اخبار آرشیوی
صفارهرندی در گفتگو با برهان: اصل وحدتگرایی، برای پرهیز از انشعاب بیهوده یا تحویل نیروی خودی به دشمن یا رقیب است/ شاهد "حضور گفتمانی" اصلاحطلبان در انتخابات آینده نخواهیم بود/ مشارکت بیش از ۵۰ درصدی مردم را پیش رو داریم
پایگاه برهان نوشت: این روز ها بیش از هر چیز از اردوگاه اصولگرایان، بانگ وحدت و لزوم یا امکان چشم پوشی از آن به گوش میرسد. مسأله ای که ظاهراً تمام هم و غم فعالین این جریان را به خود اختصاص داده. در چنین شرایطی این سؤال مطرح می شود که آیا این مولفه به تنهایی برای اقبال مردمی کافی بوده و مسایل مهم دیگر مغفول نمانده اند؟ برای یافتن پاسخ این سؤال به گفت و گو با «محمدحسین صفار هرندی» وزیر سابق فرهنگ و ارشاد اسلامی نشستیم که مشروح آن در ادامه می آید. با توجه به این که فضای سیاسی کشور کاملاً انتخاباتی شده است، فکر میکنید گفتمانهایی که در انتخابات آینده مطرح هستند کداماند و ماهیت هر یک از آنها چیست؟ شاید بتوان گفت فضای گفتمانی هنوز در انتخابات شکل نگرفته است. یکی از دلایل این امر آن است که آرایش سیاسی گذشته به هم ریخته است؛ چرا که یکی از جریانهای ثابت و همیشگی حاضر در دورههای گذشته، یعنی جریان اصلاحطلب یا جریان چپ پیشین، به دلیل عملکرد خود در انتخابات گذشته ، امروز دچار نوعی بههمریختگی و تشتت شده و صداهای چندگانهای از درون اردوگاه آن بیرون میآید. به این ترتیب اساساً یک گفتمان مشخص و ثابت از جانب این جریان
مشاهده نمیشود. طیف تندرو و رادیکال این جریان، که امروز عمدتاً به خارج از کشور وابسته شده و هیچ گونه نسبتی با درون نظام ندارند، بر طبل تحریم انتخابات میکوبند. دستهی دیگر، از ایدهی فعالیت بیچون و چرا در انتخابات حرف میزنند، که اغلب اعضای فراکسیون اقلیت مجلس جزو این دستهاند. بخشی دیگر از این جریان نیز از بر مشارکت مشروط در انتخابات تکیه کرده و در حقیقت به نوعی پروژهی زخمی کردن انتخابات را دنبال میکنند؛ به بیان دقیقتر، از طرفی هم نمیخواهند کاملاً در چارچوب مشارکت درونی نظام وارد شوند و هم نمیخواهند هزینهی تحریم انتخابات را بپردازند. در مجموع گونهای تحیر و بههمریختگی در این جریان به چشم میخورد. علاوه بر آن، تبعات و آثار سوء فتنه گریبان اکثریت این جماعت را گرفته و بسیاری از آنها را فاقد صلاحیت لازم برای حضور در انتخابات کرده است. با عنایت به این موارد ما شاهد حضور گفتمانی اصلاحطلبان در انتخابات آینده نخواهیم بود. همین موضوع فینفسه تبعاتی را نیز در اردوگاه اصولگرایان به همراه داشته به گونهای که تا حدی موجب شده است در این جریان نیز زمینههای طرح گفتمانی خاص و ویژه فراهم نشود. اگرچه نشاط
انتخاباتی در میان عامهی مردم وجود دارد و به تجربه ثابت شده است که هر چه زمان میگذرد، روح مردمسالاری در جامعه تقویت شده و نمود بیشتری مییابد کمااینکه ، با توجه به افکارسنجیهای صورت گرفته تا کنون، میزان حضور مردم بالای 50 درصد پیشبینی میشود. در این میان تاأکید بخشی از نیروهای سیاسی بر روی خلوص گفتمانی است و این خلوص را در جهت شفافتر شدن هرچه بیشتر گفتمان انقلاب اسلامی دنبال میکنند. گمان بنده این است که اصولگرایی، که در طول سالهای گذشته همواره گفتمان غالب در فضای سیاسی و اجتماعی بوده، هم چنان سایهی خود را بر انتخابات آینده خواهد افکند؛ با این تفاوت که در درون جریان اصولگرا شاهد نوعی تأکید بر بعضی از عناصر تشکیل دهنده این گفتمان هستیم که به نظر من اینها را باید زیرگفتمانهای جریان اصولگرایی قلمداد کرد. به طور مثال، حوادث سالهای اخیر ثابت کرد که در مسیر پیاده کردن آرمانهای انقلاب ما بعضاً ضعفهایی داشتیم و همان نقطه ضعفها سبب شده است که به بخشی از خواستهها و آرمانهای انقلاب نرسیم. در بخش داخلی، به نظر میرسد که گفتمان عدالت و گفتمان پیشرفت به صورت توأمان مطرح هستند. این همان چیزی است که در
ذیل گفتمان بزرگ اصولگرایی تعقیب میشود. توأمان بودن این دو مقوله از آنجا ضرورت پیدا میکند که در گذشته در ذیل هر کدام از این عناوین به صورت جداگانه اشتباهات تاریخی صورت گرفته است؛ یعنی، به نام پیشرفت و توسعه، که یک برگردان ناقصی از مدلهای تجربهشده در جهان خارج از چارچوب اعتقادات ما بود، روشهایی به کار گرفته شد که نسبت ناچیزی با انقلاب اسلامی داشته و بعضاً در تضاد و تعارض با آن بودند. آن گفتمان، برای انقلاب نبود. بلکه خود را با استفاده از موقعیت تصاحب ادارهی کشور در شکل گفتمان انقلاب جا زد و توانست غالب شود. مشخصاً، میتوان از اوایل دههی 70 بعنوان دوره حاکم شدن این نگاه گفتمانی در کشور یاد کرد. در حقیقت در دورهی کارگزاران سازندگی گفتمان توسعهی اقتصادی با مشخصاتی که با دیدگاههای اعتقادی و انقلابی ما بسیار فاصله داشت حاکم شد. همچنان که گفتمان عدالت نیز در مقطعی با یک برداشت بسیار ناقص و نادرست از آن و منهای پیشرفت تعریف میشود. این مسئله نگاه افرادی را در ذهن تداعی میکند که به اسم عدالت، توسعهی فقر را دنبال کرده و طبیعتاً عدالتی که بخواهد از مسیر توسعه و توزیع فقر صورت گیرد ارزشمند نبوده و جاذبهای
نخواهد داشت. در حالی که ما امکان افزایش قدرت و ثروت ملی را داریم، بسنده کردن به توزیع داراییهای موجود و سعی در تحقق عدالت از این راه، نقصی است که متأسفانه اخیراً در رفتار بعضی از فعالان عرصهی سیاست و دستاندرکاران ادارهی امور کشور مشاهده می شود. بنابراین گفتمان توأمان، یعنی گفتمان توسعه یا پیشرفت به اضافهی گفتمان عدالت، دستورالعمل مسیری است که در آینده باید طی شود. به عقیده بنده این رویکرد درحال حاضر ذیل گفتمان بزرگ اصولگرایی تعریف میشود. با این تفاسیر تحلیل شما از آرایش فضای سیاسی کشور در آستانه انتخابات از این قرار است که در یک سو اصلاحطلبانی که بدلیل تشتت، گفتمان واحد ندارند حضور داشته و در سوی دیگر، اصولگرایانی که به تبع نداشتن گفتمان قابل رقابت در طرف مقابل، فضایی برای طرح گفتمانی بدیل برای خود مهیا نمیبینند حاضر میباشند. آیا به اعتقاد شما جز این موارد، امروز گفتمان دیگری در عرصه وجود ندارد؟ در نگاه کلی همینها هستند. امروز سیمای واقعی سپهر سیاسی در کشور همین است. اما اگر بخواهیم به جزئیات رجوع کنیم، باید گفت از اردوگاه اصلاحطلبان چند صدا به گوش میرسد و به این ترتیب عناصر این جریان از چند
گفتمان پیروی میکنند: 1- گفتمان خروج از انقلاب که متعلق به طیف افراطی جریان اصلاحطلب بوده که نسبت خود را با گذشته به کلی قطع کرده یا اساساً میدان را به جریانهایی که از ابتداً با انقلاب هیچ نسبت نزدیکی برقرار نکردهاند واگذار نموده است. گفتمان این جریان عملا بیرون از انقلاب تعریف میشود. 2- گفتمان آن گروهی که همچنان در تنور اصلاحات میدمند، بیآن که تعریفی از آن ارائه کرده باشند. عمدهی مطالبات این جماعت ناظر بر ضرورت تغییر و تحول در زمینهی سیاستهای عمومی و کلی انقلاب و نظام است. به بیان دقیقتر ، برآورد آنها این گونه است که انقلاب نمیتواند با دیدگاههای پیشین خود ادامهی حیات دهد. در واقع گفتمان این جریان را میتوان گفتمان تجدیدنظرطلبی و بازگشت از راه پیشین انقلاب و نظام تعریف کرد. 3- در این میان، حالت بینابینی هم وجود دارد. زمانی که گفتار و رفتار برخی از سیاسیون اصلاحطلب بررسی شود، به این نتیجه میرسیم که برخی از آنها به یک حالت میانهای رسیدهاند که شاید بتوان آن را ذیل عبارت گفتمان جمهوری مشروطهی اسلامی معرفی کرد؛ کسانی که همچنان معتقد به جمهوری اسلامی هستند، منتها تعریف جدیدی از جمهوری اسلامی
ارائه میکنند و در این بازتعریف، هیچ یک از مشخصات سابق جمهوری اسلامی دیده نمیشود. مثلاً این جریان در خصوص متکی بودن قوانین جمهوری اسلامی به آرای دین و شریعت چونوچراهایی دارند. در مباحث ساختاری نظام، معتقدند باید تغییراتی صورت پذیرد که نمونهی آن طرح لوایح دوقلو در زمان دولت و مجلس اصلاحات است. این مسائل حکایت از آن میکند که آنها به یک جمهوری اسلامی با تغییراتی بنیادین در ساختارها، قواعد و قوانین و روح حاکم بر آن معتقدند که بنده از آن به گفتمان جمهوری مشروطهی اسلامی تعبیر میکنم. به این ترتیب، تنوعی این گونه را به لحاظ گفتمانی شاهد هستیم. رهبر انقلاب در بیاناتشان در کرمانشاه تأکید کردند در طول تاریخ در هر مقطعی که به مردم و نقش آنها بها داده شد تجربه موفقی حاصل شده و هرجا که عقب ماندیم به دلیل غفلت از نقش و حضور مردم بوده است. با این مقدمه احساس میشود اصولگرایان در مقطع کنونی، بیش از آنکه به مسئله مردم عنایت داشته باشند به مسئلهای به نام «وحدت» سوق یافتهاند که خروجی آن عموما ناظر به گروههای سیاسی است. به بیان دقیقتر وحدت به منزلهی آن است که عدهای با عدهای دیگر بر سر موضوعی خاص از جمله نحوه حضور
در انتخابات توافق نمایند. با این وصف آیا اینگونه تصور نمیشود که لابلای این کش و قوسهای موجود میان سیاسیون، موضوعیت مردم تا حدی کمرنگ شده؟ وحدت از پیش از پیروزی انقلاب همواره جزو مبانی بوده است. این کلید واژهای است که قبل و بعد انقلاب در همهی سخنرانیهای امام دیده میشود؛ بنابراین در هیچ مقطعی نمیتوان موضوع وحدت را تمامشده فرض کرد و آن را فقط به احزاب و گروهها نسبت داد. بلکه اتفاقاً نفس کلمهی وحدت بیشتر ناظر بر عموم مردم است؛ یعنی، اتحاد عموم مردم بیشتر موضوعیت دارد تا گروهها. مسئلهی وحدت گروهها از این باب مطرح میشود که هر کدام از آنها ممکن است جلودار بخشی از مردم باشند یا مورد علاقه و توجه یا منتخب طیفی از جامعه محسوب شوند. بنابراین، وقتی میگوییم وحدت حداکثری در میان قشرهای مردم موضوعیت دارد، با این فرض است که مردم ممکن است سلایق متفاوتی داشته باشند، لکن به خاطر یک مصلحت بزرگتر، در یک آرمان مشترک، با هم همراه میشوند. در این میان، تشکلها و گروههای سیاسی به عنوان جلودارهای مردم مطرح هستند. مثلاً وقتی در مجموعهای با عنوان اصولگرایی بحث وحدت مطرح میشود، فرض بر آن است که در این جمع،
گفتمانهای فرعی بسیاری وجود دارد که ما از آنها تعبیر به سلایق مختلف سیاسی میکنیم و البته این سلیقههای سیاسی اشتراکاتی مبنایی دارند. رهبر انقلاب پیش از این اشاره فرمودند که هر کس این چند مشخصه را داشته باشد که اصل اسلام و انقلاب، قانون اساسی، و امام و ولایت فقیه را پذیرفته باشد در جبههی خودی جای گرفته و در واقع او تحت گفتمان اصیل اصولگرایی میاندیشد و عمل میکند. منتها، در بین همان کسانی که این چهار مشخصه را دارا هستند، یکی ممکن است برای تحقق این آرمانها مسیر الف را انتخاب کند، اما دیگری مسیر ب را ترجیح دهد. به همین صورت 10 تا 15 فرع را میتوان به عنوان انتخابهای گوناگون در ذیل جریان اصولگرایی برشمرد. در این بین اگر مسئلهی وحدت برجسته نباشد و هر کدام جداگانه به راه خود بروند، کار مشترک مد نظر مختل خواهد شد و این تشتت و تفرقه ممکن است به جداییهایی در مسیر گفتمان اصلی هم بینجامد؛ یعنی، کسانی که از قافله عقب میمانند ممکن است طعمهی گرگ شوند. به هر ترتیب اگر کسی از مجموعهی جبههی خودی بیرون برود یا او را بیرون کنند، ناخودآگاه محملی دیگر را جستوجو میکند. امروز کسانی معتقدند بعضی سلیقههای جبههی خودی
و عناصری که احیاناً در مرحلهای ضعف یا خطایی از خود بروز دادهاند باید تصفیه و حذف شوند. محصول این رویکرد چیست؟ یا آن فرد، با انشعاب از مجموعهی بزرگ وحدت، خودش یک دکان جدیدی میزند و خودبهخود این دور افتادن از جمع او را تدریجاً در اصول هم متفاوت از جمع قبلی خواهد کرد؛ یا اینکه به جبههی مقابل میپیوندد. پس اصل وحدتگرایی در اینجا برای پرهیز از انشعاب بیهوده یا تحویل نیروی خودی به دشمن یا رقیب است. بنابراین وحدت موضوعیت تام و تمام دارد. کسی منکر مفید بودن وحدت نیست. اما به اعتقاد شما آیا کافی هم است؟ در حال حاضر، آیا بانگ دیگری غیر از مسأله وحدت از این اردوگاه به گوش میرسد؟ به نظر شما، بیش از حد به این مسأله اکتفا نشده و مسایل مهم دیگر مغفول نماندهاند؟ هرچند بنده معتقدم وحدت به یک معنا هم هدف است و هم وسیله؛ لکن اکنون به جنبهی وسیله بودن آن میپردازیم. به عبارت بهتر وحدت به مثابهی وسیلهای برای انجام کار مشترک مورد نظر است. اگر نیروهایی که بالقوه میتوانند در کنار هم باشند تجزیه شوند، آن هم در شرایطی که مقابل خود جبههای از نیروهای معارض را شاهد هستیم از توان ما کاسته خواهد شد. در این شرایط طبیعی است که
نیروهای خودی، نفعی در پراکنده شدن ندارند؛ چرا که در صورت تجزیه شدن طعمههای خوبی برای جریان رقیب خواهند بود. هرچند که هم در داخل و هم در بیرون رقبایی وجود دارند که از هیچ کدام از آنها نباید غافل شد، اما فرض کنید این رقبا در عالم واقع وجود نداشته و هیچگونه دشمنی صورت نمیگرفت. در این وضعیت بهترین فرصت برای برجسته شدن ویژگیهای مثبت درونی طیفهای مختلف اصولگرا از طریق رقابت با یکدیگر حاصل خواهد شد. به تعبیر حضرت امام (ره)، در اینجا حتی تخطئه موجب رشد میشود و اختلاف هیچ جای نگرانی ندارد. در واقع در چنین شرایطی به یک معنا وحدت موضوعیت خود را از دست داده و از اهمیت آن کاسته میشود و رقابت درون تشکیلاتی یا درون جبههای موضوعیت مییابد. منتها این فقط در شرایطی است که رقیب مستقیم داخلی و بیرونی وجود نداشته باشد. اما امروز وقتی رقابت و حتی دشمنی مطرح است، طبیعتاً مسألهی نخست ما تداراک دیدن برای شرایطی است که در صحنهی رقابت کم نیاوریم. در شرایطی که اصولگرایان با بیرون رقابت میکنند، جاذبههای گفتمانی است که میتواند مردم را پای کار این جریان آورده یا از آن فراریشان دهد. آیا این جاذبهها هم اینک برای مردم وجود
دارد که پای کار بیایند؟ گمان ما این است که هنوز تعریف درستی از اصولگرایی ارائه ندادهایم. گفتمان اصولگرایی گفتمان جدیدی است که همزاد همهی سالهای پس از انقلاب نبوده بلکه از اوایل دههی 80 ظاهر شده و فعالانه در عرصه خودنمایی کرده است. از آنجایی که در دورههای قبلی، یعنی در سالهای پس از رحلت امام و دورهی سازندگی و دورهی اصلاحات، با جفای صورت گرفته نسبت به اصل انقلاب، رفتهرفته بازگشت از ارزشها به روش جاری فعالان عرصهی سیاست تبدیل شد و غفلت از اصول و مبانی در دستور کار عدهای قرار گرفت، ظهور گفتمان اصولگرایی به معنای یک رونمایی مجدد از اصل انقلاب و بازگشت دوباره به اصول و آرمانهای صدر انقلاب تلقی میشود. ما هنوز دفتر این جریان را درست باز نکرده و تنها پارهای از جلوههای آن را در این سالها مشاهده نمودهایم. به عنوان مثال همواره تأکید شده که باید در گفتمان اصولگرایی، تکیهی اصلی بر عدالت باشد. آیا میتوان ادعا کرد که تاکنون در زمینهی اجرای عدالت توفیقاتی چشمگیر حاصل شده؟ پاسخ روشن است. ما فقط موفق شدهایم تنها گوشههایی از عدالت را از زیر غبارها بیرون بکشیم. اما هر گاه تازیانهی عدالت به صورت جدی
بالای سر برخی از ما بلند شد، صدایمان درآمده است. همان کسانی که گفتمان عدالت را سر دست گرفته بودند در مواردی خود، علیه آن شورش کردند. در خصوص فساد نیز وضع به همین گونه است. یکی از شاخصههای انقلابیگری و بازگشت به اصول انقلاب مبارزه با فساد است. آیا واقعاً ما در مبارزه با فساد تجربهی قابل قبولی داشتهایم؟ در همین سالها، هرچند که مجلس و دولت ما با شعار مبارزه با فساد روی کار آمدند، ولی دفتر مفاسد بسته نشد. اینها بدان معناست که در این مسیر، ما نه تنها به بلوغ نرسیدهایم، بلکه هنوز نوباوه هستیم. بر این اساس ما در ذیل گفتمان اصولگرایی کارهای عقبماندهی بسیاری داریم و تکلیفمان معلوم است که باید همانها را دنبال کنیم. مسلما برای تقویت بنیهی نظام دینی باید اقدامات زیادی انجام دهیم. برای جا انداختن حقانیت حاکمیت دین در اجتماع ما باید کار کنیم. این جزو شاخصههای اصولگرایی است، ولی باید پرسید آیا در این زمینه طی این سالها کاری صورت گرفته است یا آنکه بیشتر درگیر عملگرایی بودهایم؟ در زمینهی فعالیت نظری در این حوزه کمبودهای فراوانی به چشم میخورد. با این تفاسیر باید گفت شاخصههای زیادی مشابه این مسایل وجود دارد
که در ذیل گفتمان اصولگرایی میگنجد و ما هنوز به آنها ورود نکردهایم. علت را نیز باید در آنجا جستجو کرد که یک روز چشم باز کردیم و دیدیم اقبال جامعه به کلیات جریان اصولگرایی ما را وسط میدان مدیریت و دستگاههای اجرایی کشور قرار داده است. به این ترتیب به دنبال مسایل اجرایی رفتیم، حال آنکه گفتمانسازیمان هنوز میلنگد.