سدی که جلوی پولی شدن "شابک" را گرفت

به گزارش خبرنگار «نسیم»،«شابک» (ISBN) عنوان اختصاری «شماره استاندارد بین‌المللی کتاب» است که از سال 1372 و با عضویت ایران در موسسه جهانی شابک، انجام این کار و صدور آن برای کتاب‌های ناشران، به صورت انحصاری به خانه کتاب سپرده شد. بر اساس آمار این موسسه، هم اکنون بالغ بر 8000 ناشر عضو نظام شابک هستند. همچنین بر اساس همین آمار از کل کتاب‌های منتشرشده توسط ناشران تا پایان سال 1390، حدود 96 درصد دارای شابک بوده‌اند. در سال 1375 نیز بر اساس مصوبه هیات وزیران استفاده از «شابک» از سوی ناشران اجباری شد و ناشران موظف شدند که از ضوابط شابک ایران پیروی کنند.

اولین بار پولی شدن شابک را چه کسی مطرح کرد؟

علی شجاعی صائین، مدیرعامل سابق خانه کتاب در سال 92 عنوان کرده بود: فروش اطلاعات بانک کتاب و کتاب‌شناسی‌ها بخشی از درآمدهای خانه‌ی کتاب را محقق می‌کند که می‌شود در آینده به شکلی جدی‌تر آن را دنبال کرد. همچنین می‌توان از محل واگذاری شماره‌ شابک به ناشران نیز کسب درآمد کرد؛ آنچنان که ناشران موظف شوند در قبال دراختیار گرفتن کد شابک برای کتاب‌های جدید خود، مبلغی را به خانه‌ کتاب بپردازند.

وقتی پولی شابک برای خانه کتاب گره‌گشا می‌شود

24 تیر ماه بود که نجفقلی میرزایی، مدیر خانه کتاب از پولی شدن شابک به خاطر مشکلات مالی خانه کتاب خبر داد و عنوان کرده بود این طرح از مرداد امسال اجرایی شده و به ازای هر عنوان کتابی که در کشور منتشر می شود، مبلغی بین 25 تا 50 هزار تومان از ناشر دریافت خواهد می شود.

وی ادامه داد: اگر خانه کتاب درآمدزایی نکند، بدون شک ورشکسته خواهد شد، از این رو برای کاستن از این مشکلات، امسال چند سرفصل را در دستور کار قرار داده‌ایم که یکی از آنها پولی شدن شابک است.

اولین مخالف پولی شدن شابک

تنها چند روز از اعلام این خبر گذشت که نادر قدیانی، رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران در اول مرداد 93 با صدور بیانیه ای نسبت به این اظهارنظر واکنش نشان داد. وی در این بیانیه اعلام کرد:

«به نظر می‌رسد موسسه خانه کتاب بدون مشورت با معاونت فرهنگی و یه طرفه تصمیم گیری کرده است، نهادهای دولتی نمی‌توانند برای شابک قیمت گذاری داشته باشند و صحبت از پولی شدن آن کنند، خانه کتاب عملا یک موسسه شبه دولتی است و درآمد و بودجه دولتی دارد، اما باید اعلام کنیم که در شرایط حاضر ناشران قادر به پرداخت وجه برای شابک نیستند.

پیش از اعلام چنین موضوعی باید با تشکل‌های نشر مشورت می‌شد و سپس موضوعی سنجیده اطلاع رسانی می‌گردید، مسئولان باید برای این موضوع پولی شدن شابک با نمایندگان تشکل‌های نشر و حتی ناشران جلساتی را برگزار کنند و پس از آن مشخص شود که این مهم به چه شکل اجرایی خواهد شد.

خانه کتاب دلایل فروش شابک را بیان کند و در ادامه نظرات ناشران را در نشست‌ها جویا شود و پس از آن موضوعی را به شکل عمومی اعلام دارند»

موافقت معاونت فرهنگی وزارت ارشاد با پولی شدن شابک

با این حال گویی معاونت فرهنگی وزارت ارشاد از همان ابتدا با طرح پولی شدن شابک موافق بود و این مهم را در راستای درآمدزایی خانه کتاب می دانست؛ به گونه ای که همایون امیرزاده، مشاور علمی و فرهنگی سیدعباس صالحی درباره پولی شدن شدن گفت: موسسات برای برون رفت از مشکلاتشان حق دارند، پیشنهاداتی را برای تأمین بودجه ارائه کنند،‌ این پیشنهادات اگر تمام جوانبشان در نظر گرفته شود، بد نیست،‌ لازمه‌اش این است که ما با بخش‌های مختلف و مجموعه ناشران تعاملاتی داشته باشیم.

