مشروح میزگرد بررسی نشر افغانستان در «نسیم» با حضور مدیرعامل اتحادیه ناشران این كشور

کدخبر: 890935

از فعالیت سعودیها در این كشور تا سنگ‌اندازیهای گمرك ایران برای تبادل فرهنگی با افغانستان؛ "كتاب‌های مهمان ویژه نمایشگاه كتاب امسال ۴۸ ساعت در گمرك توقیف شده بود"

بیست و هفتمین نمایشگاه بین المللی کتاب تهران امسال یک تفاوت اساسی با سال های گذشته داشت. مهمان ویزه نمایشگاه امسال کشور افغانستان بود. اگر چه دیر به مهمان خبر داده شد و مشكلاتی نیز برای آنها پیش آمد كه با دخالت مستقیم مسئولان وزارت ارشاد حل شد اما با این حال در این مدت کم توانستند کارهای زیادی انجام دهند. اعضای این هیات در ایام نمایشگاه مهمان خبرگزاری «نسیم» شدند و فرصتی فراهم شد تا در گپ و گفتی كوتاه از كارنامه حوز كتاب و نشر در افغانستان بگویند. متن ذیل گفتگوی یك ساعته خبرگزاری «نسیم» با اجمل عازم، دبیر اتحادیه ناشران و کتابفروشان افغانستان؛ و سید موسی حسینی، مدیر انتشارات سپید افغانستان است:

«نسیم»: وضعیت صنعت نشر افغانستان از نظر نیروی انسانی، تکنولوژی و تجهیزات چگونه ارزیابی می‌كنید؟

عازم: بعد از سال 1370 که آزادی مطبوعات به وجود آمد، البته این آزادی تا حدی نبود که بتواند وضعیت افغانستان را تغییر دهد؛ حتی تا سال 1380 هم یک ماشین آفست در افغانستان وجود نداشت و کتاب هایی که چاپ می شد نیز یا در ایران چاپ می شد یا در افغانستان. در اواخر دهه 70، یک یا دو ماشین آفست به کشورمان آمد. البته بعد از پایان یافتن حکومت طالبیان و روی کار آمدن دولت جدید در افغانستان تغییر کلی در وضعیت کشورمان به خصوص در عرصه فرهنگی ایجاد شد، به طوری که سرعت چاپ کتاب در افغانستان بالا رفت و ظرف 10 سال توانستیم در این حوزه به یک رشد صددرصدی برسیم، یعنی از وضعیتی که یک ماشین آفست هم در افغانستان وجود نداشت توانستیم به جایی برسیم که ماشین های مدل سال را در حوزه چاپ و نشر در کشورمان داشته باشیم و حتی از لحاظ تجهیزات چاپی از کشور پاکستان نیز جلو افتادیم. طبیعتا با بهبود امکانات چاپ وضعیت نشر کتاب نیز در کشور افغانستان خوب شد.

ما نیز در سال 1383 در کشور افغانستان چاپخانه ای ایجاد کردیم که حتی کارگران این چاپخانه را نیز از ایران به کشورمان بردیم، البته در همان سال نیز در نمایشگاه کتاب ایران شرکت کردیم. سال 92 حدود 300 عنوان کتاب جدید در افغانستان داشتیم، البته این میزانی است که اتحادیه ناشران افغانستان از آن باخبر است، ممکن است کتاب هایی دیگری نیز به چاپ رسیده باشد که از آن بی خبر باشیم.

کیفیت محتوایی کتاب روز به روز بیشتر شده و هم حیث ظاهری نیز روز به روز پیشرفت کرده ایم، البته تاثیر کارهای فرهنگی ایران در افغانستان همیشه وجود داشته و قابل انکار نیست. برای مان ایران بهترین کشوری است که بتوانیم از تجربیات آن استفاده کنیم؛ چرا که هم فرهنگ و هم زبان مان مشترک است و بیش از 80 درصد کتاب هایی که در افغانستان استفاده می شود، کتاب هایی است که در ایران تولید شده و 20 درصد مابقی نیز کتاب هایی دینی است که از پاکستان، بیروت و .... وارد می شود و کشورهای زبان هم که از کشور هند و پاکستان وارد می شود.

