اخبار آرشیوی
تحلیلی بر چرخش پازل سیاسی در خاورمیانه؛ رژیم صهیونیستی در آذربایجان به دنبال چیست؟
در حوزههای امنیتی جمهوری آذربایجان، حضور اسراییلیها را میتوان به وضوح دید. امنیت فرودگاه بینالمللی باکو، امنیت حوزههای انرژی و تأمین امنیت رییس جمهور «الهام علی اف» در سفرهای خارجی با تیمهای امنیتی اسراییلی است. اطلاعات مربوط به فعالیت گروههای اسلامگرا و نحوهی مقابله با آنها را مقامهای امنیتی اسراییلی در اختیار جمهوری آذربایجان قرار میدهند.
گروه سیاسی برهان/ عطا بهرامی؛ یکی از کشورهای مهم قفقاز که مورد توجه رژیم صهیونیستی قرار گرفته جمهوری آذربایجان است. اهمیت این منطقه برای این رژیم را میتوان از جهاتی چند، ارزیابی کرد. جمهوریهای استقلال یافته از شوروی در مناطق آسیای مرکزی، اروپای شرقی و قفقاز فضایی بکر ایجاد کرده بودند که برای بازیگران منطقهای و فرا منطقهای جالب توجه بود. منافع سیاسی و منافع بلند مدت اقتصادی چیزی نبود که رژیم صهیونیستی بتواند بهراحتی از کنار آن بگذرد. ضمن اینکه یافتن دوستانی از بین کشورهای مسلمان غیر عرب، همواره برای این رژیم مهم بوده است زیرا این امکان را فراهم میسازد تا فضا را به گونهای سازماندهی کند که گویی تنها اعراب با این رژیم خصومت میورزند و سایر کشورهای منطقه مشکلی با موجودیت آن ندارند. اسراییل از ابتدای فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی تمرکز خاصی بر جمهوری آذربایجان ایجاد کرد و تلاش نمود روابط با این جمهوری تازه استقلال یافته را در روندی به گسترش هرچه بیشتر هدایت کند. این روابط در عمل از آوریل 1992 آغاز شد. این دو از آغاز، روابط استراتژیک خود را در محورهای اطلاعاتی و امنیتی، تجاری و ساختن اتحادی منطقهای تعریف
کردند که همواره گام به گام رو به گسترش بوده است. سیاست بلند مدت رژیم اسراییل برای از بین بردن قدرتهای بزرگ منطقه بهگونهای است که ناخودآگاه به سمت این جمهوری جلب میشود زیرا وجود جمعیت آذری زبان در ایران برای سران اسراییل به عنوان ابزاری جهت سیاست تفرقهافکنانه با استفاده از بحثهای قومی دارای اهمیت است. این سیاست در کردستان عراق نیز به مانند آذربایجان در دستور کار قرار گرفته است. حکام آذربایجان و رژیم اسراییل برای خود حالات مشابهی باتوجه به دغدغههای امنیتی تعریف کردهاند. اهمیت امنیت در منطقهی دریای مازندران و همچنین چیزی که آنها توسعهطلبی ایران نام نهاده بودند به عنوان اصل کلی در روابط دو طرف مدنظر بوده است. رژیم صهیونیستی خود را در محاصرهی دشمنانی میبیند که میخواهند موجودیت آن را براندازند؛ آذربایجان نیز در یک جنگ شدید، در حالی که از امکانات برتری نیز برخوردار بود، مغلوب ارمنستان شد و قره باغ را از دست داد. هم اکنون 20 درصد خاک آذربایجان در تصرف نیروهای ارمنستانی است. هر دو دارای بحران مشروعیت و هویتی هستند. اسراییل اساساً غاصب بوده و هویتی در منطقه ندارد و با داستانپردازی مدعی این است که 2500 سال
پیش یهود در سرزمین فلسطین زندگی میکرده است. جمهوری آذربایجان درحالی با این اسم خوانده میشود که اسم تاریخی این منطقه داغستان است و در سال 1918 نام آذربایجان جایگزین داغستان شد و اساساً این سرزمین را تزارها با جنگ از ایران جدا کردهاند و تاریخ قرارداد جدایی آن از ایران، به پایان رسیده است. جمهوری آذربایجان درحالی مدعی موجودیت است که 15 تا 20 میلیون آذری زبان در سرزمین اصلی ایران زندگی میکنند و در چنین شرایطی این کشور در عمل بخشی جدا افتاده است تا هویتی مستقل؛ اسراییل امیدوار است که زمینهی مهاجرت 20 هزار یهودی ساکن جمهوری آذربایجان را که هنوز مهاجرت نکردهاند فراهم کند، آنها اقلیتی قدرتمند از نظر مالی و دسترسی به مناصب سیاسی به حساب میآیند. در اوایل دههی 90، این جمهوری در وضعیتی نابسامان از جهات اقتصادی و سیاسی به سر میبرد و اسراییل با استفاده از فرصت، توافق کرد که با دریافت نفت و گاز از این جمهوری، فنآوریهای صنعتی، کشاورزی و مواد صنعتی در اختیار آن قرار دهد. این رژیم همچنین پذیرفت که در برابر لابی ارمنیها در آمریکا که درحال قدرتگیری بود از لابی قدرتمند یهود استفاده کند و وزنه را به سمت این جمهوری
