جایزهای برای همه؛ از طیف مومن به انقلاب تا ...
هفتمین دوره گرانترین جایزه ادبی کشور یعنی جایزه "جلال آلاحمد" امروز به ایستگاه پایانی خود میرسد. «نسیم»، در گزارشی به بررسی سوابق نامزدهای این جایزه و محتوای آثار راهیافته به دو بخش رمان و داستان کوتاه میپردازد
به گزارش خبرنگار «نسیم»، هفتمین دوره گران ترین جایزه ادبی کشور یعنی جایزه جلال آل احمد امروز به ایستگاه پایانی خود می رسد تا برای دومین بار در طول سال های برگزاری این جایزه، شاهد اهدای 110 سکه به یکی از نویسندگان باشیم.
بخش داستان کوتاه و داستان بلند مهم ترین بخش های جایزه ادبی جلال آل احمد است که امسال «آه با شین» اثر محمدکاظم مزینانی محصول انتشارات سوره مهر، «بیترسی» نوشته محمدرضا کاتب محصول نشر ثالث، «روز حلزون» اثر زهرا عبدی محصول نشر گیسا، «سنگ و سایه» نوشته محمدرضا صفدری محصول نشر ققنوس و «ملکان عذاب» اثر ابوتراب خسروی از نشر ثالث در بخش داستان بلند و مجموعه داستانهای «رازهای سانتی متری» اثر مردعلی مرادی از نشر روزنه، «در هوای گرگ و میش» اثر محسن عباسی از نشر رخداد نو، «گرمازدگی» اثر فرشته احمدی از نشر افق، «سرطان جن» رامبد خانلری از نشر آگه و «دوربرگردان» اثر میثم کیانی از نشر زاوش آثار راه یافته به بخش داستان کوتاه این دوره از جایزه جلال هستند.
در این گزارش نگاهی داریم به سوابق نویسندگان و محتوای آثار راه یافته به این دو بخش از هفتمین دوره جایزه ادبی جلال آل احمد.
**محمدکاظم مزینانی
محمدکاظم مزینانی در سال 1342 در دامغان زاده شد و تحصیلات خود را در رشته زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید بهشتی به پایان رساند؛ وی فعالیت خود را در عرصه نویسندگی از سال 1363 در موسسه کیهان آغاز و بعد از آن از سال 1374 در روزنامه همشهری ادامه داد.
مزینانی در حوزه های شعرکودک و نوجوان، ادبیات کودک، سفرنامه، طنز و ادبیات بزرگسال آثاری را منتشر کرده است که تنها انار خندید، خدای جیرجیرک، نیلوفر چه می خواست؟، ماه در گهواره، پسری که تنها بود، هشت روز با امام هشتم، سنگ پا+گل، شاهِ بی شین از جمله آنها است.
وی تا به حال جوایز مختلفی ادبی را کسب کرده که از آن جمله می توان به جایزه کتاب سال در سال 1385 و تقدیر شده در اولین جشنواره داستان انقلاب در سال 86 اشاره کرد.
کتاب "آه با شین" محمدکاظم مزینانی در بخش داستان بلند این دوره از جایزه ادبی جلال به مرحله نهایی رسیده است که در واقع این اثر روایت کننده فعالیت یک مبارز انقلابی چپ با فضای فکری کمونیستی است و از دهه 20 شمسی یعنی بدو تولد شخصیت اصلی داستان آغاز میشود و تا سال 90 ادامه دارد. در این رمان به نوعی به تناقضات و تفاوتهای نسلی بین شخصیت اصلی و فرزندش اشاره شده است.
البته با وجود اینکه این رمان روایت تاریخی دارد و محوریت آن تاریخ است؛ اما واقعیت هایی است که با تخیل آمیخته شده و ماجرای تاریخی را بیان می کند.
**محمدرضا کاتب
محمدرضا کاتب در سال 1345 در تهران به دنیا آمد و رمان "هیس" وی باعث مطرح شدنش در جامعه نویسندگان ایران شد؛ چرا که این اثر به عنوان کتاب سال آن دوران انتخاب شد. البته این نویسنده آثار اولیه خود را در جمع داستان نویسان مسجد جوادالائمه می نوشت.
