"کمکاریهای ادبیات داستانی در حوزه عاشورا"
دلیل برتری یافتن شعر بر داستان در حوزه عاشورا چیست؟/ بیشترین خلق اثر عاشورایی در حوزه کودک و نوجوان/ «نسیم» در گزارشی به بررسی آثار ادبیات داستانی در حوزه عاشورا پرداخته است
گروه فرهنگی«نسیم»؛ زهرا علی رمضانی؛ قطعا نهضت عاشورا تنها محدود به زمان و مکان خاصی نیست؛ به گونه ای که بعد از گذشت بیش از هزار و 300 سال از آن حادثه عظیم عاشورا، هنوز بخش های زیادی از این اتفاق که برای مسلمانان و حتی جهانیان ناشناخته است.
**ادبیات بیشترین تاثیر را از عاشورا داشته است
قیام امام حسین (ع) تاثیرات زیادی را بر جنبه های مختلف آدمی داشته است؛ با این حال ادبیات که شاید بتوان گفت بیشترین تاثیر را از عاشورا داشته است، نتوانسته آن طور که باید و شاید دین خود را به بزرگ ترین واقعه تاریخ ادا کند.
ادبیات فارسی از قرن سوم به واقعه عاشورا ورود پیدا کرده است؛ البته ادبیات در آن دوران در قالب تمثیل ها و استنادها اشاراتی به شهادت امام حسین(ع) و شهدای کربلا داشت و 2 قرن بعد یعنی در قرن 5 هجری سنایی غزنوی جزو اولین شاعرانی بود که به صورت مستقیم به شهادت امام حسین (ع) در اشعارش اشاره کرد و بعد از آن در دوران صفویه به طور کامل شاعران به واقعه عاشورا پرداختند.
**دلیل برتری یافتن شعر بر داستان در حوزه عاشورا
بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به دلیل مذهبی بودن ماهیت انقلاب اسلامی و بها دادن نظام جمهوری اسلامی ایران به ادبیات عاشورا، می توان گفت این نوع ادبیات از جایگاه شایسته تری نسبت به سال های پیش از انقلاب برخوردار است؛ البته در دوران فعلی نیز شعر بیش از سایر شاخه های ادبی به واقعه عاشورا پرداخته است.
به گفته امیرحسین فردی، نویسنده دلیل ارجحیت یافتن شعر بر داستان در حماسه عاشورا این است که در شعر به یک افق دلخواه دست می یابیم تا بتوانیم احساسات خود را در رثای عاشورا بیان کنیم اما در داستان همواره یک نوع نگاه رئالیستی وجود دارد که این امر باعث این شده که داستان تاثیر کمتری بر اذهان مخاطبان نسبت به شعر داشته باشد. از طرفی کلام شعر ظرفیت بیشتری برای خدمت به واقعه عاشورا دارد و تاثیرگذاری بیشتری نسبت به داستان دارد.
یکی دیگر از دلایل اولویت دادن شعر به واقعه عاشورا نسبت به دیگر شاخه های ادبی این است که در عاشورا عاطفه و سوگ در مقابل حماسه قرار گرفته است که در این میان شعر به دلیل موسیقی درونی که دارد به انگیزش احساسات منجر می شود و ویژگی جنگ و کارزار در عاشورا هم بعد حماسه را پوشش می دهد. از این رو که حماسه و عاطفه در شعر جایگاه وسیع تری برای جولان دارند و شعر همواره تاثیر بیشتری نسبت به نثر دارد.
**خروجی های بسیار ضعیف حوزه عاشورا در داستان
علاوه بر مسائل مطروحه، حمیدرضا شکارسری، شاعر نیز معتقد است که ادبیات عاشورایی می کوشد حقایق عاشورا را با استفاده از تکنیک ها و شگردهای ادبی منتقل کند. در این تعریف به کارگیری تکنیک و شگردهای ادبی با نیت تاثیر بر مخاطب انجام می شود که در این ادبیات گاهی تکنیک و شگردهای زبانی در مرتبه دوم اهمیت قرار می گیرد، اما آثار اصیل عاشورایی آثاری هستند که توانستند به نوعی تعادل بین مفاهیم و تکنیک برسند و رسیدن به این تعادل کار بسیار مشکلی است. به گونه ای که بگویید این اثر هم متعلق به ادبیات عاشورایی است و هم به ادبیات دیگر پهلو می زند.