«نسیم»: جمهوری اسلامی ایران چه نقشی می‌تواند در این میان داشته باشد؟

عازم: در بخش چاپ و نشر بیشتر از کشور ایران الهام گرفته ایم و در نمایشگاه کتاب امسال نیز بیشتر کتاب های غرفه افغانستان رنگ و بوی ایرانی دارد چرا که تجربیات خود را در این حوزه از ایران گرفته است نه کشورهای اروپایی؛ دلیل این امر در وهله اول این است که برای افغانستان مقدور نیست که تا حدی با کشورهای اروپایی ارتباط داشته باشد که بتواند از آنها در حوزه چاپ و نشر الگو بگیرد؛ چرا که آنها در سطح بالایی قرار دارند و دوم اینکه علاقه و تمایل چندانی هم به این کشورها وجود ندارد، اگر هم علاقه ای وجود دارد در حوزه سیاسی و اقتصادی است نه فرهنگی، ولی با کشور ایران ارتباط فرهنگی بیشتر وجود دارد که اصلی ترین مولفه این مسئله نیز وجود زبان فارسی است. در افغانستان سه زبان ملی دری، پشتو و ازبیکی داریم ولی بیشترین نفوذ مربوط به زبان پشتو است، البته زبان دری در مناطق پشتو نشین هم زیاد دیده می شود. حتی در هند و ترکیه نیز بیشترین کتاب هایی که مربوط به 100 سال قبل است به زبان فارسی است، حتی در ترکمنستان نیز بیشترین آثار تاریخی شان به زبان فارسی است.

«نسیم»: جناب حسینی شما هم اگر نظری در این رابطه دارید عنوان كنید.

حسینی: بین سه کشور افغانستان، ایران و تاجیکستان نیز افغانستان به ایران نزدیک تر است، چرا که زبان نوشتاری تاجیکستان تحت سلطه شوروی تغییر یافته و تاجیکستانی ها به زبان فارسی صحبت می کنند ولی به زبان روسی می نویسند. به همین دلیل کتاب هایی که از ایران وارد می شود، به راحتی در افغانستان فهمیده می شود و شاید تنها چند واژه را در کتاب های ایرانی تغییر دهیم، ولی ریشه زبان دری در افغانستان حفظ شده است به همین دلیل مشکلات بسیار کمی در کتاب های ایرانی وجود دارد. منبع اصلی کتاب های دانشگاهی کشور افغانستان کتاب های ایرانی است؛ چرا که کتاب های رفرنس اصلی از لحاظ هزینه و موجود بودن بسیار گران و مشکل است ولی کتاب هایی که توسط کشور ایران به چاپ می رسند هم ارزان و قابل دسترس هستند، به همین دلیل بیشتر کتاب هایی که در مراکز علمی افغانستان استفاده می شوند، کتاب های ایرانی هستند.

البته خرید کتاب هایی در افغانستان چاپ می شوند به چند مولفه بستگی دارد که یک میزان درآمد خانوار افغانی است، طی چند ماه گذشته آماری در افغانستان منتشر شد که 90 درصد هزینه خانوارهای افغانی صرف تامین نیازهای اولیه زندگی می شود و تنها برای 10 درصد دیگر درآمد است که می تواند صرف خرید کتاب شود. البته مولفه دوم بحث سواد خانوارها است که در گذشته میزان سواد در افغانستان بسیار پایین بود ولی طی 10 سال گذشته تحول بزرگی در این حوزه ایجاد شد، به گونه ای که در 10 سال گذشته زیر یک میلیون نفر دانش آموز در افغانستان داشتیم در حالی که الان 10 میلیون نفر دانش آموز در کشورمان مشغول به تحصیل هستند و قطعا در آینده با توجه به جمعیت محصل فعلی فرهنگ کتاب در افغانستان گسترش پیدا خواهد کرد.

