"علمی و فرهنگی"، از چاپ کتاب‌های تعاملی برای کودکان تا تشکیل کمیسیون توزیع کتاب

گروه فرهنگی «نسیم»؛ انتشارات علمی و فرهنگی با سابقه پنجاه ساله در نشر کتب دانشگاهی فعال است، ناشری دولتی که فراز و نشیب زیاد داشته است؛ ابتدا زیرمجموعه وزارت علوم بود و بعد به سازمان تامین اجتماعی واگذار شد.

این انتشارت با نام اولیه "بنگاه نشر و ترجمه" آغاز به کار کرد؛ مسعود کوثری نزدیک به 2 سال است که سرپرستی این انتشارات را به عهده گرفته است و به گفته خودش تمام سعی اش بر این است که وارد بازی های سیاسی و سیاسی کاری نشود.

متن ذیل حاصل گفتگوی «نسیم» با مسعود کوثری مدیرعامل انتشارت علمی و فرهنگی است که در ذیل آمده است:

«نسیم»:: آخرین اتفاق بین المللی برای انتشارات علمی و فرهنگی نمایشگاه کتاب بولونیا بود که در آن شرکت کردید، از اتفاقات این نمایشگاه بفرمایید.

نمایشگاه بلونیا بازار خوبی برای تبادل رایت کتاب ها در ادبیات کودک و نوجوان است

کوثری: نمایشگاه بولونیا یکی از بزرگ ترین و مشهورترین نمایشگاه های بین المللی کتاب کودک و نوجوان است که سالانه جوایزی به تصویرگران برتر کتاب کودک و نوجوان، کتاب های برگزیده به لحاظ داستانی اهدا می کند؛ مقوله های مختلفی در خصوص داستانی و غیر داستانی و تصویرگری دارد.

امسال مهمان خاص این نمایشگاه کرواسی بود؛ این نمایشگاه هر سال یک مهمان خاص دارد، امیدواریم در سال های آتی جمهوری اسلامی ایران مهمان خاص این نمایشگاه باشد، البته نیاز به رای زنی هایی در این زمینه وجود دارد؛ تنها بخشی که در این نمایشگاه فروش دارد کتاب های ایتالیایی زبان است ولیکن در باقی موارد کتاب ها برای نمایش است و تبادل حق رایت می شود یعنی حق ترجمه و خریداری کتاب انجام می شود.

بازار خوبی برای تبادل رایت کتاب ها در ادبیات کودک و نوجوان است؛ امسال ایران سه ناشر و یک موسسه نمایشگاه های فرهنگی وزارت ارشاد در این نمایشگاه شرکت کردند؛ از ناشرین انتشارات علمی -فرهنگی، کانون پرورش فکری و انتشارات شباویز شرکت کردند؛ موسسه نمایشگاه ها نیز باقی ناشران را پوشش داده بود و کتاب های آنها را برای نمایش همراه آورده بود.

از سی الی چهل ناشر کتاب برای نمایش آورده شده بود؛ این چهار غرفه ایی بود که ایران در اختیار داشت تا کتاب های خود را نمایش دهد.

«نسیم»:: انتشارات علمی-فرهنگی بیشتر در نشر آکادمیک است، از حضور شما بحث کتاب های کودک نیز فعال تر شده است؛ در این خصوص توضیح بفرمایید.

کوثری: انتشارات علمی -فرهنگی از قدیم به دلیل این که وارث انتشارات فرانکلین و بنگاه ترجمه، نشر کتاب بود، کتاب های کودک و نوجوان در آن زمان منتشر می کرده است؛به طور مثال گردونه تاریخ از مجموعه کتاب های خوبی است که توسط بنگاه ترجمه نشر کتاب برای نوجوانان منتشر می شده است.

پس از انقلاب وقفه ایی برای انتشار کتاب های کودک در انتشارات علمی و فرهنگی پدید امد

در دوران پس از انقلاب وقفه ایی در این حوزه ایجاد شد و رشد کافی نکرده بود؛ بنابراین یکی از بحث هایی که من دنبال کردم این بود که بخش کودک و نوجوان فعال شود تا هم از ذخایر استفاده شود وهم به روز شود چرا که فاصله ایی بین انتشارات علمی -فرهنگی و ناشران دیگر داریم که در بخش کودک و نوجوان ویژه است که باید این فاصله پر شود.

باید بتوانیم به روز رسانی کنیم و کارهای خوبی شروع کنیم؛ از اوایل سال گذشته که به انتشارات آمدم، یکی از اهدافم رشد بخش کتاب کودک و نوجوان بوده است؛ خوشبختانه حرکت های خوبی در این زمینه شروع شده است که امیدواریم بخشی از آن در نمایشگاه بین المللی کتاب بیرون آید و بخش دیگر در اواسط سال بیرون آید.

