور سبک خراسانی است: «سفته ناسفته، ناسفته سفته / گفته نا گفته، نا گفته گفته». و یا این بیت: «هِزار مرغ در این عرصه زار می خوانند / از این هِزار یکی را هَزار می خوانند».

از جهت نازک خیالی و ریزبینی و مضمون سازی قرابتی با سبک هندی دارد و همانطور که از غزل های معلم که یادگار جوانی های شاعر است زبان و تخیل بیدل کامل مشهود است و در بعضی ابیات خود معلم به این مساله اذعان دارد.

اما از لحاظ تکنیکی و فضاسازی های خاص مثنوی هایش یادآور فضای مدرن و استفاده هایی از نظریات و ایده های نیما یوشیج است و می توان این مساله را لمس کرد که علی معلم با وجود زبانی دشوار و قدیمی فضای مدرن را درک کرده است و در آن نفس کشیده است. برای مثال می توان به مثنوی «زمان آبستن جنگی است، جنگی مثل عاشورا» اشاره کرد که چنین آغازی دارد:

«به دریاهای بی پایاب برگردان صدف ها را

به ماهی ها، به شهر آب برگردان صدف ها را

بگو چیزی که پنهان آرزو دارید، باید شد

بگو ساحل تهیدست است، مروارید باید شد»

و یا این ترانه از علی معلم که در این مجموعه آورده شده است:

«در اتاقی دلگیر، تلی از ته سیگار

مدرک "پی اچ دی" مونده روی دیوار

بام کوتاه شعور، راه طولانی نان

قرص ده تا ده تا، چای لیوان لیوان...»

زبان علی معلم و نازک خیالی او باعث شده تا فهم اشعارش بسیار مشکل باشد. بخشی از این دیرفهمی ریشه در تنبلی و بی حوصلگی مخاطب امروز دارد و بخشی دیگر به دشوار سرایی علی معلم باز می گردد. این مساله در ترانه ها بر طرف شده هرچند در همه ی ترانه ها به این مساله دست نیافته اما به هر حال می توان گفت علی معلم در ترانه هایش با مخاطب عام آشتی کرده و توانسته با آن ارتباط برقرار کند. می توان به چند ترانه از علی معلم اشاره کرد که توسط خواننده های پاپ و سنتی اجرا شده اند: «دلا خون شو و خون ببار / بر کوه و دشت و هامون ببار...» که این ترانه توسط محمدرضا شجریان در آلبوم «شب، سکوت، کویر» خوانده شده است.

«پدرا، پدر بزرگا، مادرا، مادر بزرگا! / مثل گل مثل بهارین...» که این ترانه نیز توسط محمد اصفهانی اجرا شده است.

دیده بگشا ای به شهد مرگ نوشینت رضا / دیده بگشا بر عدم ای مستی هستی فزا....» که این ترانه نیز که برای مولا علی(ع) سروده شده است توسط محمد اصفهانی اجرا شده است.

ترانه های دیگری نیز وجود دارد که توسط خواننده های مختلفی خوانده شده و از طرف مخاطبین نیز مورد توجه بوده اند.

این کتاب گزیده است اما تمام مثنوی های شاعر که به آن ها دسترسی وجود داشته آورده شده است اما غزل ها به کلی حذف شده اند و از ترانه ها و قصیده ها تنها بخشی از آن ها آورده شده است که البته سعی شده تنها ترانه ها و قصیده های مهم شاعر آورده شود.

مشکل مهمی که این کتاب دارد پاورقی ها و توضیحاتی است که در ابتدای کتاب آورده شده است. از جهتی مقدمه هایی که بر مثنوی ها آمده بیشتر نظرات شخصی جناب آقای مظفری بوده و از جهتی دیدی کلی بسبت به مثنوی پیش رو ارائه نمی دهد. می توان گفت این مقدمه ها عموما بی استفاده و یا حتی گاها به گونه ای هستند که به مخاطب پیش فرضی نادرست می دهد که ممکن است لذت بردن از آن مثنوی را بکاهد.

پاورقی ها دارای پراکندگی هستند چرا که بخشی مربوط به خود یادداشت های شاعر است که خود آن ها دارای نثری پیچیده تر از خود ابیات هستند و برخی مربوط به یکی از کارشناس ها است و برخی مربوط به کارشناس دیگری است. و نیز از بیشتر ابیات دیر یاب دیگر گره نگشوده. به نظر می رسد برای پاورقی های اشعار علی معلم باید کاری گسترده تر و دقیق تر انجام شود.