بازگرداند. اسراییل تاکنون در حوزهی دفاعی کمکهایی به صورت هواپیماهای پیشرفته، سلاحهای ضدتانک، توپخانهی سنگین و سیستمهای ضد نیروهای زمینی در اختیار این کشور قرار داده است. «حیدر علی اف»، رییس جمهور سابق آذربایجان (2003-1993) بارها از نخست وزیر اسراییل خواست که کمکهای نظامی در اختیار این کشور قرار دهد. اسراییل تاکنون در حوزهی دفاعی کمکهایی به صورت هواپیماهای پیشرفته، سلاحهای ضدتانک، توپخانهی سنگین و سیستمهای ضد نیروهای زمینی در اختیار این کشور قرار داده است. طرحهایی از دههی 90 وجود داشت که سلاحهای اسراییلی را برای مونتاژ به ترکیه میفرستاد و پس از تکمیل در اختیار آذربایجان قرار میداد که این موضوع از طرف ترکیه رد شده است و به نظر میرسد رد این طرح به سیاست تجدید نظر ترکیه در روابط با اسراییل و آذربایجان ارتباط داشته باشد. مقامهای آذربایجان تأکید میکنند که سیاست آنها در به روز کردن سلاحهایشان راهی است که به اسراییل منتهی میشود اما دلیلی ندارد که هر گزارشی در این زمینه صحت داشته باشد. در حوزههای امنیتی جمهوری آذربایجان، حضور اسراییلیها را میتوان به وضوح دید. امنیت فرودگاه بینالمللی باکو، امنیت
حوزههای انرژی و تأمین امنیت رییس جمهور «الهام علی اف» در سفرهای خارجی با تیمهای امنیتی اسراییلی است. اطلاعات مربوط به فعالیت گروههای اسلامگرا و نحوهی مقابله با آنها را مقامهای امنیتی اسراییلی در اختیار جمهوری آذربایجان قرار میدهند. در گزارش مؤسسهی واشنگتن برای خاور نزدیک به نقل از «سنور کاگاپتای» و «الکساندر مورینسون» آمده است که اسراییل در مرزهای این جمهوری با ایران فعالیتهای جاسوسی به صورت شنود مکالمات انجام میدهد. این کار در پوشش کارهای عمرانی، کشاورزی و در طرحی به نام «موشاو» انجام میشود. ایجاد مزارع کشاورزی در کنار مرز ایران مانند شهرهای لنکران و ماسالی در جمهوری نخجوان برای ایجاد امکان نصب دستگاههای شنود است که امکان شنود خطوط تلفن همراه ایران و ارتباطات بیسیمی یگانهای نظامی را امکان پذیر میکند. این درجه از همکاری نشان میدهد که روابط راهبردی بین طرفین برقرار شده است. جمهوری آذربایجان همکاریهای امنیتی خود با اسراییل که در واقع به صورت یک طرفه انجام شده و گشودن اسرار خود بر روی این رژیم است را با دست آویز تروریسم توجیه میکند. این کشور مدعی است که در مرکز تلاقی تروریسم شیعه و سنی قرار دارد.
تروریسم سنی متأثر از چچن و داغستان که از سال 1994 میلادی شتاب گرفته به این کشور نیز نفوذ کرده است. در گزارش سال 2005 آمده است که 15 هزار وهابی در باکو فعالیت میکنند. گروههایی مانند «حزب التحریر» در این مناطق فعالیت جدی دارند اما مقامهای این کشور مانند سایر نظامهای متصلب منطقه با فرافکنی قسمتهای مهمی از واقعیتها را به نفع خود نادیده میگیرند. یکی از زمینههای اصلی گسترش گروههای زیرزمینی را فقر که نتیجهی توزیع بسیار ناعادلانهی ثروتهای حاصله از فروش نفت خام است میدانند که به وابستگان حکومتی رسیده و اکثریت مردم از آن بیبهره هستند. این الیگارشی برای مردم ناخوشایند است و باعث واکنش آنها میشود اما با این وجود در این کشور که اکثریت آنها را شیعیان تشکیل میدهند گروههای سنی قدرت خاصی ندارند. بدبینی مردم نسبت به سازمانهای یهودی فعال در این سرزمین نیز به شدت افزایش یافته است. در حوزهی تجارت بازار جمهوری آذربایجان به انحصار محصولات اسراییلی درآمده است به طوری که در سال 2002 اسراییل به دومین وارد کنندهی نفت از آذربایجان پس از ایتالیا تبدیل شد. تجارت در حوزهی تجارت به جرأت میتوان گرفت که بازار جمهوری