وی ادامه داد:‌ بحث درآمد‌زایی بحث مهمی است و رویکرد معاونت فرهنگی این است و حتی به موسسات و زیرمجموعه‌های ابلاغ شده است،‌ ولی اینکه شیوه درآمد‌زایی چه باشد مستلزم این است که ما نگاه همه جانبه داشته باشیم، یکی از پیشنهادات بحث شابک بوده است که اکنون در مراحل مقدماتی است،‌ باید جوانب موضوع در نظر گرفته شود، صرف اینکه پیشنهادی مطرح شود، نباید موضع‌گیری منفی علیه آن به وجود آید.

امیرزاده تصریح کرد:‌ این به عنوان یک طرح مطرح شده و همه جوانبش باید سنجیده شود،‌ قطعا‌ً در بخش عملیاتی کردن آن، هم صرفه اقتصادی برای ناشران مد نظر قرار خواهد گرفت و هم صلاح و صرفه موسسه خانه کتاب،‌ چرا که معاونت فرهنگی با نگاه حمایتی به ناشران و اهالی قلم می‌اندیشد.

وی در پایان گفت:‌ این تنها نگاه معاونت فرهنگی نیست،‌ بلکه در رأس آن وزیر ارشاد نیز در همه پیشنهاداتی که مطرح می‌شود نظرش نافذ به این است.

مستحکم‌ترین سد مقابل پولی شدن شابک

البته این مخالفت ها و موافقت ها با پولی شدن شابک تنها بخشی از قضیه بود؛ چرا که عملیاتی شدن این طرح یک مشکل بزرگ داشت؛ مسائل حقوقی؛ به عبارت دیگر پولی شدن شابک نیازمند مصوبه مجلس شورای اسلامی بود و خانه کتاب از لحاظ قانونی نمی توانست چنین کاری کند.

در واقع برخی اشکالاتی که در خصوص پولی شدن شابک مطرح می شود، این بود که خانه کتاب موسسه دولتی است و به همین دلیل نمی تواند درآمدزایی داشته باشد، با این حال مدیر خانه کتاب معتقد بود: این موسسه پیمانکار دولت است و به نفع دولت نیست که خانه کتاب را که در اصل موسسه ای غیردولتی است، از کارهای درآمدزایی منع کند. با این حال به گفته خود میرزایی چون پولی شدن شابک ملزم به پرداخت وجه ناشران برای دریافت آن است و همین الزام بحث های حقوقی را در پی دارد.

مسائل حقوقی پولی شدن شابک به سدی غیرقابل نفوذ تبدیل شده است؛ به گونه ای که زمان اجرایی شدن این طرح دائما به تاخیر افتاده است.

سرنوشت پولی شدن شابک به کجا رسید؟

نجفقلی میرزایی در آخرین اظهارات خود در این باره گفت: وزارت ارشاد پاسخ حقوقی روشنی در خصوص موضوع الزام‌آور بودن صدور شابک برای کتاب‌های ناشران در قبال پرداخت هزینه از سوی آنها و اینکه آیا این کار نیاز به مصوبه مجلس و هیئت دولت دارد یا نه، ارائه نمی کند.

وی افزود: نتیجه بررسی‌ها یا این است که باید مصوبه مجلس را داشته باشد که در این صورت با وضعیت فعلی بحران بودجه‌ای که وزارت ارشاد و معاونت فرهنگی و خانه کتاب دارند، باید در لایحه‌ای به مجلس پیشنهاد شود که شابک پولی شود و اگر این اتفاق بیفتد، آن وقت خانه کتاب و برخی از تشکل‌های مرتبط با حوزه نشر، روی قیمتی که برای هر کد شابک صادر می‌شود، توافق خواهند کرد.

میرزایی با بیان اینکه مسئله پولی‌شدن شابک فعلاً موضوع اختلاف ناشران و خانه کتاب نیست بلکه جنبه حقوقی آن است، گفت: عده‌ای مدعی شده‌اند که دریافت هزینه بابت صدور شابک، کاری خلاف قانون است و نیازمند مصوبه مجلس است ولی ما به جهت احترامی که برای صاحبان این ایده قائل هستیم، پذیرفته‌ایم که اخذ وجه بابت شابک، فعلاً وارد فاز اجرایی نشود تا به یک نتیجه قطعی برسیم.

مدیرعامل خانه کتاب تاکید کرد: خانه کتاب این کار (اخذ وجه بابت صدور شابک) را انجام نخواهد داد و دفتر حقوقی وزارت ارشاد پس از بررسی‌های لازم، نتیجه قطعی را در این خصوص اعلام خواهد کرد.