دلایل خانه کتاب برای پولی شدن "شابک" چیست؟

به گزارش خبرنگار «نسیم»، شابک یک کد بین‌المللی است که برای شناسایی کتاب در تمام دنیا با قیمت 4 دلار تا 120 دلار فروخته می شود؛ البته در ایران برای شابک تا به حال یارانه ای از سوی خانه کتاب به ناشران تعلق می گرفت که گویی بعد از این و طبق گفته نجعفلی میرزایی، مدیرعامل خانه کتاب قرار است بابت صدور شابک برای حدود 55 هزار عنوان کتابی که به طور میانگین سالیانه در کشور منتشر می‌شود مبلغ مشخصی مابین 25 تا 50 هزار تومان از ناشران دریافت ‌شود.

شابک چه زمانی به خانه کتاب واگذار شد؟

بر اساس اطلاعات مندرج در سایت خانه کتاب، «شابک» (ISBN) عنوان اختصاری «شماره استاندارد بین‌المللی کتاب» است که از سال 1372 و با عضویت ایران در موسسه جهانی شابک، انجام این کار به موسسه خانه کتاب سپرده شد و طبق همین آمار بیش از 8000 ناشر در ایران عضو نظام شابک هستند. همچنین خانه کتاب در اطلاعات آماری خود آورده است: از کل کتاب‌های منتشرشده توسط ناشران تا پایان سال 1390، حدود 96 درصد دارای شابک بوده‌اند. در سال 1375 نیز بر اساس مصوبه هیات وزیران استفاده از «شابک» از سوی ناشران اجباری شد و ناشران موظف شدند که از ضوابط شابک ایران پیروی کنند.

شجاعی صائین اولین بار پیشنهاد پولی شدن شابک را مطرح کرد

علی شجاعی صائین، مدیرعامل سابق خانه کتاب در سال 92 عنوان کرده بود: فروش اطلاعات بانک کتاب و کتاب‌شناسی‌ها بخشی از درآمدهای خانه‌ی کتاب را محقق می‌کند که می‌شود در آینده به شکلی جدی‌تر آن را دنبال کرد. همچنین می‌توان از محل واگذاری شماره‌ شابک به ناشران نیز کسب درآمد کرد؛ آنچنان که ناشران موظف شوند در قبال دراختیار گرفتن کد شابک برای کتاب‌های جدید خود، مبلغی را به خانه‌ کتاب بپردازند.

دلیل پولی شدن شابک در ایران چیست؟

چندی پیش نجعفلی میرزایی، مدیرعامل خانه کتاب با تاکید بر اینکه اگر خانه کتاب درآمدزایی نکند، بدون شک ورشکسته خواهد شد، عنوان کرده بود: برای کاستن از این مشکلات، امسال چند سرفصل را در دستور کار قرار داده‌ایم؛ اول اینکه «شابک» از حالت رایگان خارج خواهد شد و به فروش خواهد رسید و پولی خواهد شد و ناشران باید «شابک» را از خانه کتاب خریداری کنند.

میرزایی با بیان اینکه در حال تهیه دستورالعملی برای اجرای این طرح هستند، گفته بود: مبالغی که از ناشران بابت صدور شابک برای کتاب‌هایشان دریافت خواهد شد، سیال و احتمالاً از 25 هزار تومان تا 50 هزار تومان خواهد بود. اختلاف این رقم‌ها هم به خاطر نوع کار ناشران مختلف است.

مدیر عامل خانه کتاب یادآور شده بود که اصل این مسئله که شابک باید به عنوان مهمترین محل درآمدزایی خانه کتاب باشد، قطعی است.

اعتراض اتحادیه ناشران و کتابفروشان به پولی شدن شابک

البته این صحبت های مدیرعامل خانه کتاب با اعتراض نادر قدیانی، رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان همراه شد به گونه ای که وی در بیانیه ای اعلام کرد:

«به نظر می‌رسد موسسه خانه کتاب بدون مشورت با معاونت فرهنگی و یه طرفه تصمیم گیری کرده است، نهادهای دولتی نمی‌توانند برای شابک قیمت گذاری داشته باشند و صحبت از پولی شدن آن کنند، خانه کتاب عملا یک موسسه شبه دولتی است و درآمد و بودجه دولتی دارد، اما باید اعلام کنیم که در شرایط حاضر ناشران قادر به پرداخت وجه برای شابک نیستند.

پیش از اعلام چنین موضوعی باید با تشکل‌های نشر مشورت می‌شد و سپس موضوعی سنجیده اطلاع رسانی می‌گردید، مسئولان باید برای این موضوع پولی شدن شابک با نمایندگان تشکل‌های نشر و حتی ناشران جلساتی را برگزار کنند و پس از آن مشخص شود که این مهم به چه شکل اجرایی خواهد شد.

خانه کتاب دلایل فروش شابک را بیان کند و در ادامه نظرات ناشران را در نشست‌ها جویا شود و پس از آن موضوعی را به شکل عمومی اعلام دارند».

نگاه مثبت معاونت فرهنگی به پولی شدن شابک

علاوه بر آن همایون امیرزاده، مشاور علمی و فرهنگی سیدعباس صالحی با اشاره به جریان پولی شدن شابک و اعتراض اتحادیه ناشران و کتابفروشان نسبت به آن گفت:‌ موسسات برای برون رفت از مشکلاتشان حق دارند، پیشنهاداتی را برای تأمین بودجه ارائه کنند،‌ این پیشنهادات اگر تمام جوانبشان در نظر گرفته شود، بد نیست،‌ لازمه‌اش این است که ما با بخش‌های مختلف و مجموعه ناشران تعاملاتی داشته باشیم.