آذربایجان به انحصار محصولات اسراییلی درآمده است. بسیاری از کالاهای آمریکایی مانند تلفنهای همراه موتورولا از کارخانههای اسراییلی وارد میشود. در مخابرات نیز شرکتهای اسراییلی حضوری پررنگ دارند. شرکت خدمات دهندهی اصلی تلفن در این کشور شرکتی اسراییلی به نام «باکسل» است. این شرکت در سال 1994 وارد کشور شد و هم اکنون همه کارهی مخابرات این کشور شده است. شرکت اسراییلی مودکام که در حوزهی نفت و گاز فعالیت میکند از سال 2000 در این جمهوری فعالیت گستردهای را آغاز کرده است. در فاصلهی سالهای 2000 تا 2005 اسراییل از دهمین شریک تجاری آذربایجان به پنجمین ارتقا جایگاه یافت. در فاصلهی سالهای 1997 تا 2004 صادرات آذربایجان به اسراییل از رقم نازل 2 میلیون دلار به 323 میلیون دلار افزایش یافت که بیشتر به سوخت اختصاص دارد. شرکت نفتی «شائول ایزنبرگ» از سال 1993 در حوزههای نفتی دریای مازندران فعالیت گستردهای را آغاز کرده است. این رژیم معتقد است که با کنترل راه انرژی قفقاز و آسیای میانه میتواند انرژی منطقه را کنترل کند. در سال 2002 اسراییل به دومین وارد کنندهی نفت از آذربایجان پس از ایتالیا تبدیل شد. خط لولهی
باکو-تفلیس-جیهان برای از دور خارج کردن ایران و روسیه به عنوان دو قدرت دارندهی انرژی طراحی شد که بالطبع اهمیت استراتژیک اسراییل را نیز افزایش میداد. استخراج آمار مناسبات اقتصادی این جمهوری با رژیم صهیونیستی کار آسانی نیست زیرا دستیابی با آمارهای حوزههای امنیتی که وزن قابل توجهی از مناسبات آنها را شامل میشود به آسانی ممکن نمیشود. روزنامهی صهیونیستی تریبون یهود (jewishtribune) در گزارشی با عنوان؛ آذربایجان: تاریخی پرافتخار با روابط خوب نوشت که اسراییل در سال 2008 توانسته است 128 میلیون دلار کالا به آذربایجان صادر کند و روابط طرفین توسعهی چشمگیری یافته است. مقامهای آذربایجان همواره تلاش کردهاند در رابطه با اسراییل به آرامی حرکت کنند به گونهای که حساسیتزا نباشد. با وجود آغاز گستردهی روابط از نیمهی اول دههی 90، نخستین همکاریهای رسمی طرفین در سال 2003 کلید خورد که در جریان آن تربیت پزشکان در اورشلیم مورد توافق قرار گرفت و متعاقب آن همکاری تاریخدانان دو طرف نیز به صورت جدی دنبال شد. جالب توجه اینکه پس از این همکاریها در حوزهی تاریخ بین طرفین ادعاهای تاریخی عجیب و غریب در محافل دولتی این جمهوری علیه
ایران شدت زیادی یافته است. آذربایجان با سیاست عدم حساسیتزایی، بدون باز کردن سفارت در اسراییل روابط بسیار سطح بالا با این رژیم را پیگیری میکند. روزنامهی آذربایجانی «خلق جبههسی» در مصاحبهای با «یودا آبراماف» نمایندهی جامعهی یهودیان این کشور در پارلمان از وی سؤال کرد آیا لابی اسراییل در آمریکا میتواند در مناقشهی قره باغ در برابر ارمنستان به کمک این کشور بشتابد که پاسخ وی محکم و مثبت بود البته این کار برای آمریکا به این آسانی نیست زیرا تصمیم گرفته است با استفاده از شناسایی قتل عام ارامنه توسط ترکیه در دوران عثمانی به این کشور فشار وارد کند که این تصمیم بالطبع برای آذربایجان که هویت خود را تُرک معرفی میکند، زیانبار است. بنابراین آمریکا در یک تضاد منافع گرفتار آمده است که تصمیمگیری را برای این کشور دشوار کرده است. اسراییل سرمایهگذاری عظیمی برای فعال کردن جمهوری آذربایجان در جهت منافع خود در منطقهی قفقاز جنوبی به کار برده است که لابی یهود در این کشور که مناصب مهمی را در اختیار دارد و استفاده از مناسبات اقتصادی و امنیتی ابزارهای اصلی این رژیم به حساب میآیند. تبدیل شدن این جمهوری به حیات خلوت آمریکا و
اسراییل که نشانههای جدی برای آن وجود دارد باعث میشود که این کشور در منطقه تنها شود که این امر تا از دست رفتن ترکیه که مناسبات وسیعی با این کشور داشت و با آن پیمان برادری امضا کرده بود نیز پیش رفته است. فقدان کامل متحدان منطقهای و سرمایهگذاری بر روی قدرتهای فرامنطقهای آینده این کشور را با دشواریهای بسیاری مواجه خواهد کرد.* (*) عطا بهرامی؛ سردبیر بخش پژوهشهای ایرنا /انتهای متن/