مجموعه پنجاه تایی کتاب تصویر کودک تا خردادماه توسط این انتشارات منتشر می شود

علاوه بر کارهایی که طی چند ماه گذشته منتشر کردیم، مجموعه پنجاه تایی کتاب تصویر کودک آماده خواهد شد تا خرداد ماه به بازار خواهد آمد؛ فکر می کنم بخش کودک و نوجوان مهم است و به دلیل افت و شکاف فرهنگی که بین نسل بزرگسال و نسل کودک به وجود آمده است، بخشی از مفاهیم و مسائل را باید از بخش کودک و نوجوان آغاز کنیم تا آماده شوند در جوانی و بزرگسالی مخاطب کتاب ها باشند.

بنابراین انتشاراتی همانند انتشارات علمی-فرهنگی باید در این حوزه بتواند مخاطبان خود را جذب کند؛ علاوه بر این بخش مفاهیم قرآنی در کتب دنبال می کنیم؛ چطور آشتی بین فرهنگ دینی و مفاهیم قرآنی و کتاب کودک به وجود آوریم؟تصویر گری خوب که بتواند این فضا را پر کند.

در نمایشگاه بولونیا مشاهده کردم که در خصوص تورات کتاب بسیار قطور تصویر گری برای کودکان تولید کرده بودند، داستان های تورات و انجیل را با تصویر گری های بسیار زیبا توسط یکی از ناشران معتبر فرانسه که در ادبیات بزرگسالان و دستور زبان فرانسه شهرت جهانی دارد، منتشر کردند.

با کمک آموزش و پرورش شوراهایی را تشکیل دادیم تا بتوانیم مفاهیم و داستان های قرآنی را با زبان تصویرگری منتشر کنیم

انجام این کار در بخش کودک نشان از اهمیت این موضوع دارد و می تواند دست مایه باشد؛ ما نیز به کمک آموزش و پرورش شوراهایی را تشکیل دادیم تا بتوانیم مفاهیم و داستان های قرآنی را با زبان و تصویرگری خوب در بخش کودک و نوجوان به وجود آوریم.

کتاب های تعاملی کودکان باید در ایران جدی گرفته شود

به نظر من ایران نیز باید در این زمینه کار جدی انجام دهد، کتاب های تعاملی کودکان است که حجم بسیاری در حال کار کردن در این حوزه است؛ به طور مثال می خواهید چشم یا بدن را به کودک آموزش دهید، بر روی ایپد های کوچک سطوح مختلف کره چشم یا یک عضو را بر روی هم سوار کنید و نحوه ی بافت و آناتومی اندام را مشاهده کنید.

بنابراین در بعد علمی با توجه به اینکه آزمایشگاه های ما در ایران اندک هستند، بسیار قابل استفاده است که در مدارس ما مخصوصا در مدارس محروم از این روش ها برای آموزش علوم، زیست شناسی، فیزیک و... استفاده کرد؛ این امر در حال رشد است.

در زمینه سرگرمی امری بین سرگرمی و آموزش برای خردسالان ایجاد شده است؛ به طور مثال برای آموزش دایناسورها که مورد علاقه کودکان است، به صورت تعاملی ویژگی دایناسورها با حرکت دست کودک روشن شود و نمایش داده شود؛ داستان هایی که ممکن است با ورود یک شخصیت به طور مثال روباه که در قسمتی گم می شود، از کودک می توان خواست که با لمس صفحه روباه را پیدا نماید.

کتاب های تعاملی رو به رشد است؛سنگاپور، تایوان، چین و بخشی از اروپا سرمایه گذاری خوبی در این زمینه انجام می دهند تا کتاب های تعاملی رشد بیشتری داشته باشد؛ به نظر می رسد بازار آینده متعلق به کتاب های تعاملی است؛ در ایران نیز باید آغاز شود در حالی که تا کنون به طور جدی شروع نشده است؛ یکی از برنامه های ما برای امسال این است که بتوانیم تولید کتاب های تعاملی را آغاز کنیم؛ تجربه جدیدی است و می توان بر روی آن کار کرد.

نکته بعدی کتاب های بازی-سرگرمی است که تعداد آن ها بسیار زیاد است؛ متاسفانه ناشران چینی و هندی بسیار به این سمت حرکت کردند که بازی -سرگرمی ها را در تعداد فراوان تولید کنند؛ مشکل این امر از لحاظ فرهنگی این است که هندی ها بیشتر از شخصیت های آمریکایی همانند سوپر من، بتمن، راپونزل و... استفاده می کنند تا بازی ها را انجام دهند.

اگر می خواهیم به سمت بازی -سرگرمی حرکت کنیم باید شخصیت های خاص خود را تولید کنیم؛ تعداد زیاد این نوع بازی ها و کتاب -بازی ها رو به افزایش است؛ روند بعدی کاهش کتاب های هنری کودکانه است که البته ایران به لحاظ سابقه گذشته خود سرمایه گذاری بسیاری در این زمینه نموده است.

کتاب های هنری کودکان در دنیا دچار بحران است

به نظر می رسد مقوله کتاب های هنری کودکان اندکی در دنیا دچار بحران می شود؛ سرگرمی بیش از هنر و کتاب های عمیق کودکان حاکم می شود؛ این مبارزه وجود دارد؛ کتاب های مصور نیز رو به رشد است که ایران جایگاهی در این حوزه ندارد؛ تجربه های اولیه ایی در داستان های اساطیری ایران شده است ولیکن هنوز جا کار در این حوزه وجود دارد.