وی ادامه داد:‌ بحث درآمد‌زایی بحث مهمی است و رویکرد معاونت فرهنگی این است و حتی به موسسات و زیرمجموعه‌های ابلاغ شده است،‌ ولی اینکه شیوه درآمد‌زایی چه باشد مستلزم این است که ما نگاه همه جانبه داشته باشیم، یکی از پیشنهادات بحث شابک بوده است که اکنون در مراحل مقدماتی است،‌ باید جوانب موضوع در نظر گرفته شود، صرف اینکه پیشنهادی مطرح شود، نباید موضع‌گیری منفی علیه آن به وجود آید.

امیرزاده تصریح کرد:‌ این به عنوان یک طرح مطرح شده و همه جوانبش باید سنجیده شود،‌ قطعا‌ً در بخش عملیاتی کردن آن، هم صرفه اقتصادی برای ناشران مد نظر قرار خواهد گرفت و هم صلاح و صرفه موسسه خانه کتاب،‌ چرا که معاونت فرهنگی با نگاه حمایتی به ناشران و اهالی قلم می‌اندیشد.

وی در پایان گفت:‌ این تنها نگاه معاونت فرهنگی نیست،‌ بلکه در رأس آن وزیر ارشاد نیز در همه پیشنهاداتی که مطرح می‌شود نظرش نافذ به این است که از ناشران حمایت شود،‌ طبیعتا ما در مسیری حرکت می‌کنیم که سود و صرفه ناشران مورد توجه قرار گیرد.

پاسخ مدیرعامل خانه کتاب به اعتراضات

نجفعلی میرزایی نیز در خصوص اعتراض اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران به پولی شدن شابک گفت: در بیانیه منتشر شده از سوی این اتحادیه خانه کتاب را دولتی خوانده اند، در حالی که موسسه غیردولتی هستیم و باید گفت اولین اشکال این بیانیه همین است.

وی با بیان اینکه در سال 92 وزارت ارشاد تنها 25 درصد بودجه پروژه های خود را به خانه کتاب تامین کرده است، ادامه داد: در حالی که در همان سال علی شجاعی صائین حدود 70 درصد بودجه مورد نیاز خود را از ذخایر مالی خانه کتاب تامین کرد تا توانست برنامه های این خانه را مدیریت کند؛ این در حالی است که خانه کتاب با وجود غیردولتی بودن، ولی پروژه های وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را اجرا می کند.

مدیرعامل خانه کتاب افزود: امسال نیز وزارت ارشاد اعلام کرده که نه تنها بودجه پروژه های خود را برای خانه کتاب افزایش نمی دهد؛ بلکه ممکن است نسبت به سال قبل کاهش نیز پیدا کند؛ علاوه بر آن تا به امروز که 5 ماه از آغاز سال جدید می گذرد، این خانه کتاب یک ریال هم از این وزارتخانه بابت پروژه های خودشان دریافت نکرده است.

میرزایی با اشاره به فاجعه «تعطیلی خانه کتاب» تصریح کرد: ما طبق اختیارات اساسنامه ای خانه کتاب برای انجام کارهای سرمایه گذاری و همچنین برای جلوگیری از تعطیلی خانه کتاب تصمیم گرفتیم تا بعد از این دیگر شابک رایگان نباشد؛ البته این را باید بگویم که پیشنهاد این طرح از گذشته وجود داشته و شجاعی صائین بارها خواستار اجرایی شدن آن بود.

مدیرعامل خانه کتاب با بیان اینکه شابک در همه کشورهای دنیا به فروش می رسد، تصریح کرد: قطعا اگر وزارت ارشاد بودجه پروژه هایی که به خانه کتاب واگذار می کند را تامین کند و علاوه بر آن ما نیز نتوانیم شابک را به فروش برسانیم، باید گفت که این وزارتخانه عملا به تعطیلی خانه کتاب رضایت داده است.

وی با بیان اینکه در صورتی از فروش شابک خواهیم گذشت که بودجه پروژه های خانه کتاب تامین شود، افزود: این خانه ماهیانه 500 میلیون تومان هزینه جاری و غیرجاری دارد و طبیعتا اگر این هزینه ها تامین نشود، خانه کتاب نمی تواند به فعالیت خود ادامه دهد؛ با این حال باید گفت که خانه کتاب موسسه ای غیردولتی است ولی هزینه هایش از محل پروژه هایی که وزارت ارشاد به آن محول می کند، تامین می شود.

میرزایی اظهار داشت: وزارت ارشاد اعلام کرده که سقف بودجه خانه کتاب 5 میلیارد تومان است؛ در حالی که هزینه های این موسسه در سال 92، 16 میلیارد تومان بوده؛ از این رو سوال مان این است که خانه کتاب چطور باید این اختلاف بودجه را تامین کند؟. طبیعتا با پولی شدن شابک آن هم 35 هزار تومان برای هر کتاب می توانیم تنها یک ششم از مشکلات مالی خود را تامین کنیم.

پولی شدن شابک گره ای که تنها به دست معاونت فرهنگی باز می شود

حال باید دید که پولی شدن شابک در ایران که به اعتراضاتی از سوی ناشران همراه بوده است، سرانجام به کجا خواهد رسید؟ آیا در این مسئله خانه کتاب موفق می شود تا از این طریق برای خود درآمدزایی کسب کند یا اینکه باید به فکر راه حل دیگری برای رفع کمبودهای مالی خود باشد، اما این گره سردرگم را فقط و فقط معاونت فرهنگی می تواند باز کند و برای این مسئله باید منتظر ماند.