ضرر برای همه، سود برای عدهای معدود
با وجود عضویت بیش از ۱۵۰ کشور جهان در کنوانسیون برن؛ اما نباید برای پیوستن به این کنوانسیون مضراتش را نادیده گرفت؛ «نسیم» در گزارشی به بررسی پیوستن ایران به این کنوانسیون پرداخته است
گروه فرهنگی «نسیم»، زهرا علی رمضانی ؛ بحث پیوستن ایران به کنوانسیون برن در دولت قبلی نیز مطرح بود؛ با این حال این مهم با روی کار آمدن دولت یازدهم به صورت جدی تر دنبال می شود؛ به گونه ای که در ماه های ابتدایی روی کار آمدن این دولت، مأموریت تدوین پیشنویس لایحه حق مالکیت معنوی که عضویت جمهوری اسلامی ایران در کنوانسیون برن نیز شامل آن میشود به معاونت حقوقی وزارت ارشاد سپرده شد. نگارش این لایحه به پایان رسیده ولی برای اجرایی شدن نیازمند مصوبه مجلس شورای اسلامی است که هنوز این اتفاق نیفتاده است.
اما این کنوانسیون چیست؟ آیا مخالفین پیوستن ایران به آن، با رعایت حقوق هنرمندان مخالفت دارند یا مشکل جای دیگری است؟ در ادامه سعی میکنیم نگاهی به معاهده برن و برخی علل مخالفت با آن داشته باشیم.
* کنوانسیون برن از کجا شکل گرفت؟
کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری است که معمولاً به اختصار برن شناخته میشود. این کنوانسیون یک معاهده بینالمللی در خصوص حق تکثیر و حق مؤلف به شمار می رود که اولین بار در شهر برن در سوئیس در سپتامبر سال ۱۸۸۶ (شهریور ۱۲۶۵ شمسی) تصویب شد. در حقیقت این کنوانسیون کشورهای امضاکننده را (که در متن معاهده به نام «کشورهای عضو اتحادیه» شناخته شدهاند) ملزم میکند که آثار پدیدآورندگان سایر کشورهای امضاکننده را همچون آثار پدیدآورندگان تبعه خود مورد حمایت کپیرایت قرار دهد. این پدیدآورنده کسی است که دارای تابعیت یکی از کشورهای عضو میباشد و اگر دارای چنین تابعیتی نیست، اثر خود را برای نخستین بار در یکی از کشورهای عضو اتحادیه منتشر میکند و یا اقامتگاه وی در یکی از کشورهای عضو اتحادیه است. به عنوان مثال، قانون کپیرایت فرانسه در مورد هر اثری که حمایت کپیرایت برای آن از دادگاههای فرانسه درخواست شود، بدون توجه به اینکه آن اثر ابتدائاً در کجا پدید آمدهاست، مادام که پدیدآورندهٔ اثر، تبعه یا مقیم یکی از کشورهای عضو است، لازمالاجراست.
علاوه بر ایجاد یک نظام رفتار مشابه که کپیرایت را در میان کشورهای امضاکننده، بینالمللی ساخت، این کنواسیون همچنین اعضا خود را ملزم میکند که حداقل استانداردهایی را در قوانین کپیرایت خود وارد سازند. این استانداردها در مواد یک تا ۲۰ کنوانسیون برن مقرر شدهاند.
مطابق با کنوانسیون برن، حمایت کپیرایت خودبهخود باید فراهم آید و هیچ لزومی به ثبت رسمی آثار در کشورهای دیگر برای به برقراری این حمایت نیست؛ البته در خصوص ایالات متحده آمریکا میتوان، این نکته را بیان کرد که هنگامی که این کشور در سال ۱۹۸۸ به معاهده پیوست، قوانین خود را درباره خسارت قانونی و هزینه وکیل دادگستری، که تنها در صورت ثبت رسمی کپیرایت اثر ممکن بود مطالبه شود و مورد رأی قرار گیر، تغییر نداد.