تجربه ایی که علمی -فرهنگی آغاز کرد، این است که شخصیت هایی بسازد که از قصه های خود بیرون آمده است و در معرض نمایش بگذاریم تا میزان استقبال سنجیده شود؛ به طور مثال دو شخصیت را از کتاب های خود تهیه کردیم، عروسکی که با بند انگشت می توان با آن بازی کرد و نمایش داد و هم به صورت عروسک کامل ساخته شد.

خوشبختانه این دو شخصیت بسیار مورد استقبال قرار گرفت؛ این دو شخصیت توسط بازدیدکنندگان خریداری شد؛ این پیغام خوبی است که شخصیت هایی که در ایران در ادبیات کودکان تولید می کنیم، پرورش دهیم و در زمینه های مختلف استفاده نماییم؛ در تولید لوازم التحریر و ... می توان به جای شخصیت های غربی از این شخصیت ها استفاده نمود؛ دو الی سه شخصیت ما بسیار مورد توجه قرار گرفت.

«نسیم»:: رهبری نیز به کتاب های کودکان تاکید داشتند؛ در دیدار با شوراهای علمی -فرهنگی به بحث کودکان اشاره داشتند؛ شخصیت ها چند جانبه باشند؛ سیاست گذاری انتشارات در بخش کودک چیست؟ ما می توانیم چند نوع عملکرد داشته باشیم، برخی به سرگرمی و برخی دیگر خط سیری را دنبال می کنند؛ سند راهبردی انتشارات در این زمینه چیست؟ تعامل بین بخشی را با نهادهای دیگر دارید؟

باید بر روی شخصیت های عروسکس کار کنیم و آنها را پرورش دهیم

کوثری: سند راهبردی ما در حوزه کودک و نوجوان تکیه بر مفاهیم اصلی فرهنگی ما دارد؛ مفاهیمی که در جامعه به آن نیاز است، همانند نظم اجتماعی، توجه به سنت های درست، توجه به خانواده، توجه به ارزش های دینی که محورهای اصلی است که در کتاب کودکان و نوجوانان دنبال می کنیم البته این امور با ترکیبی از تصویر و زیبایی شناختی خوب ارائه خواهد شد؛ این اهدافی است که در حوزه کودک و نوجوان دنبال می کنیم.

در خصوص شخصیت سازی همانطور که رهبری اذعان داشتند، شخصیت باید مدتی در دید باشد، مورد قضاوت قرار گیرد؛ به سرعت جا نمی افتد و باید در چند محصول تکرار شود؛ با تکرار در چند محصول به چشم می آید و جایگاه خود را پیدا می کند و می تواند موفق شود.

کاری که شکرستان انجام داد، از یک لحاظ این توفیق را به دست آورد که در انیمیش و عروسک سازی و لوازم التحریر موفق شود و از شخصیت ها د راین سه حوزه استفاده نماید؛ بنابراین ما باید بر روی شخصیت های خود کار کنیم و آنها را پرورش دهیم و در محصولات مختلف از آنها استفاده نمایید تا با گذشت مدت زمانی جایگاه خود را بیابد.

شخصیت های خوب نیز برای پیدا کردن جایگاه خود نیاز به زمان دارند؛ به جای تعدد شخصیت های نامناسب باید در تعداد محدودتری از شخصیت ها کار شود تا جایگاه خود را به دست آورند و بعد از آن راه را ادامه دهیم؛ این نمایشگاه آزمون خوبی برای توجه به این مسئله بود.

حتی کیف هایی که توسط یک خیریه زنان در تهران با همین شخصیت های داستانی ما تولید شده بود، مورد استقبال قرار گرفت وخریداری شد؛ این امر نشان از این دارد که این شخصیت ها می توانند موردتوجه قرار گیرند.

شخصیت "مستر دماغ" برای کودکان در انتشارت در حال طراحی هستیم

تاکنون با حوزه هنری نشستی نداشتیم ولیکن با تولیدکننده ی شکرستان، آقای دکتر صفوی، نشست های متعددی داشتیم تا به کارهای مشترکی دست یابیم، از جمله شخصیتی تولید کردند که اسم مقدماتی آن مستر دماغ است ولیکن این شخصیت ویژگی هایی دارد که می تواند بر مسائل فرهنگی و اجتماعی حساس شود؛ بزرکی دماغ نوعی استعاره بر این امر است.

در این خصوص صحبت شد که به ترکیبی از کتاب هایی با تم های محلی و جهانی تولید کنیم و این شخصیت را رشد دهیم؛ کارها آغاز شده است ولیکن به طور مستقیم با حوزه وارد نشست نشدیم.

«نسیم»:: حوزه های دیگر همانند ارشاد، شهرداری و... چطور؟

کوثری: به نظر من می توان از تجربه ایی که در نمایشگاه بولونیا به دست آوردیم این امر را نتیجه گرفت که از شخصیت های خود می توان استفاده خوبی کرد و در کشور این شخصیت ها را جا اندازیم؛ در عروسک گردانی، خیمه شب بازی، لوازم التحریر و... می توان مورد استفاده قرار داد.