«اولین قدم»، «شب چراغی در دست»، «قطرههای بارانی»، «نگاه زرد پاییز»، «ختم ارباب والا»، «جای شما خالی«، «بلاهای زمینی»، «عبور از پیراهن» از جمله آثار این نویسنده است که همگی در دهه 60 و 70 به چاپ رسیدند.
کتاب "بی ترسی" خود که به گفته خود نویسنده 5 سال در وزارت ارشاد منتظر مجوز نشر ماند، به هفتمین دوره جایزه جلال آل احمد راه یافت. داستان این کتاب با شرح زندگی فردی شروع میشود که در سطور اول رمان اذعان دارد هیچگاه نتوانسته در زندگی برای خود نامی داشته باشد. او یک روز صبح در مقابل آئینه با یک «بینام کننده» مواجه میشود. فردی که با شروع بیان قصه زندگیاش برای او مشخص میشود که در تمام عمرش با گرفتن نام افراد از آنها و گرفتار کردنشان به مصائب و بیماریهایی آنها را به انواع خودآزاری و دیگرآزاریها دچار میکرده، است. به عبارت دیگر رمان «بی ترسی» حاصل تقابل افسانه و تاریخ به شمار می رود.
**زهرا عبدی
زهرا عبدی با اولین اثر خود یعنی "روز حلزون" توانست به هفتمین دوره جایزه جلال آل احمد برسد. این اثر داستان را دو راوی به تناوب روایت میکنند؛ یکی شیرین دختری دهه شصتی و تنهاست که با مادر سنتیاش زندگی میکند و در خانوادهاش همیشه زیر سایه برادر با استعدادش خسرو بوده که در روزهای آغازین حضورش در جنگ مفقودالاثر شده است. مادر سالهاست که هر روز چند ساعتی خود را در اتاق خسرو حبس میکند و اجازه ورود دیگران را هم به آنجا نمیدهد
واقعیت این است که در این رمان برخی از مهمترین مسائل اجتماعی و فرهنگی مطرح شده و زبان آن نیز به نسبت بسیاری از رمانهای دیگر تند و تیزتر است.
**محمدرضا صفدری
از دیگر نویسندگان راه یافته به مرحله نهایی این دوره از جایزه جلال محمدرضا صفدری است که در سال 1332 در شهرستان دشتی متولد شد؛ وی فارغالتحصیل رشته ادبیات نمایشی از دانشگاه تهران است که از سال ۱۳۶۳ تا ۱۳۶۷ در جلسههای داستانخوانی پنجشنبهها که در خانهٔ هوشنگ گلشیری و با حضور چند نویسنده جوان تشکیل میشد شرکت میکرد.
از این نویسنده آثار زیادی از جمله «سیاسنبو» و «تیله آبی»، «شب نشینی»، مجموعه داستانهای «سیاه سمبو»، «اکو سیاه»، «علو»،«چهل گیسو»، رمان «من ببر نیستم پیچیده به بالای خود تاکم» منتشر شده، البته کتاب مشترک با عنوان «۸ داستان از نویسندگان جدید ایران» با مقدمه هوشنگ گلشیری از دیگر آثار وی به شمار می رود.
"سنگ و سایه" صفدری که به جایزه جلال راه یافته بعد از 4 سال انتظار برای چاپ بالاخره در سال 92 منتشر شد. این اثر در واقع با مقدمهای درباره چند بازی کودکانه و توضیحی برای خواننده آغاز میشود؛ به گونه ای که نویسنده در مقدمه این اثر آورده: «سنگ و سایه»، گونهای یارکشی پیش از بازی بود که از هر بازی ای زیباتر مینمود و کودک میخواست که بازی هرگز آغاز نشود؛ همچنان ایستاده باشند به مهتاب، چشم به سایهها که بر زمین افتاده بودند. چنین نمیشد. سردستهها سنگ به سایه دلخواه خود میانداختند و یارگیری آغاز میشد. گاه پیش می آمد سنگی بر سایه کودک میماند اما او از جا تکان نمیخورد. دلش میکشید سنگ پیوسته در راه باشد و سایه در خنکای خاک مهتاب گرفته، بماند.