* این کنوانسیون چه میگوید؟
قرارداد برن مقرر میدارد که کلیه آثار به غیر از آثار عکاسی و کارهای سینمایی از مدت حمایت حداقل ۵۰ سال بعد از مرگ پدیدآورنده برخوردار است، البته کشورهای امضاکننده امکان این را دارند که حمایت طولانیتری را به موجب قوانین ملّی خود مقرر کنند؛ کاری که به عنوان مثال اتحادیه اروپا با مصوبه هدایتی سال ۱۹۹۳ خود تحت عنوان «مصوبه در خصوص هماهنگسازی مدت زمان حمایت کپیرایت» صورت داد. در خصوص کارهای عکاسی، معاهده مدت حمایت را حداقل تا ۲۵ سال پس از سالی که کار عکاسی پدید آمده است، و در مورد کارهای سینمایی، مدت حمایت را حداقل تا ۵۰ سال پس از سالی که اثر برای اولبار به نمایش درآمده و یا در صورتیکه آن کار ظرف مدت ۵۰ سال بعد از پدید آمدن به نمایش در نیامده، تا ۵۰ سال پس از سالی که اثر پدید آمده است، مقرر داشته است. کشورهایی که به صورتهای بازبینی شده قدیمیتر کنوانسیون پیوستهاند، این امکان را دارند که مدت حمایت خود را در قوانین ملّیشان باقی گذارند و برای برخی از انواع آثار (از جمله افزارهای حمل صدا و یا فیلم) مدت حمایت کمتری مقرر کنند.
اگرچه در کنوانسیون برن مقرر شده که قانون کپیرایت کشوری لازمالاجراست که حمایت از اثر در آن مورد درخواست است، لیکن ماده ۷ بند ۸ این معاهده بیان میدارد: «مگر درصورتیکه قانون ملّی آن کشور خلاف این را مقرر دارد، مدت حمایت از یک اثر در آن کشور نباید از مدت حمایت از آن در کشور خاستگاه طولانیتر باشد». این قاعده بهنام «قاعده مدت کوتاهتر» شناخته میشود؛ البته برخی کشورها آن را نپذیرفتهاند.
* کنوانسیونی با 165 عضو
از ۱۸۸۷ میلادی تا کنون ۱۶۵ کشور به عضویت این کنوانسیون در آمدهاند. آرژانتین، آلمان، اتریش، اردن، ارمنستان، ازبکستان، استرالیا، اسپانیا، برزیل، بحرین، بنگلادش، پاکستان، پرتغال،ترکیه، تایلند و .... از جمله کشورهایی هستند که به عضویت این کنوانسیون بینالمللی پیوسته اند؛ با این حال کشورهای افغانستان، اوگاندا، ایران، بوروندی، پاپوآ گینهنو، پالائو، ترکمنستان، تووالو، تیمور شرقی، جزایر سلیمان، جزایر مارشال، جمهوری چین، سائوتومه و پرینسیپ، سن مارینو، سومالی، سیرالئون، سیشل، عراق، کامبوج، کویت، کیریباتی، مالدیو، موزامبیک، میانمار، نائورو، و وانواتو هنوز عضو این کنوانسیون نشده اند.
* پیوستن ایران به کنوانسیونی که آمریکا و روسیه نیز برای عضویت در آن مقاومت کردند!
با وجود عضویت بیش از 150 کشور جهان در کنوانسیون برن ولی نباید فراموش کرد که آمریکا و روسیه که خود را ابرقدرت جهان می دانند نیز برای پیوستن به این کنوانسیون بین المللی بیش از 100 سال مقاومت کردند؛ چرا که عضویت در آن شاید مزایایی داشته باشد، ولی معایبی که برای اعضای خود می آورد، بیش از مزایایش است. از این رو بیش عضویت ایران در این کنوانسیون با 13 مشکل اساسی مواجه است که در ذیل می آید:
1. تعارض با قوانین مالکیت در اسلام: کپی رایت جهانی متفاوت با نگاه اسلام به مالکیت معنوی دارد و بیشتر در راستای حفظ منافع شرکتهای بزرگ است. اسلام مالکیت خصوصی را در چارچوب حد و قیود مشخص میپذیرد (صحیفه امام، ج۱۰، ص: ۴۷۷، صحیفه امام، ج۱۰، ص: ۴۸۱، صحیفه امام، ج۲۱، ص: ۴۴۴)، ولی سرمایهداری بیحد و حصر و انحصارات استثمارکننده و سیطره آن بر سرنوشت دارالاسلام را نفی میکند.