مسئله فرهنگی نیز یکی از دیگر از مولفه های پایین بودن مطالعه در افغانستان است، باید برای کتاب در کشورمان کار فرهنگی صورت بگیرد، به گونه ای که در ایران می بینیم بهترین خریدار کتاب از ناشران دولت است و کتابخانه های مدارس و سایر موسسات توسط دولت تجهیز می شود و همچنین مسابقاتی با جوایز ارزشمندی برای کتاب برگزار می شود و حتی در اتوبوس های ایران کتاب وجود دارد که همه این موارد کار فرهنگی در حوزه کتاب به شمار می رود که متاسفانه در افغانستان با توجه به وضعیت بد اقتصادی اینگونه نیست و وزارت اطلاعات و فرهنگ به دلیل وضعیت نامناسب اقتصادی نمی تواند برنامه های خود را اجرا کند.

افرادی که در افغانستان کتاب تهیه می کنند یا بر اساس ضرورت این کار را می کنند و یا به صورت داوطلبانه اقدام به این کار می کنند که تهیه کتاب به این صورت سهم ناچیزی را در افغانستان دارد، ولی انتظارمان با توجه به رشد سریع زندگی در حوزه های مختلف اقتصادی، فرهنگی و چاپ و نشر این است که طی سال های آینده در حوزه کتاب تغییرات اساسی ایجاد شود. قطعا رشد مسائل مربوط به چاپ کتاب ها مانند بحث سخت افزاری چاپخانه ها و مسائل فنی کتاب نیاز به گذشت زمان دارد؛ البته ما چاپخانه های به مدرنی داریم ولی برای رشد در حوزه مسائل فنی کتاب مانند تنظیم رنگ و... نیازمند زمان هستیم؛ البته اکثر کتاب های چاپ شده در افغانستان کتاب های علمی، طبی، ادبیات، مذهبی و .... است البته در بخش کودک هنوز کار چندانی صورت نگرفته که این مسئله ضعف مان در این حوزه را نشان می دهد.

«نسیم»: متوسط تیراژ کتاب شما در افغانستان چقدر است؟

عازم: در کشورمان کتاب با تیراژ خوب و قیمت ارزان تمام می شود، ولی در پاکستان کتاب های منتشر شده کیفیت پایینی دارند. البته در پاکستان تیراژ حداقلی هم کتاب هزار است و هر کتابی از تیراژ هزار تا محاسبه می شود ولی در ایران تیراژ کتاب 5 هزار است یعنی میانگین چاپ 5 هزار جلد است ولی میانگین کتاب در افغانستان تیراژ کتاب 500 جلد است ولی 2 هزار و 3 هزار تیراژ کتاب هم داریم، البته سال های گذشته 5 هزار جلد کتاب چاپ می کردیم ولی در حال حاضر برخی از کتاب هایمان تا 20 هزار جلد هم به چاپ رسیده است، البته بیشتر کتاب های مدارس اینگونه است و کتاب های پزشکی و دانشگاهی حداقل تیراژ 2 هزار است. متاسفانه در افغانستان تعداد ناشر زیاد نیست و به طور مثال در حوزه پزشکی وقتی کتابی را چاپ می کنیم در کل افغانستان پخش می شود. امسال در کابل بیشتر از 20 دانشگاه خصوصی داریم و در هر استان 2 تا 5 دانشگاه خصوصی داریم، در حالی که تا قبل از سال 1385 کل افغانستان بیشتر از 7 دانشگاه دولتی دیگر دانشگاهی نداشتیم ولی امروزه تعداد دانشگاه ها و مراکز تحصیلات عالی و مدارس زیاد شده است و قطعا این مسئله بر انتشار کتاب ها هم تاثیر می گذارد.