**ابوتراب خسروی
"ملکان عذاب" ابوتراب خسروی نیز به جایزه جلال آمده است؛ این کتاب سومین رمان از رمان های سه گانه ابوتراب خسروی است که با عنوان های «اسفار کاتبان»، «رود راوی» و «ملکان عذاب» نوشته شده اند. داستان "ملکان عذاب"مضمونی تاریخی دارد و رمانی درباره سه نسل از یک خانواده که هرکدام راوی سرنوشت خود و دیگریاند و راوی دیگرانی که سرنوشتشان به نوعی با سرنوشت آنها گره خورده است.
البته تمامی آثار خسروی انسان را به درنگ، اندیشیدن و استغراق در واژه ها دعوت می کند و از مضامین سوررئال با تکیه بر ویژگیهای رمان پست مدرن مایهور برخوردار هستند؛ این نویسنده با احاطهٔ نسبی بر ادبیات کهن، دارای نثری پخته و قوی است. در آثار خسروی زبان ویژهای را میبینیم که تمایل به باستانگرایی، کهنالگویی و بازگشت به زبان متون مقدس دارد.
این نویسنده تاکنون برنده جایزه مهرگان ادب و برنده چهارمین دوره جایزه هوشنگ گلشیری شده است.
**محسن عباسی
رمان "در هوای گرگ و میش" محسن عباسی نیز برگزیده سیزدهمین دوره جایزه ادبی هوشنگ گلشیری است که دربرگیرنده موضوعاتی مختلف است؛ «گاهی وقتها حالم را بپرس»، «قضاوت دربارة عشق»، «در هوای گرگ و میش»، «آن بیرون در تاریکی»، «مرغ دریایی»، «مسافر»، «مهمانی خانوادگی» و «خاطرات غمناک زندگی» عناوین این رمان به شمار می روند. محسن عباسی که متولد 1343 است و به غیر از این رمان، اثری دیگری در کارنامه خود ندارد؛ وی در پاسخ به این پرسش که چرا پیش از این کتابی منتشر نکردهاید؟ میگوید: از سال 88 نوشتن داستان را آغاز کردم. البته پیش از آن هم داستانهایی به قلم من در برخی نشریات منتشر میشد.
**فرشته احمدی
هفتمین دوره جایزه جلال به "گرمازدگی" اثر فرشته احمدی روی خوش نشان داده است؛ این اثر شامل مجموعه شش داستان و تلاشی دوباره برای شناخت انسان و رابطه اش با خویشتن، دیگران و جهان است. در حقیقت اغلب داستان های این مجموعه طنزهایی پررنگ و گذشته نگرند هستند که بیش از آن که با جامعه درگیر باشد، با خودش درگیر است. برخی از داستان ها نیز زمینه های اجتماعی و خانوادگی دارند و موضوع برخی دیگر از آنها گذشته راوی است و می توان گفت که عنصر مشترک همه داستانها خود راوی است که مدام در حال آنالیز زندگی و گذشته خود است.
فرشته احمدی در سال 1351 در کرمان به دنیا آمد و در رشته معماری از دانشگاه تهران فارغ التحصیل شد. وی از اوایل دهه هشتاد فعالیت ادبی خود را آغاز کرد که "بی اسم" اولین کتاب وی به شمار می رود.
رمان "پی فراموشی" این نویسنده توانست تندیس کتاب برگزیده جایزه روزی روزگاری را در سال 88 از آن خود کند.
کتاب "گرمازدگی" در برخی از توصیفاتش به مسائل جنسی پرداخته است و گاهی نیز به انقلابیون توهین کرده است؛ احمدی فعالیت خود را از نشریات آغاز کرد و ارتباط نزدیکی با اعضای کانون منحله نویسندگان دارد.
**میثم کیانی
"دوربرگردان" میثم کیانی اثری با مضامین اجتماعی و موضوعات مرتبط با جنگ است که در بیشتر داستانهای این مجموعه کشفی صورت میگیرد و با موضوعاتی چون مرگ، زندگی، یک شیء یا یک خاطره، خیالی میشود.
این مجموعه شامل 10 داستان کوتاه به نامهای «فال فسیل»، «خزیده تا آن گوشهی حال»، «بهمن برای مُرده»، «دیوارهای دوار»، «شبیخون»، «چاقوی دسته زنجان کوهن»، «خواب انار»، «نتهای خیس»، «سهم پاییز» و «چتر پایتخت» است.