نباید فراموش کنیم که با وجود اینکه جامعه مان، جامعه ای دینی است و ادبیات داستانی نیز از جایگاه بالایی ایران برخوردار است؛ ولی این شاخه ادبی خروجی های بسیار ضعیفی در حوزه عاشورا و وقایع مربوط به آن داشته است، با این حال در مقطعی شاهد رشد کمی آثار در این حوزه بوده ایم ولی بعد از آن در این زمینه هم با افولی مواجه شدیم.
البته در طول 3 دهه ای که از عمر انقلاب اسلامی می گذرد، آثار فاخری در حوزه ادبیات داستانی با موضوع عاشورای حسینی منتشر شده است که نمی توان به راحتی از کنار آن گذشت، "نامیرا"، "هفت شهر عشق"، "ماه به روایت آه"، پدر، عشق و پسر"، "آفتاب در حجاب"، فتح خون"، "سقای آب و ادب"، از دیار حبیب" و ..... از جمله این آثار هستند که قطع به یقین هر کدام از این کتاب ها به تنهایی نقش بسزایی در تبیین اهداف و آشکار کردن جو حاکم بر مردم آن دوران دارند.
**بیشترین خلق اثر عاشورایی در حوزه کودک و نوجوان بوده است
آنچه پر واضح این است که ادبیات داستانی بیشتر توان خود را بر روی خلق آثار عاشورایی برای کودکان و نوجوانان گذاشته است و بیش از ده ها اثر برای این گروه سنی نوشته شده است و با وجود ضرورت اهمیت به این قشر باید گفت نباید تمام توان ادبیات داستانی و نویسندگان این حوزه صرف تولید اثر برای این گروه سنی شود؛ چرا که با تداوم این مسیر نویسندگان به ورطه تکرار می افتند و علاوه بر آن بیش از حد تولید اثر برای کودکان و نوجوانان با موضوع عاشورا و قیام امام حسین (ع) باعث می شود تا نویسندگان کمتر به نوشتن داستان و رمان هایی برای بزرگسال تمایل نشان دهند؛ از این رو باید نویسندگان ادبیات داستانی گام های جدی ای برای خلق اثر مناسب برای بزرگسال گام بردارند.
**مشکل دیگر آثار عاشورایی شباهت آنها به یکدیگر است
شاید یکی از دلایل کمبود آثار با موضوع عاشورا و قیام امام حسین (ع) در حوزه ادبیات داستانی کمبود منابع تاریخی است که بتوان به آنها استناد کرد؛ از سوی دیگر همان تعداد انگشت شماری از آثاری که در این حوزه وجود دارند نیز بسیار شبیه به یکدیگرند و کمتر تفاوتی بین آنها وجود داشت. علاوه بر این مسائل ادبیات داستانی در حوزه بزرگسال شاید کوچک ترین قدمی برای روشن کردن وقایع کربلا بر نداشته است و بیشتر آثاری که با موضوع امام حسین (ع) در ادبیات داستانی نوشته شده اند یا بیشتر مربوط به حوزه کودک و نوجوان هستند و یا حوزه مقتل و پژوهش را شامل می شود؛ از این رو نویسندگان ما باید بتوانند گامی بلند در جهت روشن کردن زوایای مختلف واقعه عاشورا برای نسل های آینده بردارند.
به عقیده زهرا زواریان، نویسنده و پژوهشگر ادبی آن چه یک کار ادبی را از کاری تاریخی متمایز میکند، نگاه نویسنده بعنوان خالق اثر، به آن موضوع خاص است. در واقع نگاه هنرمند به حادثهای باعث میشود که اثری هنری خلق شود؛ از این رو باید نگاه ویژه هنرمند در اثر بارز باشد؛ در حالی که در آثار نویسندگان ایرانی این نگاه ویژه وجود ندارد و همین مسئله باعث شده کارهای تولید شده در حوزه عاشورا بسیار سطحی باشند.
با تمام این تفاسیر، امید است که در ادبیات داستانی بیش از پیش برای معرفی قیام امام حسین (ع) و وقایع تلخ کربلا به نسل امروز و به تبع نسل های آینده گام بردارد.