مجموعه کتاب های سری مورد استقبال کودکان قرار می گیرد

نکته دیگری‌که در نمایشگاه کتاب کودک وجود دارد این است که مجموعه سری بسیار مورد توجه قرار می گیرد؛ به طور مثال بیست کتاب با یک شخصیت تولید شود که محور انتقال ارزش های اجتماعی است؛ چگونه می توان ارزش های اجتماعی را در یک سری به کودک منتقل کرد؟ با یک شخصیت در مجموعه های سری می توان این اقدام را انجام داد.

به طور مثال ارزش هایی همانند انظباط، احترام به بزرگ ترها، بهداشت و... را می توان در مجموعه های سری به کودک منتقل کرد؛ کتاب تک تقریبا جایگاه خود را به کتاب های مجموعه ایی می دهد؛ یکی از کتاب های ما که دو الی سه کشور برای خرید رایت آن تمایل نشان دادند، مجموعه پنج جلدی است که با شخصیت پسر بچه ی شیطونی است که چند داستان را دنبال می کند.

این مجموعه هم توسط برخی از کشورهای عربی و هم توسط ترکیه و آلمان بسیار مورد توجه قرار گرفت و ناشرانی تمایل به خریداری مجموعه داشتند و ترجمه کنند؛ حرکت به سمت کتاب تصویری نیز در نمایشگاه دیده می شد؛ کتابی که کمتر متن داشته باشد و بیشتر تصویر صحبت کند.

«نسیم»:: برای سنین الف و ب است؟

تعداد کارهای ما در حوزه نوجوانان کم است

کوثری: بله؛ برای سنین الف و ب این نوع کتاب ها رشد دارد؛ ما در کتاب نوجوان عقب هستیم؛ کتاب نوجوانی که قابلیت ترجمه داشته باشد و مورد توجه جهان قرار گیرد؛ در این زمینه تعداد کارهای مورد قبول ما بسیار اندک است؛ به نظر من وزارت ارشاد، ناشران و علاقه مندان باید در این حوزه اندکی سرمایه گذاری کنند.

کشورهای دیگر علاقه مندند بدانند نوجوان ما چه می کند، به نظر من تعداد کارهای ما در حوزه نوجوان بسیار اندک است؛ به همین دلیل تعداد رمان های نوجوانی که به زبان فارسی ترجمه می شود بسیار زیاد است، از داستان های هری پاتر تا داستان های دیگری که برای این قشر ترجمه می شود، نشان از جای خالی حوزه نوجوان در انتشارات ایران قابل مشاهده است.

«نسیم»: توضیحات شما بسیار امیدوار کننده است، در جامعه نگاه اصلاحی به اقشاری است که سن آنها بیست الی بیست وپنج است و شخصیت آنها شکل گرفته است و به سنین پایین تر کمتر نگاه شده است، اگر رهبر انقلاب به مرحوم آذر یزدی پیام نمی داد، کارهای ایشان نیز بسیار دم دستی می شد؛ این تولید صورت گرفت ولیکن انتشارات در بخش توزیع چه می کند؟ مشکل توزیع در این است که انتشارات مختص تهران است و قسمت خاصی از تهران نیز شامل این توزیع می شود؛ انتشارات در این زمینه چه می کند؟ از ظرفیت تامین اجتماعی می توان برای توزیع کتاب حتی در مناطق محروم استفاده کرد؟

سازمان تامین اجتماعی سه میلیارد تومان کتاب به مراکز درمانی سراسر کشور ارسال کرد

کوثری: اتفاق خوبی که اواخر سال گذشته رخ داد، این بود که سازمان تامین اجتماعی سه میلیارد تومان کتاب، هم در بخش بزرگسال و هم در بخش کودکان، به مراکز درمانی سراسر کشور که وابسته به سازمان تامین اجتماعی بودند، فرستاد.

به عبارت دیگر سازمان مراکز درمانی را به کتاب هایی تجهیز کرد که بیماران و مراجعه کنندگان یا همراهان بیماران می توانستند در ساعاتی که در این مراکز درمانی هستند، از این کتاب ها بهره ببرند؛ امسال نیز چنین پروژه ایی مد نظر است که بخش دیگری از کتاب ها را در بخش های وابسته به خد توزیع می کند.

تفاهم نامه ایی با وزارت علوم در سال گذشته داشتیم؛ طی این تفاهم نامه مبلغ پانصد میلیون تومان کتاب به سی و شش دانشگاه محروم کشور به مناسبت سی و ششمین سال پیروزی انقلاب اسلامی، هدیه شد؛ این امر نیز از اتفاقات خوب بود؛ سیستم توزیع متاسفانه در ایران به خوبی کار نمی کند؛ این مشکلی است که تمام ناشران را گرفتار خود ساخته است.