داستانهای «دور برگردان» در فضاهایی کاملا شهری و اجتماعی رخ داده و به فرم داستانهای موقعیت توصیف میشوند که در مواقعی مرز بین خیال و واقعیت پیدا نیست. زاویه دید بیشتر داستانهای این کتاب دانای کل محدود سوم شخص است. البته تنوع نظرگاهی هم در این مجموعه به چشم میخورد و میتوان گفت این کتاب دارای راویهای متفاوتی است.
به عقیده برخی کارشناسان، تکنیکیترین نویسنده بین نامزدهای نهایی بخش مجموعه داستان جایزه جلال است.
کتاب "دوربرگردان" ارجاعات فراوانی به مسائل جنسی دارد و گاهی نیز مفاهیم اخلاقی - اسلامی را مورد تمسخر قرار می دهد. کیانی ارتباط نزدیکی با نشر چشمه و همین طور جوایز ادبی معارض دارد.
**رامبد خانلری
رامبد خانلری نیز با اولین اثر خود یعنی "سرطان جن" به گران ترین جایزه ادبی سال راه پیدا کرد است، این اثر شامل 12 داستان کوتاه در ژانر وحشت است که به گفته نویسنده با الهام از داستانهای قدیمی به رشته تحریر در آمده است.
از دائمآباد تا پرستیژ، عزیزالله حلالات کردم، ظنآباد، داربی، شلیلا جان، حالا دیگر یک لحظه هم تنهایم نمیگذارند، رقصان روی شیب ملایم تپه، ایستگاه متروی برج میلاد، با همان رگههای بنفش، یک لقمه نان و عسل، آن هم از سر حوصله، کیک کشمشی، کافه نادری و مرگی که حق است و محدوده تلهگذاری حیوانات موذی عناوین این اثر ترسناک به شمار می روند.
رمان خانلری نگاهی خرافی به جن و ترویج پوچ گرایی دارد. این نویسنده با نشر چشمه در ارتباط است و مجموعه کمیک استریپ هایش هیچگاه موفق به اخذ مجوز نشد.
**مردعلی مرادی
"رازهای سانتی متری" مردعلی مرادی نیز آخرین اثری به مرحله نهایی هفتمین دوره جایزه جلال راه یافته است؛ این کتاب شامل هفت داستان با نام های «شناژبندی با زن شانسی»، «شش سال رازی که توی دلم مانده»، «آدم ها از دور مثل هم اند»، «آدم های تعریف شده»، «بانوی بدخشان در حریم کابل های فشار قوی»، «ارباب جن ها»، «خواب دیدی خیره»، «دات کام» است.
در بخشی از این کتاب می خوانیم:
توی این دنیای پیچیده چیزی به اندازه رابطه آدم ها پیچیده نیست. همه آدم ها رازهایی مهم و با اهمیت با خود حمل می کنند که در صورت بیان، سخیف و ناچیز برای دیگران است. آدم ها در عین آزادی محدودند و در اوج صداقت دروغ می گویند. به هم نیاز دارند و دوستی ها شکل می گیرد، دشمن ترین شان از نزدیک ترین شان است. برای انجام کارهای مهم و جدی تلاش می کنند و بهترین طنزها از فرط جدیتشان است. برای رسیدن به امیال و آرزوها همه چیز را بی پروا تسخیر می کنند و برای مهار یکدیگر قانون ها وضع می کنند. همه این ها داستانی است و شاید به همین خاطر است که داستان عین زندگی است اما زندگی داستان.
کتاب "رازهای سانتی متری" مردعلی مرادی با استفاده از عناصرت تخیل اعتراض به جامعه سنتی را بیان می کند و شیفتگی نویسنده نسبت به غرب را نشان می دهد. این کتاب همچنین به ترویج عشق های مثلثی پرداخته است.
هفتمین دوره جایزه جلال نیز امروز به پایان می رسد و نویسنده برگزیده انتخاب می شود؛ اما اگر نگاهی بیندازیم به مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی که برای این جایزه چه اهدافی در نظر گرفته شده است، متوجه می شویم که برخی از کتاب های انتخاب شده هیچ کدام از معیارهای این جایزه را ندارند.