2. نقض قاعدۀ نفی سبیل در اسلام: حاکم کردن کشورهای دیگر بر سیستم قضائی کشور (با توجه به بندهای معاهده مبنی بر الزام دستگاه قضایی به انجام پیگیریهای حقوقی بینالمللی مربوط)، با قاعدۀ نفی سبیل در تضاد قرار میگیرد. طبق این قانون، اگر یک ایرانی از کتاب یک اسرائیلی بدون اجازه استفاده کند، باید به او غرامت پرداخت کند.
3. هزینه گزاف: با تصویب این قانون، هزینههای بسیار گزافی به کشور تحمیل میشود. بر اساس مادهٔ اول و دوم تمام پدیدههای قلمرو ادب، علم و هزینه هر صورت که بیان شده باشد داخل این مفهوم هستند مانند: کتابها، جزوهها و سایر نوشتهها، خطابهها، سخنرانیها، موعظهها و سایر آثار از این قیبل آثار نمایشی، نمایش ـ موسیقی، آثار هنر و نمایشهای صامت، آهنگهای موسیقی، آثار سینمایی و آثاری که به روشی نظیر روش سینمایی بیان میشود، آثار طراحی، نقاشی، معماری، مجسمه سازی، کندهکاری، چاپ سنگی، آثار عکاسی و آثاری که به روشی نظیر عکاسی تولید میشود، نقشههای جغرافیایی، طرحها، ترسیمها، قالبهای مربوط به آنها، نقشهنگاری معماری و علوم. همچنین است متون رسمی راجع به امر قانونگذاری یا متون مربوط به امور اداری و قضائی و ترجمه و مجموعههایی که از آثار ادبی و هنری دیگران فراهم میآید نظیر دایرهالمعارفها و جنگلها.
4. وابستگی ابدی: با توجه به ضعف ایران در تولید بسیاری از محصولات، اضافه شدن این قانون راه را برای کسب فناوری میبندد، چون باید حقوق تولیدکنندگان خارجی تا ۵۰ سال رعایت شود و بدین صورت ایران «حداقل» ۵۰ سال در زمینۀ فناوری از رقبای خارجی عقب میماند و یا باید همواره با پرداخت حق اجازه استفاده، تا ابد وابسته به تولیدکنندگان خارجی باشد.
5. ترمز بخش فناوری: با نگاهی به کشورهای صاحب فناوری، میتوان دید که همۀ آنها بلا استثناء از کپی محصولات خارجی شروع کرده و پس از مدتی به توانایی تولید محصولات پیچیده با طراحی خود رسیدهاند. در صورتی که ما پیش از رسیدن به توانایی برتر در زمینۀ فناوری به این کنوانسیون و معاهداتی از این دست بپیوندیم، رشد بخش فناوری به شدت تحت تأثیر قرار گرفته و کند میشود.
6. تحریم: عضویت در کنوانسیون برای کشورهائی مفید است که قابلیت تجارت آزاد را دارند. اما ایران در شرایط تحریم است و بسیاری از کشورها به صورت معمول محصولات خود را به ایران نمیفروشند. قبول کپی رایت جهانی در این شرایط، به معنی مسدود کردن راههای معدود باقی مانده برای دور زدن تحریمهاست.
7. عضویت بدون کسب امتیاز: کشورهای قدرتمندی که در این کنوانسیون عضو شدهاند، پس از دریافت امتیازهای مختلف به این کنوانسیون پیوستند. در صورتی که ایران بدون هیچ امتیازی و به صورت داوطلبانه این بار سنگین را پذیرا شده است. به غیر از امتیازات اصلاحات قانونی مرتبط که بر اساس معاهده پس از آن در قوانین داخلی در مواردی از این دست، غیر قابل تغییر است نیز لحاظ نشده است.