«نسیم»: منظور سوال این بود که با توجه به سیستم بد توزیع، به نظر می رسد انتشارات خود باید اقدامی انجام دهد؛ خود انتشارات در این زمینه چه اقداماتی داشته است؟

کمیسیون توزیع کتاب توسط ناشران بزرگ تشکیل شود

کوثری: دو راه حل وجود دارد که یکی تشکیل کمیسیون توزیع توسط ناشران بزرگ است؛ ناشران بزرگی که می توانند برای تشکیل کمیسیون توزیع سرمایه گذاری کنند و این اقدام را انجام دهند؛ راه دوم تبادل کتاب است که در حال انجام می باشد؛ ما نیز با ناشران دیگر تبادل کتاب داریم.

عملا توزیع کننده قدیمی از این میان حذف می شود، کتاب بین ناشران جابجا می شود و بنابراین نگرانی در خصوص توزیع و چک های بلامحل وجود ندارد؛ راه حل دیگری نیز وجود دارد که ما در حال آماده سازی آن هستیم که خرید اینترنتی است.

در واقع سایتی تشکیل دادیم که در هر نقطه ی ایران می تواندسفارش کتاب دهد؛ سفارش دهنده می تواند کتابفروشی و فرد باشد؛ از طریق پست سفارشات را ارسال خواهیم کرد؛ بنابراین با حداقل هزینه کتاب به دست مصرف کننده خواهد رسید؛ باید برای شهرستان ها فکری شود که تعداد کتاب فروشی ها افزایش یابد.

«نسیم»: اینکه ناشر یک کتاب را به چابهار بفرستد خیلی معقول نیست.

کوثری: برنامه ایی داریم که امیدواریم امسال اجرایی شود؛ سال گذشته نتوانستیم اجرایی کنیم؛ طرح این است که به مناطق محروم کشور همانند چابهار، سیستان و بلوچستان، کردستان و... کتاب هدیه کنیم؛ به دنبال فرآیندی برای طی این مسیر هستیم تا این طرح را امسال عملیاتی سازیم.

به نظر می رسد باید در شهرها رشد کتاب فروشی ها اتفاق بی افتد؛ به عبارت دیگر کتاب فروشی ایجاد شود؛ با یارانه هایی که وزارت کل ارشاد در استانداری ها در شهرها داده می شود تعداد کتابفروشی ها در شهرها افزایش یابد، اگر این گونه شود توزیع کتاب ما بهتر خواهد شد و می توان آن دسترسی را بیشتر کرد.

«نسیم»: توانایی پرداخت سوبسیت به کتاب هایی که به مناطق محروم داده می شود را دارید؟

کوثری: می‌توانیم تخفیف بیشتر و ویژه ایی برای آنها قائل شویم.

«نسیم»: هزینه ها در سال های اخیر بسیار زیاد شده است، شاید در تهران کتاب پانزده تومانی پولی نباشد ولیکن این قیمت در شهرستان ها و مناطق محروم این قیمت بسیار است؛ این امر عزم جدی و ملی هم در سطح دستگاه های فرهنگی و هم در سطح انتشاراتی ها می طلبد؛ انتشارات علمی -فرهنگی از نظر سرمایه مشکلی ندارد.

کوثری: مشکل مالی که وجود دارد ولیکن تلاش می شود محصولی که تولید می شود به دست مصرف کننده خود برسد؛ امسال خوزستان به عنوان پایتخت کتاب ایران انتخاب شد؛ ما تلاش می کنیم از کتاب های خود ما این پایتخت فرهنگی آشنا شوند و دسترسی بهتری به کتاب های ما داشته باشند؛ این برنامه در سوم خرداد به مناسبت آزادسازی خرمشهر در آن جا اجرا خواهد شد.

«نسیم»:: می توان قول کمک بیشتری از سوی تامین اجتماعی به انتشارات را گرفت؟

قیمت کتاب های ما از تمام ناشران پایین تر است

کوثری: باتوجه به بررسی هایی که در بازار شده است، قیمت های ما از تمام ناشران پایین تر است.

«نسیم»: انتشارات شما و انتشارات سوره پایین ترین قیمت ها را دارد.

کوثری: بلی؛ ولیکن در برخی موارد خاص ممکن است تخفیف ویژه قائل شویم؛ این موارد می توان شامل مراکز درمانی کودکان همانند محک و... و شهرستان های محروم باشد؛ در این خصوص حاضر هستیم تخفیف ویژه قرار دهیم تا دسترسی به کتاب ها بیشتر شود.

«نسیم»: شما مشکل کمبود کاغذ و گرانی ندارید؟

تمام مواردی که باعث ضعف مان بود در حال اصلاح است تا گردش مالی مناسبی داشته باشیم

کوثری: این مشکلات وجود دارد ولیکن تلاش می شود روی پای خود بایستیم و دخل و خرج ما سازگار باشد؛ معتقدیم کتابی که تولید می شود باید به دست مصرف کننده برسد؛ می خواهیم به سختی به عنوان ناشری که دخل و خرج آن با هم جور در می آید، پایدار باشیم و ادامه دهیم.

بنابراین بسیاری از فروشگاه های قبلی خود را که در گذشته سودزا نبودند به سودزایی رساندیم، یعنی بتوانند هزینه های خود و بخشی از هزینه های ما را تامین سازند؛ تمام مواردی که ضعف ما بود در حال اصلاح است تا گردش مالی مناسبی داشته باشیم.

«نسیم»: به نظر شما مشکل عمده نشر چیست؟ حوزه نشر را بینیدبا توجه به جمعیت کشور خوب یا بد می بینید؟ من گمان می کنم تیراژ هزار کتاب واقعا شرم آور است.

کتابخانه های محلی در غرب در حال گسترش است ما هم باید به این سمت برویم

کوثری: در غرب نیز افراد دوهزار جلد در منازل خود ندارند، هر فردی ممکن است بیست الی سی جلد کتاب مورد نیاز خود را داشته باشد؛ این سوال پیش می آید که تیراژ صد هزار تایی کتاب چه می شود؟

مکانیسمی که برای این موضوع در غرب اندیشیده شده، کتابخانه های محلی است؛ به عبارت دیگر کتابخانه های محلی در هر محله ایی وجود دارد و این کتابخانه ها به طور مرتب تجهیز و وجین می شوند، یعنی به طور مرتب کتاب های مندرس و غیر قابل استفاده را از دور خارج می سازند و کتاب های جدید را جایگزین می کنند.

افراد به جای نگهداری تعداد زیاد کتاب در منزل از کتابخانه محلی استفاده می کند؛ این طرح در کتابخانه دنبال شده است ولیکن موفق نیست چرا که بیشتر کتابخانه های ما محل خواندن برای کنکور است و از نظر دسترسی نیز مشکل دارد یعنی دسترسی های مناسب وجود ندارد.

بودجه نهاد کتابخانه کاهش یافته است، میزان خرید کتاب ارشاد از ناشرین در این سال کاملا کاهش یافته است؛ امر مسئله ای در ایران است که باید از این طریق حل شود که به جای داشتن هزار جلد کتاب در منزل خود از کتابخانه محلی استفاده نماییم.

دانشگاه های ما نیز در این زمینه فقیر هستند، چند دانشگاه معتبر در تهران که از این حیث مستثنی هستند؛ کتاب های قدیمی و غیر قابل استفاده در دانشگاه های وجود دارد که وجین نمی شوند و کتاب های جدید خریداری نمی شود؛ به طور مثال اگر در یک دانشکده سالیانه پنج میلیون کتاب خریداری شود، ناراحت کننده است.

این رقم در تهران است، به طور مثال با یک میلیون تومان چند کتاب می توان خریداری کرد؟ بودجه خاص برای دانشگاه ها باید وجود داشته باشد تا کتاب علمی روز دنیا تهیه شود و کتاب های عمومی و تخصصی کودکان و نوجوانان توسط کتابخانه های محلی که دسترسی وجود دارد، تامین شود.

کانون پرورش فکری مرکز خوبی برای توزیع کتاب است

کانون با تعداد شعبی که دارد دسترسی خوبی ایجاد ساخته است؛ شاید کانون پرورش فکری بتواند برای کتاب های خود و کتاب های کودکان و نوجوان مرکز توزیع خوبی توسط شعب خود باشد؛ اگر این امر فعال شود شیوه ی خوبی برای رساندن کتاب ارزان به مردم است.

«نسیم»: نگاه اقتصادی به بخش فرهنگ نیز در این امر تاثیرگذار است؛ دستگاه های فرهنگی در امر بودجه در ردیف بودجه زیاد طبقه بندی می شوند.

کوثری: واقعیت این است که جامعه از کودک و نوجوان ساخته می شود و می تواند جامعه مستحکم را بسازد؛ هزینه ایی که در این حوزه می شود دور ریختنی نیست؛ نکته دیگر این است که باید کتاب خوب تولید کرد که هم به لحاظ محتوا و هم به لحاظ تصویر خوب باشد؛ کتاب کودکان ما به دلیل بحران کاغذ از لحاظ چاپ و برش نازل هستند.

فرد رغبت نمی کند کتاب را بردارد؛ اگر قرار است به لحاظ تعداد کم تولید شود باید به لحاظ عناوین زیبا باشد، به عبارت دیگر کودک از دست گرفتن کتاب لذت ببرد.

«نسیم»:: کتاب های زیبا بسیار گران است؛ در تهران اقشار خاصی می توانند این نوع کتاب ها را تهیه کنند.

کتاب های خوب، شکیل، زیبا با قیمت ارزان به کودکان و نوجوانان عرضه شود

کوثری: همینطور است، باید بر روی این امر کار شود؛ کتاب های خوب، شکیل، زیبا با قیمت ارزان به کودکان و نوجوانان عرضه شود؛ هدفی است که باید در حوزه فرهنگ اتفاق افتد؛ متاسفانه کشور ما در حوزه فرهنگ نیز همانند ورزش به یک حوزه توجه می کنند.

به طور مثال در ورزش به فوتبال توجه می شود و میلیاردها تومان ردو بدل می شود ولیکن والیبال و بسکتبال ما که بهترین نتیجه ها را به دست می آورد، درگیر تامین حداقل ها است؛ در عرصه ی فرهنگ نیز چنین اتفاقی در حال وقوع است، چند عرصه بزرگ می شود و‌ عرصه های دیگر دیده نمی شوند.

کتاب مخصوصا در بخش کودک و نوجوان وبرای کشور ما حیثیتی و حیاتی است

کتاب مخصوصا در بخش کودک و نوجوان وبرای کشور ما حیثیتی و حیاتی است؛ باید فکر جدی برای این امر کرد؛ آموزش و پرورش مشکلات مالی بسیاری دارد، راه و مسیر دستیابی کودکان به کتاب از طریق آموزش و پرورش است که باید در این زمینه تقویت شود.

«نسیم»:: آموزش و پرورش نیز مشکلات مالی دارد، وزارت خانه ایی که نود و نه درصد بودجه ی آن حقوق کارمندان است.

در بسیاری از مدارس ما حتی در تهران کتابخانه وجود ندارد

کوثری: همانطور که در گذشته دولت های ما درصدی از سود سهام صنعت را به پژوهش اختصاص می دهند، نوعی مصوبه برای آموزش و پرورش نیز گذاشته شود که شرکت های بازرگانی و تجاری و صنایع درصدی از سود خود را خرج رشته فرهنگ و آموزش و پرورش کنند.

تا با این اقدام کاستی هایی موجود را جبران شود؛ در بسیاری از مدارس ما حتی در تهران کتابخانه وجود ندارد، بسیاری از مدارس دولتی ما در تهران کتابخانه ندارند.

«نسیم»: ب رخی مدارس کتاب های اهدایی پوسیده دارد.

کوثری: این امر فاجعه است، امری است که باید برای آن چاره ایی اندیشیده شود؛ اگر بودجه های رسمی نمی رسد باید از مسیرهای دیگر تامین شود، مشوق هایی برای بخش صنعت و معدن گذارده شود تا آنها نیز در این حوزه کمک هایی را انجام دهند تا این موارد در آموزش و پرورش جا افتد.

«نسیم»:: ارزیابی از نمایشگاه داشته باشید، برخی اذعان دارند نمایشگاه همانند فروشگاه شده است.

کوثری: این واقعیت دارد که نمایشگاه کتاب ما همانند فروشگاه شده است؛ نمایشگاه بیشتر فروش ملی برای کتاب است؛ در غرب به دلیل حق کپی رایت در نمایشگاه ها به صرفه تر از فروش کتاب است؛ اگر ناشری حق رایت پانزده کتاب را بفروشد و قیمت رایت آن دو هزار یورو باشد و هشت الی ده درصد پشت جلد را از خریدار بگیرد، در مدت سه الی چهار روزه سی الی چهل یورو فروش کرده است.

برخی از ناشرین خوب و مطرح در نمایشگاه کتاب حدود سه میلیارد فروش دارند

این فروش فقط با نمایش کتاب برای ناشر به وجود آمده است که رقم بسیار بالایی است؛ ما با توجه به این که نه حق کپی رایت را رعایت می کنیم ونه تعداد کتاب هایی که رایت آنها به کشورهای خارجی فروخته شود، زیاد است، در عمل به سمت فروش حرکت کردیم.

البته ناشران نیز به تدریج از این که نمایشگاه به فروشگاه تبدیل شده است، خوشحال شدند چرا که بخش مهمی از فروش سالانه آنها در نمایشگاه اتفاق می افتد؛ برخی از ناشرین خوب و مطرح حدود سه میلیارد فروش دارند، هرچند تمام این مبلغ سود خالص نیست؛ سود خالص کتاب بین هفده تا بیست درصد است؛ سه میلیارد در یک نمایشگاه رقم قابل توجهی است و هیچگاه در طی سال به این میزان نخواهد رسید.

این امر پدیده ایست که هم وزارت ارشاد و هم ناشران به آن رضایت دادند؛ از نمایشگاه صرف خارج شده است.

«نسیم»: به نظر می رسد چاره ایی جز این نیست.

کوثری: این نوعی کمک به ناشران است، فضای جمعی که تحت تاثیر نمایشگاه است.

«نسیم»: بسیاری سالی یک بار کتاب می خرند.

کوثری: این پدیده ایست که به هر حال برای بخش کتاب مغتنم است؛ باید اصلاح و بهبود شود.

«نسیم»: انتشارات علمی -فرهنگی با ممیزی خیلی درگیر نیست؛ در مدتی که شما وارد این انتشارات شدید مشکلی با ممیزی داشتید؟ نظر خود را در این زمینه عنوان نمایید.

انتشارات علمی و فرهنگی با بحث ممیزی درگیر نبوده است

کوثری: سیاست های ممیزی وزارت ارشاد دائم در حال تغییر است و برخی مواقع بازتر و برخی مواقع محدودتر عمل می شود؛ کتاب های علمی -فرهنگی طبیعتا کتاب هایی است که دانشگاهی است و کمتر مسائلی دارد که همانند ادبیات، فلسفه و... مورد ممیزی قرار گیرد؛ خود ما نیز رعایت می کنیم تا از چهارچوب های نظام خارج نشویم.

ممکن است بخشی از ادبیات چنین وضعی برای آن پیش آید؛ آثار ادبی با توجه به این که از فرهنگ دیگری ترجمه می شوند مسلما با مشکلات بیشتری در این زمینه مواجه می شود؛ انتشارات ما فعلا به طور جدی چنین معضلی را ندارد، امیدوارم با اعتمادی که وجود دارد در آینده نیز چنین مشکلاتی ایجاد نشود و بتواند در این حوزه راحت تر عمل نماید.

«نسیم»:: ارشاد طرحی مد نظر دارد که ممیزی را به ناشران بسپارند؛ دیروز که سخنگوی ارشاد صحبت داشتند گفتند ناشران این امر را قبول نکردند و اذعان داشتند این مسئله برای ما بسیار ضرر دارد.

سپردن ممیزی به ناشران عاقلانه نیست چون تعداد محکمه های صنفی کتاب را بالا می برد

کوثری: این طرح به نظر من نشدنی است؛ امکان تحقق عملی آن وجود ندارد، بنابراین نباید بر آن اصرار فراوان کرد چرا که مکانیسم ها وجود ندارد و با توجه به سرمایه های اضافی که صرف ترجمه، تالیف و آماده سازی کتاب می شود، خود ناشر راضی به خمیر کردن آن کتاب نمی شود، یا اینکه راضی به منتشر نکردن آن نمی شود یا بعد از بازرسی منتشر شود و...

این مسئله عاقلانه نیست؛ تعداد محکمه های صنفی کتاب را بالا می برد؛ کتابی را منتشر می کنید و به عنوان ناشر معتقد هستید این کتاب خوب است و مشکل جدی ندارد ولیکن وزارت ارشاد معتقد است این کتاب ظاله، نامناسب است یا نکاتی دارد که باید اصلاح شود، باید به محکمه صنفی برود.

باید سیاست های بازبینی و ممیزی کتاب تسهیل شود

محکمه صنفی به دلیل تعدد کتاب ها تبدیل به ماجرایی می شود؛ محکمه های بسیار زیادی که باید در صف بایستند تا تکلیف کتاب های آنها مشخص شود و تعیین شود کتاب ارزش چاپ دارد یا خیر؛ در عمل مسائل و مشکلات بیشتر خواهد شد و این مشکلات هم بریا وزارت ارشاد و هم برای ناشرین خواهد بود.

باید سیاست های بازبینی و ممیزی کتاب تسهیل شود؛ شابد این راه حل عاقلانه تری برای احیای بازار نشر باشد و راحتی بیشتر ایجاد شود؛ اصول اساسی جمهوری اسلامی و قانون اساسی و شرع چهارچوب مشخصی باشد که راهنمای تمام ناشران باشد تا بتوان راحت تر در این زمینه فعالیت کرد؛ این نظر شخصی من است.

«نسیم»:: صحبت هایی در خصوص حرکت انتشارات به سمت سیاسی کاری شده بود؛ نظر شما در این زمینه چیست؟ خط مشی انتشارات در این زمینه چیست؟

کاملا با سیاسی شدن انتشارت علمی و فرهنگی مخالفم

کوثری: من معتقدم چند ناشر سرمایه ملی و فرهنگی جمهوری اسلامی هستند؛ انتشارات علمی -فرهنگی، امیر کبیر، سروش و... از جمله این انتشارات هستند؛ این انتشارات سرمایه نظام جمهوری اسلامی هستند، بنابراین هیچ جناحی از هر طرف حق استفاده خاص از این انتشارات ندارد.

این انتشارات برای فرهنگ سازی و جلب نخبگان کشور و تولید فرهنگ برای کشور هستند؛ من کاملا با سیاسی شدن این انتشارات مخالف هستم؛ یکی از دلایل بنده به عنوان مدیر این انتشارات این است که با اصل سیاسی شدن مخالف هستم؛ طی مدتی که مدیر این انتشارات بودم اجازه ی سیاسی شدن انتشارات را ندادم.

کتاب هایی که در طول زمان گذشته به دلیل مسائل سیاسی منتشر شده است، به افراد واگذار شده است تا فرد هر جا می خواهد چاپ کند؛ بنابراین قاطعا و شدیدا با این مسئله مخالف هستم و معتقدم باید در چهارچوب های ملی و منافع نظام حرکت کند و به هیچ وجه انتشارات به منافع و اغراض هر جناح سیاسی آلوده نشود.

امیدوارم این خط مشی ادامه یابد و انتشارات به عنوان یک سرمایه ملی و فرهنگی پیش رود؛ گمان می کنم هدف سازمان نیز چنین بوده است که به دور از سوگیری ها انتشارات مسیر سالمی را پیش گیرد و هدف اساسی خود را انجام دهند.

گفتگو: زهرا جعفری- علیرضا ملوندی