«نسیم»: اهالی نشر در در افغانستان با چه مشكلاتی دست و پنجه نرم می‌كنند؟

حسینی: تا دو سال پیش اکثر کتاب هایمان به دلیل دو موضوع بالا بودن کیفیت و مناسب بودن هزینه ها را در ایران چاپ می کردیم ولی از آن زمان به بعد باید گفت که 80 درصد کتاب هایمان را در افغانستان چاپ می کنیم، خوشبختانه طی این مدت هم هزینه ها مناسب شده و هم کیفیت چاپ کتاب در افغانستان بالا رفته است و تنها برخی کتاب های خاص که نیاز به صحافی خوب و چاپ های رنگی را در ایران واگذار می کنیم. باید گفت که نرخ چاپ در افغانستان طی چند سال گذشته ثابت بوده است ولی در ایران اینگونه نیست، البته برای ما چندان تفاوتی نداشته چرا که با بالا رفتن هزینه چاپ کتاب در ایران پول افغانستان هم بالا رفته است ولی ما با مشکلات قانونی چاپ کتاب در ایران مواجه هستیم؛ در حالی که تا 3 سال گذشته با روابط دوستانه می توانستیم کتاب هایمان را در ایران چاپ کنیم ولی الان نیاز به تایید وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سفارتخانه ایران هستیم، به عبارت دیگر زمان زیادی را برای انجام کارهای قانونی چاپ کتاب در ایران انجام می دهیم.

ما دو بخش مجزا داریم که بخش موسسه فرهنگی و انتشارات سپید امید است که در حوزه دینی، کتاب های دانشگاهی، هنر و زبان های خارجی فعالیت می کند و بخش دیگری به نام خانه فرهنگی کودکان و نوجوان است که تنها ناشر تخصصی در حوزه کودک و نوجوان در افغانستان به شمار می رود، متاسفانه در این حوزه فعالیت کمی صورت گرفته و الان نمایشگاه یار مهربان را در مدارس و سایر نقاط افغانستان ایجاد کردیم تا بتوانیم به فرهنگ سازی در این حوزه بپردازیم. ما از برخی ناشران کودک ایرانی استفاده می کنیم و کار آنها را بومی سازی می کنیم، البته گاهی موارد نیز متن کتاب را در افغانستان تهیه می کنیم و ناشران ایرانی کارهای طراحی و .... کتاب را انجام می دهیم و از اول فعالیت مان در حوزه کودک و نوجوان با انتشارات سایه گستر قزوین، انتشارات بلخ، پیام آزادی و .... ارتباط داشته ایم. اگر ایران سیستم حمایتی داشته باشد و مشکلات قانونی کسانی که کار مشترک بین ایران و افغانستان انجام می دهند را برطرف کند، بسیاری از مسائل ناشران برطرف می شود، چرا که در وضعیت فعلی ما برای نمایشگاه کتاب بیست و هفتم دو هفته در مرز ایران و افغانستان معطل ماندیم.

همچنین متاسفانه مسیری که در افغانستان وجود دارد مسیری به سمت زبان های انگلیسی و نابودی زبان فارسی است و اگر به همین روال پیش رود طی 10 سال اینده کتاب های ایرانی بازارش را در افغانستان از دست می دهد و الان کتاب های ایرانی در ادبیات، تاریخ، دین به کشور افغانستان ارسال می شوند. البته رمان هایی که ما می خوانیم بیشتر فهیمه رحیمی و ... است و چون این کتاب ها را در ایران خوانده ام قشر دانشگاهی بیشتر به دنبال آنها هستند و متاسفانه رمان های جدید ایران کمتر در افغانستان خوانده می شود و رمان هایی که در افغانستان بیشتر فروش می رود بیشتر مربوط به دوران رژیم پهلوی است و باید گفت که استقبال چندانی از رمان های ایرانی در کشور افغانستان صورت نمی گیرد.

«نسیم»: حضور برخی كشورهای منطقه در افغانستان بیشتر در چه حوزه‌هایی است؟

عازم: ترک ها بیشتر کتاب های انگلیسی استفاده می کنند البته آنها را ترجمه می کنند، بیشتر کتاب های ترکیه ای که به افغانستان می آید، ترجمه شده به زبان فارسی است؛ ترک ها خودشان کتاب ها را ترجمه کرده و آنها را یا در ترکیه منتشر می کنند یا در کشور افغانستان. البته بیشتر کتاب هایی که چاپ و ترجمه می شود، مربوط به حوزه تعلیمات دینی و دانشگاه است. سعودی ها نیز بیشتر در بخش مدارس و حوزه های مذهبی فعالیت می کنند. البته سعودی ها کتاب ها را که به زبان عربی است یا در کشور افغانستان یا در پاکستان به زبان فارسی پشتو ترجمه می کند.

