آلودگی هوای تهران از کجا می‌آید؟ سهم ۴۶ درصدی خودروها و نقش کشاورزی، صنایع و نیروگاه‌ها
تازه‌ترین سیاهه انتشار آلودگی هوای تهران نشان می‌دهد منابع متحرک با سهم حدود ۴۶ درصدی، بزرگ‌ترین منبع انتشار ذرات معلق در پایتخت هستند؛ با این حال، کشاورزی با سهم ۲۱ درصدی، صنایع با ۱۸ درصد و نیروگاه‌ها با ۱۴ درصد نیز در انتشار این آلاینده نقش دارند. این آمار نشان می‌دهد که مقابله با آلودگی هوای تهران به سیاست‌هایی فراتر از کنترل خودروها نیاز دارد.
نسیم‌آنلاین: با بازگشت آلودگی هوا به تهران در روزهای سرد سال، بار دیگر توجه‌ها به منابع انتشار آلاینده‌ها جلب شده است. اگرچه خودروها و سایر وسایل نقلیه همچنان سهم قابل‌توجهی در آلودگی هوای پایتخت دارند، بررسی سیاهه انتشار تهران نشان می‌دهد فعالیت‌های کشاورزی، صنایع و نیروگاه‌ها نیز در انتشار ذرات معلق، به‌عنوان یکی از آلاینده‌های اصلی هوای تهران در روزهای سرد سال، نقش دارند.
سیاهه انتشار یکی از ابزارهای علمی برای شناسایی منابع آلاینده و تعیین سهم هر یک در آلودگی هواست. نتایج این مطالعات می‌تواند مبنای تصمیم‌گیری و تدوین برنامه‌های اجرایی قرار گیرد و مشخص کند اقدامات کنترلی باید بر کدام بخش‌ها متمرکز شوند.
سهم خودروها، کشاورزی، صنایع و نیروگاه‌ها در آلودگی تهران
بر اساس آخرین سیاهه انتشار تهران که در سال ۱۴۰۴ منتشر شده و اطلاعات آن به سال ۱۴۰۱ مربوط است، منابع متحرک حدود ۴۶ درصد از انتشار ذرات معلق را به خود اختصاص می‌دهند. پس از آن، بخش کشاورزی با سهم ۲۱ درصدی، صنایع با ۱۸ درصد و نیروگاه‌ها با ۱۴ درصد قرار دارند. سهم بخش مسکونی در این برآورد یک درصد و سهم بخش تجاری صفر درصد اعلام شده است.
این ارقام نشان می‌دهد اگرچه وسایل نقلیه همچنان بزرگ‌ترین منبع انتشار ذرات معلق در تهران هستند، بخش قابل‌توجهی از آلودگی نیز به فعالیت‌های دیگر مربوط می‌شود؛ فعالیت‌هایی که شناسایی و کنترل آن‌ها می‌تواند در کاهش آلودگی هوای پایتخت مؤثر باشد.
البته مقایسه مستقیم این نتایج با سیاهه انتشار سال ۱۳۹۶ امکان‌پذیر نیست؛ زیرا در مطالعه جدید، داده‌ها و روش محاسبه به‌روزرسانی شده و منابع و مراحل تازه‌ای نیز مورد بررسی قرار گرفته‌اند. در سیاهه قبلی، سهم خودروها از انتشار آلاینده‌های گازی ۸۳ درصد و از ذرات معلق ۶۱ درصد برآورد شده بود، اما به دلیل تفاوت در دامنه و روش مطالعات، نمی‌توان این ارقام را مستقیماً با نتایج جدید مقایسه کرد.
فاطمه کریمی، مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، با اشاره به روند تهیه سیاهه انتشار جدید توضیح داده است که داده‌های این مطالعه مربوط به سال ۱۴۰۱ است، اما تکمیل و انتشار آن در سال ۱۴۰۴ انجام شده است. به گفته وی، در مقایسه با سیاهه سال ۱۳۹۶، روش‌شناسی، داده‌های ورودی و مراحل بررسی بهبود یافته و برخی منابع نیز برای نخستین بار در مطالعه جدید مورد توجه قرار گرفته‌اند.