8. ضرر برای همه، سود برای عدهای معدود: عضویت در این کنوانسیون برای تمام ایرانیان ضرر گزافی به همراه خواهد داشت، اما با توجه به محدود بودن صادرات ایران، تنها برای عدۀ معدودی که دلال محصولات خارجی هستند، سودآور است.
9. نقض آزادیهای فردی: برای تثبیت قانون کپیرایت، به ویژه در اینترنت و بخصوص برای محصولات خارجی، شرکتهای خارجی اجازه خواهند یافت که به دنبال نقض کپیرایت توسط کاربران ایرانی بگردند. در این صورت و با توجه به رویکرد غربیها، شرکتهای خارجی از روشهای غیرمعمول و ورود به حریم خصوصی کاربران برای یافتن موارد نقض کپیرایت بهره خواهند گرفت. نمونههای متعددی از چنین رفتاری از شرکتهای غربی تا کنون در کشورهای دیگر ثبت شده است.
10. زمینهسازی برای ادامۀ تبلیغات منفی و جریمههای سنگین: با توجه به سوءاستفادۀ طرفهای غربی از معاهدات الزامآور برای ایران، اگر ایران در مواردی از این معاهده کوچکترین تخطی داشته باشد، با جریمههای سنگین و اقدامات تبلیغاتی منفی مواجه شده و ممکن است محدودیتهای بیشتری علیه ایران اعمال شود. اگر در حال حاضر ایران عضو این معاهده نیست، با عضویت در این کنوانسیون توجیهی برای نقض کپی رایت وجود نخواهد داشت
11. گسترش محتوای نامشروع: با توجه به به رسمیت شمردن مالکیت خارجیها، امکان سانسور محتوای نامشروع کم شده و ممکن است با اعتراض یا ممانعت طرف خارجی مواجه شود.
12. ایجاد انحصار: یکی از مهمترین تهدیدهای عضویت در این کنوانسیون، انحصار فناوری و دانش در دست گروههای معدودی است که از ارائۀ آن به دیگران، جز در قبال مبالغ کلان، ابا میکنند. به طور مثال، برخی از کتابها امروزه در تیراژ ۱۰۰ جلد یا کمتر چاپ میشوند و بر آنها قیمت چند صد یا چند هزار دلاری گذاشته میشود و جز برخی کتابخانهها و مراکز ثروتمند، دیگران قادر به خریداری نیستند. در این صورت با توجه به رسمیت داشتن مالکیت معنوی، اکثریت جامعۀ ایران از دستیابی به فناوری و دانش روز محروم میشود. به طور مثال اگر موضوع فناوری پزشکی باشد، نتایج عدم دسترسی به فناوری فاجعهبار است، چون به معنای عدم دسترسی به داروها و شیوههای درمانی حیاتی خواهد بود.
13. سرنگون کردن نردبان توسعه: دست آخر اینکه کشورهای توسعه یافته، مجموعه سیاستها و معاهداتی را جلو پای کشورهای در مسیر پیشرفت میگذارند که خود آنها را نپیمودهاند و نتایج نهایی آن جز جلوگیری از پیشرفت و عقبماندگی همیشگی این کشورها نیست. این کشورها بعد از طی مسیر توسعه خود، با سرنگون کردن نردبان پیشرفت، سایر کشورها را ملزم به رعایت مسیری خلاف سیر تاریخی توسعه خود میکنند. به صورت نمونه ایالات متحده آمریکا تا سال ۱۹۸۸ یعنی حدود ۱۰۰ سال پس از نسخه ابتدایی معاهده برن و پس از تثبیت جایگاه توسعهای خویش و گرفتن امتیازات بسیار و اصلاح قوانین داخلی به گونه عدم متضرر شدن از این لایجه و پس از فائق آمدن بر قطب دوم جهان دو قطبی وارد این معاهده شد.
البته اینها تنها بخشی از معایبی است که پیوستن مان به کنوانسیون برن به کشورمان تحمیل خواهد کرد و قطعا نمی توان به سادگی از کنار این همه مشکلی که برای کشور به وجود می آید، چشم پوشی کرد.