«نسیم»: در مورد كتاب‌هایی ایرانی چطور؟ فعالیت سازماندهی شده محسوسی انجام شده است؟

در تلاش هستیم که بتوانیم بعضی کتاب های ایرانی را در افغانستان بومی سازی کنیم؛ البته این کار را قانونمند انجام خواهیم داد، زمانی ما کتابفروشی کلیات سعدی رو داشتیم و کلیات سعدی چاپ ایران در سال 1372 جزو کارهای بسیار خوب محسوب می شد؛ البته در حال حاضر کمبودی در حوزه کتاب در کشورمان نداریم و هر کتابی که در ایران منتشر می شود را می توان در افغانستان پیدا کرد. باید برای چاپ کتاب فرآیند قانونمند پیدا کرد و پیشنهادمان به هیئت ایرانی که به کابل آمدند و تفاهم نامه ای نیز امضا کردیم این است که تلاشی صورت گیرد تا دولت ایران بخش خصوصی ناشران افغانستان را رهبری کند و کتاب به شکل دقیق و یکدست به کشور افغانستان وارد شود؛ چرا که با این کار هم تیراژ کتاب و هم فروش کتاب در افغانستان افزایش می یابد.

به دلیل نزدیکی کشور افغانستان به ایران محموله های کتاب ایران ظرف 48 ساعت به افغانستان می رسد ولی به دلیل عدم ارتباط ناشران افغانی با ناشران ایرانی چندان این مسئله دیده نمی شود، باید کاری که ناشران افغانستان مستقیما با ناشران ایرانی ارتباط داشته باشند؛ البته باید توجه داشته باشیم که ویزایی که به ناشران افغانی داده می شود با سایر ویزاها تفاوت داشته باشد؛ چرا که باید در وهله اول تعریف مشخصی برای ناشران در نظر گرفته شود و زمینه های سهولت رفت و آمد ناشران افغانی با توجه به محدود بودن ناشران به ایران ایجاد شود، ناشران افغانی دارای مجوز در افغانستان تعداد کتابفروشان و مراکز پخش روی هم 100 نفر هستند و قطعا مجوز رفت و آمد برای این تعداد کار بسیار آسانی است.

متاسفانه قراردادهای بزرگ چاپ کتاب مدارس به دلیل عدم توانایی کشورمان برای چاپ آنها با کشور هندوستان منعقد می شود که قطعا با ارتباط با ایران می توان این کار را به کشور ایران واگذار کرد و باید گفت در شرایطی که بیشتر چاپخانه های ایران تعطیل هستند کشور افغانستان می تواند یک بازار بزرگ کتاب برای ایران به شمار آید و حتی برخی نیازهایمان در حوزه کتاب نیز توسط چینی ها تامین می شود در حالی که ایران می تواند از جهات مختلف برای کشورمان مفید باشد ولی متاسفانه ایران به این مسئله توجه نمی کند.

«نسیم»: چه راهكارهایی برای رفع این مشكلات پیشنهاد می‌كنید؟

عازم: قدم اول برای رفع مشکل ناشران افغانی با ناشران ایرانی شناخت ناشر و سهولت در رفت و آمد است و حتی مشکل زبان و لهجه ای نیز در ارتباط با ایران نداریم که این مسئله بسیار مهمی است و قطعا وقتی مشکل ویزا حل شود بسیاری از مشکلات مان برطرف خواهد شد. البته گمرک مشکل بسیار جدی است و گمرک افغانستان و ایران در حوزه واردات کتاب ناشران را اذیت می کنند و در حال برطرف کردن مشکلات گمرک افغانستان هستیم و حتی برای نمایشگاه کتاب امسال کتاب مان دو روز در گمرک ماند و باید گفت که گمرک مسئله کتاب ها را به قدری بزرگ کرد که مجبور شدیم کتاب هایمان را 2 روز در گمرک نگه داریم، البته این مشکل در گمرک افغانستان نیز به وجود آمد.

متاسفانه یک مرکز فروش در ایران وجود ندارد که کتاب های افغانستان را توزیع کند و این یعنی عدم تبادل فرهنگی بین دو کشور ایران و افغانستان و نمی توان این ارتباط را یک طرفه انجام داد. تمامی نمایشگاه های کتاب ایران در افغانستان به جزو نمایشگاه سال 1383 نتیجه خوبی نداشته است و هیچ ارگانی وجود ندارد که نیازهای کشور افغانستان را در حوزه کتاب مورد بررسی قرار دهد و هر کتابی را که توسط دیگر کشورها منتشر می شود به افغانستان می آورند.