چرا کشاورزی در آلودگی هوای تهران نقش دارد؟
یکی از نکات قابل‌توجه در سیاهه انتشار جدید، سهم ۲۱ درصدی بخش کشاورزی در انتشار ذرات معلق است؛ سهمی که این بخش را پس از منابع متحرک در جایگاه دوم قرار می‌دهد.
استفاده از کودهای شیمیایی و انتشار آمونیاک در اراضی کشاورزی و حتی فضاهای سبز شهری می‌تواند در شکل‌گیری آلاینده‌ها نقش داشته باشد. همچنین فعالیت‌های کشاورزی در مناطقی مانند شهریار، شهرری، اسلامشهر و ورامین، بسته به شرایط جوی و جهت وزش باد، ممکن است بر کیفیت هوای تهران اثر بگذارد.
این موضوع نشان می‌دهد بررسی آلودگی هوای پایتخت نباید تنها به منابع داخل محدوده شهری محدود شود؛ چراکه آلاینده‌ها و مواد پیش‌ساز آن‌ها می‌توانند از مناطق اطراف نیز بر کیفیت هوای تهران تأثیر بگذارند.
در مطالعه جدید، محدوده بررسی منابع انتشار تا شعاع ۵۰ کیلومتری مرکز تهران در نظر گرفته شده است. همچنین برای نخستین بار برخی پیش‌سازهای ذرات معلق، از جمله ترکیبات آلی فرار، اکسیدهای نیتروژن و آمونیاک، مورد توجه قرار گرفته‌اند. این مواد می‌توانند در واکنش‌های شیمیایی جو و تشکیل آلاینده‌های ثانویه نقش داشته باشند.
سوزاندن پسماندها و فعالیت‌های مرتبط با شن و ماسه نیز از دیگر منابعی هستند که در مراحل جدید بررسی شده‌اند.
کدام منابع بیشترین سهم را در انتشار آلاینده‌های مختلف دارند؟
سهم منابع انتشار در همه آلاینده‌ها یکسان نیست. طبق نتایج سیاهه انتشار تهران، منابع متحرک حدود ۹۷ درصد از انتشار مونوکسید کربن را به خود اختصاص می‌دهند. در مقابل، نیروگاه‌ها با سهمی حدود ۶۳ درصدی، مهم‌ترین منبع انتشار دی‌اکسید گوگرد در برآورد ارائه‌شده هستند.
این تفاوت نشان می‌دهد که برای مقابله با آلودگی هوا نمی‌توان تنها بر یک منبع یا یک سیاست کنترلی تمرکز کرد. هر آلاینده ممکن است منابع اصلی متفاوتی داشته باشد و به همین دلیل، برنامه‌های کاهش آلودگی باید متناسب با نوع آلاینده و سهم هر بخش تدوین شوند.
ظرفیت پایش آلودگی هوای تهران افزایش یافت
در تهران ۱۹ ایستگاه فعال سنجش آلودگی هوا و ۳۵ ایستگاه سنجش آلودگی صوتی وجود دارد. همچنین با راه‌اندازی شش ایستگاه جدید سنجش کیفیت هوا، ظرفیت پایش حدود ۳۰ درصد افزایش یافته است.
شرکت کنترل کیفیت هوای تهران با استفاده از اطلاعات سیاهه انتشار، داده‌های هواشناسی و مدل‌های شیمی و انتقال آلاینده‌ها، پیش‌بینی وضعیت آلودگی هوا تا ۷۲ ساعت آینده را نیز دنبال می‌کند. این اطلاعات می‌تواند در شناخت روند آلودگی و برنامه‌ریزی برای مدیریت شرایط ناسالم مورد استفاده قرار گیرد.
چه راهکارهایی برای کاهش آلودگی هوای تهران مطرح است؟
ایجاد محدوده‌های کم‌انتشار، توسعه تاکسی‌های برقی و هیبریدی و استفاده از اتوبوس‌ها و موتورسیکلت‌های برقی از جمله اقداماتی هستند که برای کاهش آلودگی هوا مطرح شده‌اند. با این حال، اثربخشی این اقدامات به میزان انطباق آن‌ها با منابع اصلی انتشار و اجرای مستمر سیاست‌های کنترلی وابسته است.
از آنجا که منابع متحرک سهم قابل‌توجهی در انتشار ذرات معلق و سهم بسیار بالایی در انتشار مونوکسید کربن دارند، کنترل آلایندگی وسایل نقلیه همچنان اهمیت دارد؛ اما سهم کشاورزی، صنایع و نیروگاه‌ها نیز نشان می‌دهد که اقدامات محدود به حوزه حمل‌ونقل نمی‌تواند به‌تنهایی همه ابعاد آلودگی هوای تهران را پوشش دهد.
سیاهه انتشار کشوری در سال ۱۴۰۵ رونمایی می‌شود
تهیه سیاهه انتشار به تهران محدود نمانده است. احمد طاهری، رئیس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست، اعلام کرده است که سیاهه انتشار کشوری بر مبنای داده‌های سال ۱۴۰۳ در سال ۱۴۰۵ رونمایی خواهد شد.
این مطالعه قرار است منابع اصلی انتشار آلاینده‌ها را در مقیاس ملی بررسی کند و علاوه بر کلان‌شهرها، منابعی مانند کشاورزی، سوزاندن پسماندها، الگوهای حمل‌ونقل و اثر انتقال آلودگی میان شهرها را نیز در نظر بگیرد.
در این رویکرد، بررسی آلاینده‌های ثانویه نیز اهمیت دارد؛ آلاینده‌هایی که مستقیماً از یک منبع منتشر نمی‌شوند، بلکه بر اثر واکنش‌های شیمیایی در جو شکل می‌گیرند. ازن در فصل گرم سال و ذرات معلق ریز در فصل سرد، از جمله مواردی هستند که بررسی پیش‌سازهای آن‌ها می‌تواند به شناخت دقیق‌تر عوامل مؤثر بر آلودگی هوا کمک کند.
سعید محمودی، معاون محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست، نیز از تهیه سیاهه انتشار برای شهرهای دارای مشکل آلودگی هوا، از جمله شهرهای کوچک‌تر، خبر داده است.
به گفته وی، دسترسی عمومی به اطلاعات کیفیت هوا و وضعیت پایش می‌تواند به افزایش آگاهی و آموزش محیط‌زیستی کمک کند. در همین راستا، طراحی سامانه یا برنامه‌ای برای نمایش وضعیت آلودگی در مناطق مختلف در دستور کار قرار گرفته است؛ ابزاری که می‌تواند اطلاعات مربوط به آلودگی زمستانی و گردوغبار تابستانی را در اختیار مردم قرار دهد و زمینه مشارکت عمومی در کاهش آلودگی را فراهم کند.
صدیقه ترابی، معاون سابق محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست، نیز با تأکید بر اینکه تهیه سیاهه انتشار نقطه آغاز کار است، بر ضرورت استفاده از نتایج آن در سیاست‌گذاری و برنامه‌های اجرایی تأکید کرده است.
جمع‌بندی؛ آلودگی تهران فقط از خودروها نیست
نتایج سیاهه انتشار تهران نشان می‌دهد مدیریت آلودگی هوا به نگاهی جامع نیاز دارد. منابع متحرک با سهم ۴۶ درصدی بزرگ‌ترین منبع انتشار ذرات معلق هستند، اما کشاورزی، صنایع و نیروگاه‌ها نیز در کنار سایر منابع، سهم قابل‌توجهی در این معضل دارند.
ارزش سیاهه انتشار تنها به شناسایی سهم منابع محدود نمی‌شود؛ زمانی می‌توان اثر واقعی این مطالعات را مشاهده کرد که داده‌های آن‌ها به تصمیم‌های مشخص، اقدامات قابل‌اندازه‌گیری و کاهش واقعی آلاینده‌ها منجر شود. به همین دلیل، کنترل منابع متحرک باید در کنار مدیریت انتشار صنایع، نیروگاه‌ها، فعالیت‌های کشاورزی و سایر منابع دنبال شود تا برنامه‌های مقابله با آلودگی هوا بر پایه داده‌های علمی و متناسب با سهم هر منبع اجرا شوند.