* وقتی ارشاد به مخالفتهای پیوستن ایران به کنوانسیون برن اعتراف میکند
قطعا وجود این همه معایب باعث شده عضویت ایران در کنوانسیون برن با مخالفان زیادی همراه باشد؛ به گونه ای که حتی خود وزارت ارشاد دولت یازدهم نیز به این مسئله اعتراف کرده است.
سیدعباس صالحی، معاون فرهنگی وزیر ارشاد در این خصوص گفته بود: الان در جلسات وزارت ارشاد که زیر نظر آقای نوش آبادی دنبال می شود و هم در مجموعه دولت این مسئله پیگیری می شود؛ البته بحث ها به صورت کارشناسی جلو می رود و باید گفت که پیوستن به کنوانسیون برن مربوط به 20 سال پیش است. قطعا زمانی که این موضوع به مجلس برسد و حتی قبل از آن مراحل، مجموعه دیدگاه ها با ادله هایشان نظر رهبری را استفتا میکنند و دیدگاه ایشان حتما مورد توجه مجلس و شورای نگهبان قرار می گیرد و این مسیر بدون توجه به نظر رهبری حرکت نمی کند.
اما این مسیر را از 2 طریق می توان طی کرد، احساس می کنم دولت یا وزارت ارشاد به تبع اینکه در حال بررسی این بحث است و مسئولیت حوزه فرهنگی کشور را بر عهده دارد، این است که از همان ابتدای مرحله استقتایی با مسئله برخورد نکنیم؛ چرا گاهی استفتا به این معنی است که اجرای مطلب با بحث های کارشناسی جلو رود و زمانی این اتفاق افتاد و لایحه آمده شد با همه ابعاد و فوایدش مشخص شد، بعد استفتا صورت گیرد. البته لادن حیدری مدیرکل حقوقی وزارت ارشاد در خصوص این موضوع می گوید: در مورد الحاق به کنوانسیونهای بینالمللی رم و برن، موافقان لایحه کمتر از مخالفان آن بودند، البته باید بگویم که ما قانون را با در نظر گرفتن مصالح کشورو قوانین بینالمللی تدوین کردیم، کنوانسیون برن نیز یکی از موارد تدوینی ما بوده است، نه اینکه صد درصد همان متن باشد، ما منافعی در برخی موضوعات داریم و مصالحی وجود دارد که سعی کردیم آنها را بیشتر در نظر بگیریم.
* مجلسیها درباره پیوستن به کنوانسیون برن چه اعتقادی دارند؟
علاوه بر اظهارات مسئولان وزارت ارشاد، برخی نمایندگان مجلس با پیوستن ایران به کنوانسیون برن مخالف هستند؛ به گونه ای که لاله افتخاری عنوان کرده بود که مجلس اجازه پیوستن به کنوانسیون برن را نخواهد داد و اگر طرحی مخالف نظر رهبری باشد، شورای نگهبان حتماً آن را رد خواهد کرد.
در واقع این عضو کمیسیون فرهنگی مجلس با گفتن این جملات آب پاکی را روی دست دولت ریخته است که لازمه پیوستن به کنوانسیونها از جمله کنوانسیون برن، گرفتن تأییدیه از مجلس شورای اسلامی است که بنابر شرایط کشور و نظر مقام معظم رهبری در این خصوص، مجلس هرگز این اجازه را نخواهد داد که ایران به چنین کنوانسیونهایی بپیوندد. حتی اگر نمایندگان مجلس هم بخواهند چنین اجازهای بدهند، شورای نگهبان هرگز اجازه پیوستن به کنوانسیون برن را نخواهد داد. قطعا این اظهارات نشان دهنده مخالفت مجلس شورای اسلامی با عضویت کشورمان در کنوانسیون برن است.
* مخالفت فعالین عرصه نشر با این کنوانسیون
با این حال مخالفت با عضویت در این کنوانسیون تنها به مسئولین نظام جمهوری اسلامی ختم نمی شود؛ بلکه فعالین عرصه نشر نیز با این مهم مخالف هستند.
محسن پرویز، عضو هیئت مدیره انجمن قلم ایران در این خصوص می گوید: پیوستن به کنوانسیون برن هیچ نکته مثبتی برای کشور نخواهد داشت و فرهنگ و... ما را متزلزل خواهد کرد؛ چون اگر چنین معاهدات جهانی را به طور رسمی و قانونی بپذیریم، خودمان و فضای علمی کشورمان را به شدت محدود خواهیم کرد و اگر تحریمی در این حوزه رخ دهد ما از دانش جهانی بی بهره خواهیم بود.
وی همچنین با اشاره به نظر رهبری نسبت به پیوستن کنوانسیون برن ادامه داد: این یک بحث تخصصی است و جنبههای مختلف موضوع باید در نظر گرفته شود. صرفا یک دستگاه نمیتواند راجع به این موضوعات تصمیمگیری کند، بلکه لازم است از توان و بنیه علمی همه کشور استفاده شده و با در نظر گرفتن همه جوانب کار در این مورد تصمیمگیری شود.
عضو هیأت مدیره انجمن قلم با اشاره به آسیبهای وابستگی کنوانسوین برن گفت: اگر این معاهده را بپذیریم حتما تبعات زیادی برایمان خواهد داشت. یعنی منجر به محکومیت بینالمللی خواهد شد و داراییهای ایران در خارج از کشور را دچار چالش خواهد کرد. بهعنوان مثال اگر فرض کنیم که کپی رایت را پذیرفتیم؛ سیستم عامل کامپیوتر اکثر ایرانیها به لحاظ بینالمللی غیرقانونی محسوب میشود و باید آن سیستم عامل را حذف کرده یا اینکه به پرداخت میلیاردها دلار جریمه محکوم خواهیم شد.
* کنوانسیون برن تجربه دوباره NPT خواهد بود؟
با تمامی مخالفت هایی که در این خصوص مطرح شده است؛ باید گفت که عده ای معتقدند پیوستن ایران به کنوانسیون برن همچون تجربه پیوستن کشورمان به NPT خواهد بود و ما در قبال قدرت های برتر جهان پاسخگو می کند؛ در واقع آنها اعتقاد دارند که پیوستن کشورهای مختلف به کنوانسیون برن تنها برای نظام سلطه و تعداد محدودی از کشورها سودی را به دنبال دارد و کلیت مالکیت معنوی در خدمت تعداد محدودی از کشورها است که در ادبیات ما تحت عنوان نظام سلطه شناخته میشود. انحصار اکثر محصولات در دست آنها است و هر چه مالکیت معنوی جلوتر میرود، نظارتها و محافظتهای آنها شدیدتر شده و دایره انحصار و نفوذشان بر سایر کشورهای الگوپذیر از این کشورها بیشتر میشود.
* پیوستن به کنوانسیون برن زمینه ساز تهاجم فرهنگی میشود
علاوه بر این افراد، عدهای دیگر نیز دغدغه ورود فرهنگ بیگانه را دارند و معتقدند در صورت پیوستن، امکان جلوگیری از ورود فرهنگ های دیگر به کشور وجود نداشته و این امر میتواند زمینهساز تهاجم فرهنگی باشد.
البته ملاحظات حقوقی از دیگر دلایل مخالفان پیوستن به کنوانسیون برن است؛ چرا که بر اساس این کنوانسیون رویه غالب در اکثر مواد کنوانسیون برن، ارجاع رسیدگی و طرح دعاوی به قوانین کشوری است که تقاضای حمایت در آن صورت گرفته است. در واقع این امر باعث میگردد قوانین و محاکم رسیدگی به دعاوی در کشورهای دیگر را پذیرفته و صالح بدانیم. همچنین مواردی که ملاک رسیدگی، کشور خاستگاه اثر است؛ نکته بعدی اینکه هرگونه اختلاف بین دو یا چند کشور عضو اتحادیه (برن) درباره تفسیر یا اجرای آن، چنانچه با مذاکره یا داوری و امثال آن حل نگردد، هر یک از طرفین میتوانند وفق اساسنامه، به دیوان بینالمللی دادگستری مراجعه نمایند و باید گفت به طور کلی از منظر حقوقی و سیاسی، این رویه با اصول حاکمیتی جمهوری اسلامی ایران سازگار نیست.
* دولت از پیوستن به کنوانسیون برن به دنبال چیست؟
با تمامی این تفاسیر نباید فراموش کرد که یکی از پیششرطهای پیوستن کشورها به WTO یا همان سازمان تجارت جهانی قبول مفاد کنوانسیون برن است و با توجه به اینکه منافع این طرح کمتر از مضراتش است؛ دلیل اصرار مسئولان را شاید همین مسئله پیوستن به WTO را توجیح کند.
البته این خیزی که دولت برای پیوستن به سازمان تجارت جهانی هم برداشته است مضراتی دارد که نادیده گرفتنش به ضرر اقتصاد کشور است؛ افزایش احتمالی واردات کشور در کوتاهمدت که با توجه به کمبود منابع ارزی ایران، میتواند بر اقتصاد کشور اثر منفی بگذارد.
با توجه به اینکه بخش اعظم صادرات کشور ما را نفت و برخی کالاهای کشاورزی سنتی با بهرهوری پایین تشکیل میدهد، لذا احتمال اینکه در کوتاهمدت تراز تجاری منفی شود، زیاد است، این ها همه موادری است که باید مدنظر قرار بگیرد چون کم توجهی به این مضرات ممکن است در بلند مدت آسیب جدی به کشور وارد کند.
* کنوانسیون برن سودآور یا زیانآور؟!
در اینجا اشاره به معاهده همکاری ثبت اختراع (Patent Cooperation Treaty) که یکی دیگر از معاهدات جهانی به شمار می رود، خالی از لطف نیست؛ چرا که تخطی از این معاهده نیز باعث تحمیل هزینه های گزاف بر کشور می شود. در اصل این معاهده در سال ۱۹۷۰ میلادی در واشنگتن تصویب و در سال ۱۹۷۸ اجرایی و تاکنون چندین بار اصلاح شده که اصلاحیه آخر در سال ۱۳۸۰ شمسی صورت گرفته است. این معاهده برای حمایت بین المللی از اختراعات در ۱۴۸ کشور عضو آن تلاش می کند. ایران در خرداد ۱۳۹۲ به عضویت این معاهده در آمده، از سه ماه بعد آن ملزم به مفاد معاهده شده و فعلا آخرین عضو این معاهده است. در نتیجه، در بررسی بین المللی اختراعات، ایران نیز به عنوان یکی از کشورها مورد بررسی قرار گرفته و اتباع و ساکنان ایران می توانند طبق معاهده PCT تقاضای بین المللی در خصوص اختراعات داشته باشند؛ اهمیت این معاهده در این است که در حالت عادی هر اختراعی در هر کشوری که ثبت شده باشد در آن کشور از حمایت برخوردار است نه در دیگر کشورها، مگر اینکه به طور جداگانه در دیگر کشورها نیز تقاضای ثبت اختراع تسلیم شود و مراحل قانونی آن طی شود؛ لذا به موجب این کنوانسیون به یک تقاضانامه ثبت اختراع در یکی از کشورهای عضو این کنوانسیون می توان همزمان در دیگر کشورهای عضو نیز پرونده ثبت اختراع تشکیل داد و دامنه سرزمینی حمایت از اختراع را افزایش داد.
بعد از ایجاد این معاهده پتنت ترول ایجاد شد؛ پتنت ترول به شرکتی که برای تولید پول یا جلب توجه به وسیلهٔ در اختیار داشتن پتنتها یا حق امتیاز برای دیگران مزاحمت ایجاد نماید و از آنها شکایت کند، گفته میشود. در حقیقت این شرکتها بدون اینکه هیچ ابدا، اختراع یا تولیدی داشته باشند و حتی در اکثر موارد بدون اینکه کوچکترین ایدهای در مورد تکنولوژی داشته باشند، پنتهای قدیمی که هیچ گاه هم استفاده فرا گرفته نشدهاند را از شرکتها و مخترعهای دیگر میخرند و به کمک آن از شرکتهای بزرگ شکایت میکنند و ادعای خسارتهای عظیم از شرکتهای بزرگ میکنند.
* باجگیری اداره "پتنت" آمریکا به بهانه معاهده ثبت اختراع
در واقع بر اساس این معاهده هر وسیله و به عبارت بهتر هر تکنولوژی که امروزه در دسترس مردم قرار دارد، پتنت دارند که در صورت عضویت ایران در کنوانسیون برن باید بر هر کدام از آنها هزینه ای را پرداخت کند.
به طور مثال، اسکنرها، دستگاه های فکس، وای فای، استفاده از بلوتوث گوشی های همراه و .... همگی پتنت های خاص به خود را دارند که قطع به یقین اگر تمامی وسایل شامل این قانون را بشماریم، متوجه خواهیم شد که چه عضویت مان در کنوانسیون برن باعث تحمیل چه هزینه های گزافی به کشور می شود.
به طور مثال اداره پتنت و حق اختراع امریکا چندین پتنت مختلف از سامسونگ را فاش کرده است که در آنها از گوشیهای قابل انعطافی مانند جی فلکس الجی گرفته تا تبلتهای غیرمتعارف با داک و حتی قفل درب الکترونیک به چشم میخورد؛ هر چند که هیچگونه نام یا مشخصاتی از آنها درج نشده است. شاید جالبترین این پتنتها پتنت مروبط به گوشی خمیده در طول باشد که شبیه به طراحی الجی در گوشی جی فلکس است. همانطور که میدانید گوشی خمیده سامسونگ در عرض خمیدگی داشت و با نام Galaxy Round به صورت محدود به بازار عرضه شد. تصویر برخی از این گوشیها را در زیر مشاهده میکنید.
پس از آن نوبت به تبلتهای جدید سامسونگ میرسد. همانطور که پیش از این هم نوشتیم سامسونگ قصد دارد چهار تبلت متفاوت را در سال آینده از ارزانقیمت گرفته تا ۱۲ اینچی و با صفحهنمایش AMOLED وارد بازار کند. به نظر میرسد سامسونگ بالاخره قصد دارد تا تبلتهایی مانند سری ترنسفرمر ایسوس را نیز عرضه کند تا با کیبرد و داک نیازهای بیشتری از کاربران را برطرف کند. همچنین در بعضی از این تبلتها به نظر دکمه Home در گوشه تبلت قرار گرفته و یا چهار اسپیکر مجزا برای آن در نظر گرفته شده است.
البته این موضوع چند وقتی است که در دنیای موبایل به اوج خود رسیده است؛ به گونه ای که شرکت سامسونگ در مقابل شکایت اپل که چند ماه پیش صورت گرفته بود، ساکت ننشسته و بر علیه اپل برای تجاوز به ۱۰ حق امتیاز ثبت شده (patent) این شرکت شکایت کرد. شرکت سامسونگ به صورت همزمان به دلیل تخلف از ۵ پتنت در کره جنوبی، برای ۲ تخلف از پتنت در ژاپن و بخاطر ۳ تخلف در آلمان، دادخواست اش را تسلیم دادگاه کرده بود.
قطعا عضویت ایران در کنوانسیون برن باعث می شود که تعهدات مان در معاهده همکاری ثبت اختراع به حوزه کتاب و ادبیات نیز برسد؛ به عبارت دیگر اگر بخواهیم کتابی را در سطح جهان منتشر کنیم باید برای نوع قلم، نوع جلد و دیگر مسائل مربوط به حوزه کتاب نیز بر اساس معاهده ثبت اختراع حق الزحمه ای را پرداخت کنیم؛ چرا که تا به امروز تمامی پتنت های مربوط به حوزه کتاب به ثبت رسیده و برای استفاده از آنها نیازمند پرداخت هزینه های گاها گزاف هست؛ با این حال باید گفت که به نظر می رسد تا زمانی که پاسخ شفاف و جدی به شبهات مطروحه داده نشود، مضرات پیوستن به کنوانسیون برن برای کشورمان بیش از مزایای آن است.
منابع:
http://www.rajanews.com/detail.asp?id=203010
http://www.rasanews.ir/NSite/FullStory/News/?Id=218250
http://nasimonline.ir/detail/News/905004/168
http://javanonline.ir/fa/news/670959