ما نمایشگاه ملی در افغانستان دایر می کنیم و راهنمایی می کنیم که مثلا در یک حوزه نیاز به چنین کتاب هایی داریم که از این طریق هم کتاب های ایرانی در افغانستان به فروش برود و هم در کشورمان کتاب ها انبار نشوند. متاسفانه الان کتاب هایی را می آوریم که فروش نمی رود و می خواهیم آنها را در ایران به فروش برسانیم در حالی که برای انتقال هر کارتن کتاب 65 هزار تومان هزینه می شود و باید یک بار هزینه ارسال آنها به ایران و دوباره هزینه انتقال آنها به افغانستان را بدهیم؛ چرا که در ما در ایران مکانی برای انبار کردن کتاب ها نداریم، ولی اگر ما مرکز فروش داشته باشیم می توانیم کتاب هایمان را در مرکز فروش مان بگذاریم.

از این رو ما در نمایشگاه کتاب تنها کتاب هایمان جدیدمان را می آوریم و امسال نیز تنها 300 عنوان کتاب به نمایشگاه آوردیم؛ چون شرایط کشورمان با ایران متفاوت است نمی توانیم هر کتابی را که در افغانستان به چاپ می رسد به ایران بیاوریم و تنها کتابی که توسط وزارت فرهنگ و ارشاد جمهوری اسلامی ایران تایید شده است به ایران می اوریم همان طور که تنها کتابی که توسط وزارت اطلاعات و فرهنگ افغانستان تایید می شود می تواند در بازار کتاب افغانستان به فروش برسد. قطعا دولت ایران باید زمینه های مناسب ارتباط بین ناشران افغانی و ایرانی را ایجاد کند و با توجه به امکانات دولت جمهوری اسلامی ایران طبیعتا راه اندازی مرکز فروش کتاب های افغانستان مشکل چندانی ندارد ولی این کار نیاز به تصمیم جدی دارد و باید در وهله اول به این نتیجه برسند که آیا ایجاد این مرکز در ایران درست است یا خیر؛ باید توجه کرد که افغانستان بهترین بازار برای فروش کتاب ایران به شمار می رود.

«نسیم»: این مشكلات را با مقامات ایرانی هم در میان گذاشته‌اید؟

عازم: در دیداری که با وزیر فرهنگ و ارشاد ایران داشتیم موضوع ویزا و فروش کتاب افغانستان در ایران و همچنین مشکل گمرک را مطرح کردیم؛ همچنین مسئله آموزش بخش نشر کشور افغانستان را عنوان کردیم چرا که کتاب های بخش دانشکده پزشکی و دانشکده عمران و مهندسی باید تمام دروسش به زبان انگلیسی باشد و اگر این اتفاق بیفتد بستر برای از بین رفتن زبان فارسی باز می شود و الان ایران در منطقه حامی زبان فارسی است و زمانی که ایران هم توجه نداشته باشد با توجه به اینکه مردم افغانستان در وضعیت فعلی در شرایطی نیستند که بتوانند از زبان فارسی حمایت کنند، قطعا زبان فارسی از بین خواهد رفت و به تبع بسیاری از مسائل فرهنگی دیگر نیز در افغانستان از بین می رود و فکر نمی کنم که اگر جمهوری اسلامی در این مسئله سرمایه گذاری قطعا در درازمدت به سود فارسی زبانان یعنی افغانستان، پاکستان و تاجیکستان است.

«نسیم»: امیدواریم ارتباطات فرهنگی بین دو كشور بیش از گذشته تقویت شوید. از اینكه وقت‌تان را در اختیار ما قرار دادید سپاسگزاریم.

عازم: بنده هم تشكر می كنم از اینكه مسائل فرهنگی و بخصوص نشر افغانستان را مورد توجه قرار داده‌اید.

***گفتگو از محمدمهدی شیخ صراف، محمدصادق علیزاده، زهرا جعفری
ارسال نظر: