اخبار آرشیوی
محمدمهدی تقوی، کارشناس مسائل بینالملل در یادداشتی با عنوان "پایان ماه عسل اوباما در آمریکای لاتین" در سایت "برهان" به ارزیابی سیاستهای واشنگتن درباره آمریکای لاتین پرداخت
برهان نوشت: محمدمهدی تقوی/ گزارش اخیر چند نهاد بین المللی دربارهی سهم آمریکای لاتین در مناسبات اقتصادی و سیاسی جهان از وقوع یک تحول خبر میدهد. در گزارشی که صندوق بین المللی پول منتشر کرده بر این نکته تصریح شده که جنبشهای چپ در آمریکای لاتین در آغاز دومین دهه از هزارهی سوم میلادی، بر بحرانهای دوران بقا غلبه کرده و به سوی تثبیت روابط خارجی و توسعهی مناسبات تجاری خویش با سرمایه گذاران بزرگ جهانی خیز برداشتهاند. در گزارش یاد شده به فاکتورهای مهمی مثل تلاش مشترک دولتهای آمریکای لاتین برای گرفتن کرسی تازه در سازمانهای جهانی بهویژه عضویت دایم در شورای امنیت، مشارکت مؤثر در دفاع از حقوق کشورهای در حال توسعه و رقابت قطب جنوب و شمال تأکید شده است. به این ترتیب در دورهی جدید سیاست بین الملل، با چهرهی جدیدی از آمریکای لاتین روبهرو هستیم. این مجموعهی پراکنده و از هم گسسته در قارهی بزرگ آمریکا سازماندهی تازهای پیدا کرده و حتی وحدت و همگرایی خویش را به رخ حریفان میکشد. آمریکای لاتین اکنون یک ضلع اصلی از کشورهایی است که به اتفاق آسیاییها و خاورمیانهایها برای بالابردن سهم جهان جنوب با جبههی شمال،
چانه زنی میکنند. در چند اجلاسی که طی دو سال اخیر برای بازنگری در قوانین تجارت یا انتقال فنآوری یا بازنگری در حقوق هستهای کشورها در داووس، نیویورک یا وین برگزارش شده اولین صداهای اعتراض به نابرابری در سیستم توزیع قدرت جهانی از این منطقه شنیده شده است. تلاش نمایندگان این گروه از کشورها برای زدودن تبعیض از روابط بین الملل در حد شعار باقی نمانده است. آمریکای لاتین در سایهی برخورداری از حضور قدرت بالندهی مثل برزیل توانست اولین جبههی تقابل با سلطه جویی را به اتفاق قدرتهای مؤثری مثل هند و چین تشکیل دهد. در پهنهی اقتصادی نیز نشانههای چشمگیری از تأثیرگذاری قطب آمریکای لاتین هویدا شده است. طبق گزارش کمیسیون ویژهی سازمان ملل: سال جدید برای منطقهی آمریکای لاتین همراه با جهش اقتصادی بوده است. گزارش کمیسیون اقتصادی سازمان ملل تصریح میکند که تولیدات ناخالص این منطقه در سال 2010 تا شش درصد رشد داشته است حال آنکه این شاخص در سال قبل رکود 1.9 درصدی را تجربه کرده بود. رشد اقتصادی کشورهای آمریکای جنوبی و حوزهی کارائیب در پاراگوئه 9.7 درصد، اروگوئه 9 درصد، پرو 8.6 درصد، آرژانتین 8.4 درصد، برزیل 7.7 درصد و شیلی 5.3
درصد به ثبت رسیده است. این گزارش اقتصادی را وقتی در کنار گزارش شورای روابط خارجی آمریکا از روند تحولات این منطقه مینشانیم آنگاه تصویری روشنتر از چشم انداز آمریکای لاتین به دست میآید. شورای روابط خارجی آمریکا در گزارش خود با اشاره به افزایش روز افزون حضور چین، ایران و روسیه در این منطقه خطاب به اوباما هشدار داده است که دوران نفوذ واشنگتن در این منطقه در حال به سرآمدن است. صدای پای آمریکای لاتین را میتوان از نگاههایی که در سال جدید به سمت قدرتهای نو پدید این قاره مثل برزیل دوخته شده شنید. برزیلیها با رهبری یک نظام چپ میانه در ردیف 10 اقتصاد برتر جهان ایستادهاند، مکزیک در شمار گروه 20 کشور صنعتی قرار گرفته است. دو سازمان بزرگ آمریکای لاتین با امضای چند پیمان تجاری و سیاسی «قدرت جمعی» خویش را به رخ حریفانشان کشاندند. گروه آلبا (یا اتحادیه بولیواری مرکب از ونزوئلا، بولیوی، کوبا، اکوادور، نیکاراگوئه) و اتحادیهی مرکوسور (شامل بولیوی، برزیل، آرژانتین، پاراگوئه و اروگوئه و کشورهای شیلی و بولیوی و ونزوئلا نیز به آن پیوستهاند) دو سازمان گمنامی بودند که به واسطهی رشد اقتصادی منطقه و نیز اتحاد سیاسی اعضا به
جمع بازیگران بین المللی پیوستهاند تا حدی که اعضای اتحادیهی اروپا بی اعتنا به آنچه در روابط کاخ سفید با این منطقه میگذرد باب رایزنی و مذاکره با کشورهای مختلف را در عرصههای مختلف سرمایه گذاری گشوده است. محورهای چهارگانهی رویارویی واشنگتن با آمریکای لاتین روابط آمریکای لاتین با ایالات متحده هنوز آبستن حوادث است. واشنگتن به طور متناوب هیأتهایی را با هدف کاهش تنش و حل اختلافها روانهی پایتختهای این منطقه میکند اما نتیجهی چندانی از این رایزنیها و نشستها حاصل نمیشود. گزارش شورای روابط خارجی آمریکا حاکی از آن است که منحنی داد و ستد کشورهای آمریکای لاتین با ایالات متحده سیر نزولی طی میکند. دلیل این اتفاق نیز به رویکردهای جدید رهبران چپگرای این منطقه بر میگردد. در روابط نوین کشورهای آمریکای لاتین با واشنگتن چند نقطهی داغ شناسایی شده است. این حوزههای خصومت منشأ بروز حادثه و کشمکشی تازه میان جناحهای تحت نفوذ آمریکا با چپگرایان میشود. 1- جنبشهای براندازی و شورشهای خیابانی: رهبران چپگرای آمریکای لاتین بر این باوراند که ایالات متحده هنوز موقعیت جنبش مردمی آنها را به رسمیت نشناخته است و همچنان
برای بازگشت «نیروهای سابق» تلاش میکند. شاهد مثال این رهبران عملکرد شماری از نهادهای داخلی است که با پرچم لیبرالیسم در ارتش، رسانهها، احزاب سیاسی و کمپانیهای انرژی و معدن علیه دولتهای انقلابی مبارزه میکنند. لیبرالهای تحت نفوذ ایالات متحده ظرف یک دههی اخیر چند مرحله به روشهای براندازی و کودتا جهت تغییر نظام سیاسی روی آوردند که آخرین نمونهی آن کودتای سال گذشتهی اکوادور علیه یکی از سرشناسترین رهبران انقلابی آمریکای لاتین در اکوادور بود. جایی که یک تحصیلکردهی آمریکا و اقتصاددان چپگرا، بنیاد جنبش ضدسرمایهداری را نهاده است. افسر انتظامی و امنیتی اکوادور با پشتیبانی جریان ثروتمند این کشور این کودتا را طراحی کردند. آنها در این عملیات ابتدا با آتش زدن لاستیک خودروها، فرودگاه بینالمللی کیتو پایتخت این کشور را تسخیرکردند. این کودتای شبانه سختترین آزمون نمایندهی چپگراها نبود. «کورهآ» به تأسی از روش «هوگو چاوز» در برابر کودتا چیان عقب ننشست و مقاومت او موجب شد سربازان وفادارش با نیروهای شورشی پلیس که بیمارستان را محاصره کرده بودند درگیر شده و سرانجام او را به مقرر ریاست جمهوری باز گردانند. مصاف
راستگرایان با جنبشهای چپ آمریکای لاتین به اکوادور محدود نمانده است. رهبران دو کشوری که به عنوان دو بازوی انقلاب بولیواری شناخته میشوند (ونزوئلا و بولیوی) هنوز درگیر نبرد خیابانی با گروههای اپوزیسیون تحت حمایت غرب هستند. دو کشوری که سال گذشته آخرین گام خویش را برای ملی کردن صنایع و معادن انرژی و قطع انحصار کمپانیهای غربی برداشتند در ماههای اخیر دست کم در دو مرحله شاهد مواجههی خیابانی گروههای غربگرا علیه دولت چاوز در کاراکاس شدند. نقطهی اوج این رویارویی وقتی رخ داد که رییس جمهور چپگرای ونزوئلا طرح افزایش اختیارات رییس جمهور را در پارلمان به تصویب رساند. اپوزیسیون لیبرال ونزوئلا با تکیه بر قدرت رسانهای و تبلیغاتی، تظاهراتی پردامنه علیه چاوز تدارک دیدند اما در نهایت به دلیل غلبهی طیف هواداران رییس جمهور، مخالفان عقب نشستند. 2 - مناقشات داغ مرزی: ارتش و نیروی نظامی در آمریکای لاتین بازیگر قدرتمندی است که به مدت چند دهه معادلات سیاسی این خطه را رقم زده است. بر این اساس ایالات متحده سرمایهگذاری گستردهای روی ساختار نظامی و تربیت افسران این کشورها انجام داده است. هم اکنون نیز در برخی از این کشورها
ژنرالها حافظ منافع بلوک غرب محسوب میشوند. در این میان دو عامل اجتماعی و تاریخی نیز موجب شده ارتش دست برتر را در تحولات این منطقه داشته باشد؛ اول وجود پدیدهی لجام گسیختهی قاچاق و دوم شورشها و شورشیان مرزی و قبیلهای. این دو پدیده اکنون در کشورهای مهمی مثل کلمبیا، مکزیک، آرژانتین منجر به شکل گیری روابط پیچیده میان آمریکا با نیروهای امنیتی - اعم از پلیس و ارتش - شده است. به طور مثال در ماههای اخیر یکی از اتفاقات نگران کننده از این دست در مرز کلمبیا و ونزوئلا رخ نمود. کلمبیا سالها به رهبری آلوارو اوریبه - دوست نزدیک کاخ سفید که - به عنوان تنها و مهمترین پایگاه آمریکا در قلمرو چپگرایان آمریکای لاتین مطرح بود و به دلیل نزدیکی شورشیان چپگرای فارک با کاراکاس تا مرز یک درگیری نظامی با ونزوتلا پیش رفت. اوریبه حتی با امضای توافقنامهیامنیتی با آمریکا مبنی بر واگذاری 7 پایگاه نظامی خشم رهبران کاراکاس و برزیل را نیز برانگیخت. در انتخابات اخیر کلمبیا، چاوز از پیروزی نمایندهی راستگرایان (خوان مانوئل سانتوس) در عرصهی انتخابات ابراز نگرانی کرد و همین موضوع با تحریک طرفهای آمریکایی، به تنش سانتوس و چاوز
انجامید با آنکه چاوز پس از دیدار با سانتوس پیمان آتش بس امضا کرد اما مرزهای کلمبیا با اکوادور و ونزوئلا هنوز آبستن حوادث مختلف است. 3 - جنگ دیپلماتیک و اخراج دیپلماتها: مرحلهی مهمی از مبارزهی پنهان میان جبههی غربگرایان با نظامهای انقلابی آمریکای لاتین در آمد و رفت دیپلماتها بروز میکند. سفارتهای آمریکایی در این کشورها همواره به عنوان عقبهی لجستیک احزاب ضد چپ عمل میکنند. سیاست مداخله جویی سفارتهای آمریکا بیش از هر جا در دو نقطهی مهم آمریکای لاتین یعنی کاراکاس و لاپاز - که تحت حکومت چپگرایان قرار دارند - نمایان است. به همین سبب هوگوچاوز پیش از این در دورهی بوش «پاتریکدودی»، سفیر آمریکا در ونزوئلا را اخراج کرد و گفت تا زمانی که دولتی در کاخ سفید روی کار بیاید که به مردم آمریکای لاتین احترام بگذارد به سفیر آمریکا اجازهی بازگشت به کاراکاس داده نخواهد شد اما در دورهی اوباما نیز بدبینی لاتینیها نسبت به زمامداران واشنگتن بر طرف نشد. درگیری چاوز با جبههی لیبرالها به وزارت خارجهی کلینتون کشیده شد. نقطهی اوج درگیری زمانی بود که چاوز با حضور در کاخ کرملین و سپس پذیرایی از مدودف و پوتین در کاراکاس
اولین پیمان هستهای آمریکای لاتین با روسیه را در ماه اکتبر امضا کرد. کاخ سفید نتوانست خشم خویش را از این رویداد پنهان کند، باراک اوباما ابتدا موضع گیری تندی علیه طرف روسی اتخاذ کرد اما بعد از این که نتوانست مسکو را از این تصمیم بازدارد از مدودف خواست که چنین پیمانی را فقط به شرط منع ونزوئلا از دستیابی به سلاح هستهای امضا کند. چاوز نیز در تلافی این مداخله جویی اوباما، سفیر او را اخراج کرد. اغلب رهبران آمریکای لاتین در «جنگ سفارتخانهها» میان چاوز و آمریکا در کنار کاراکاس ایستادهاند. در این اثنا حوادث پرتنش کاراکاس به صورت تمام عیار در لاپاز دومین پایتخت چپگرایان آمریکای لاتین تکرار گردید. گروههای مخالف دولت اوو مورالس که 4 استان ثروتمند شمالی این کشور را در دست دارند چند مرحله در مخالفت با تصمیمهای او برای تقسیم ثروت و ملی کردن منابع اقتصادی این کشور به خیابانها آمدند اما حمایت اکثریت 60 درصدی فقرای سرخپوست موجب شد که جنبش چپ با موفقیت این موجهای ناآرامی را پشت سرگذارد. مورالس که پیش از این «فیلیپ گلدبرگ» سفیر آمریکا در لاپاز را مسؤول اغتشاش و عنصر نامطلوب خوانده و از کشورش اخراج کرده بود این بار نیز
در پی ناآرامی زمستان اعلام کرد به عنوان نمایندهی جنبش دهقانان سرخپوست هرگز در برابر آمریکا که به تاکیتک جنگهای شهری برای براندازی نظامهای ضد سرمایه داری روی آورده، کوتاه نخواهد آمد. 4 - پروژهی تحریم: ایالات متحده پیش از آن که از اهرم تحریم در خاورمیانه و علیه ایران یا سوریه بهره گیرد آن را به عنوان ابزاری برای پیشبرد مقاصد سلطه جویانهی خویش در آمریکای لاتین استفاده کرده است. قاعدهی بازی تحریم در دیپلماسی کاخ سفید به اندازهای ریشه دوانده که حتی باراک اوباما نیز با وجود وعدههای پی در پی نتوانست آن را تعدیل کند. لاتینیها قوانین تحریم را یک دلیل بارز بر تداوم «نگاه خصمانه»ی ایالات متحده به حساب میآورند. به طریق اولی میتوان درک کرد که دلیل عمدهی رویگردانی آنها از دولت اوباما نیز به همین مسأله برمیگردد. تئوری تحریم از جهت دیگر نیز بر نگاه رهبران چپگرای آمریکای لاتین تأثیر گذاشت و آن تمرکز تحریمها بر کوبا بود آن هم در شرایطی که هاوانا و شخص کاسترو به عنوان مرجع و مقتدای بسیاری از جنبشها شناخته میشود. به همین دلیل آنها تلاش بسیاری را برای لغو و توقف تحریم کوبا انجام دادند به گونهای که سال گذشته
در مجمع عمومی سازمان ملل آنها رأی 187 کشور را برای تصویب قطعنامهی پایان بخشیدن به تحریم پنج دههای کوبا جلب کردند اما آمریکا و سه دولت متحدش از جمله رژیم صهیونیستی با رأی مخالف این حرکت آنها را عقیم گذاشتند. پایان ماه عسل اوباما با آمریکای لاتینیها باراک اوباما در اولین سال انتخاب خویش به ریاست جمهوری، اولین پیام استقبال را از رهبران چپگرای آمریکای لاتین دریافت کرد. اوباما به این همسایگان سرخورده از یک جانبه گرایی دورهی بوش وعده داد که اولین ایستگاه سیاست «تغییر» او آمریکای لاتین خواهد بود. او حتی به اتفاق معاون اول خویش «جو بایدن» در اجلاس رهبران آمریکای لاتین در ترینیداد حاضر شد و فهرستی از وعدهها که در رأس آن بر چیدن تحریمهای دشمن دیرینهی آمریکا، کوبا قرار داشت اما این وعدهها در عمل از حد چند دیدار میان دیپلماتها و نمایندگان کنگرهی آمریکا با رهبران کوبا و آمریکای لاتین فراتر نرفت. رائول کاسترو و هوگو چاوز در اظهاراتی همسو هشدار دادند که اوباما همان خط مشی دولتهای پیشین ایالات متحده را دنبال میکند. این بدبینی به تدریج تبدیل به تنشهای جدید میان دو طرف گردید به نحوی که در ونزوئلا و بولیوی،
همان اتفاقات دورهی بوش یعنی اخراج سفرای آمریکا و نیز کاهش مناسبات تجاری طرفین تکرار گردید. بحرانی شدن روابط آمریکای لاتین با دولت جدید آمریکا در پایان سال گذشته، اوباما را به سفری فوق العاده به این منطقه کشاند اما زمان برای ایجاد تحول جدید در روابط دولت آمریکا با این منطقه دیر شده است. زیرا دولتهای چپگرای این منطقه با سپری کردن دورهی فشار و تحریم اکنون به مرحلهی تثبیت نظامهای خویش رسیدهاند. مشکل ایالات متحده چنان که دیپلماتهای آمریکای لاتین میگویند این بوده که حاضر نشدند واقعیتهای سیاسی جدید این منطقه را به رسمیت بشناسند. در طول این سالها سیاستگذاران آمریکا با «تئوری زوال پذیری» به امید سقوط جنبشهای چپ نشستند و نظامهای چپگرا را یک پدیدهی گذرا و مقطعی ارزیابی کردند. در این باره حتی استراتژیستهای آمریکا مدعی شدند که دولتهای چپ با ناتوانی از ادارهی چرخ اقتصاد تک محصولی خویش به زودی با رویگردانی حامیان تهیدست خویش دست به گریبان خواهند شد اما این فرضیهها حتی در صندوق بین المللی پول نیز باطل اعلام شد. «آگوستودلاتوره»، کارشناس اقتصاد آمریکای لاتین در صندوق بین المللی پول، گفت : «این منطقه
کمترین تأثیرپذیری از شوکهای بازارهای بین المللی را از خود نشان داده است تا حدی که رشد اقتصادی آمریکای لاتین به 5 درصد رسیده است. این در حالی است که رشد اقتصادی آمریکا در این سال تنها 2.6 درصد و اروپا 1.7 درصد برآورد شده است.» نکتهی قابل تأمل این است که آمریکای لاتین این سطح از رشد اقتصادی را در دورهی دوری از اروپا و آمریکا که زمانی «متروپل» آمریکای لاتین نامیده میشدند به دست آورده است. رهبران آمریکا در سال جدید امید زیادی به انتقال قدرت در هاوانای برزیل و بوئنوس آیرس دوخته بودنداما به رغم پیش بینیهای ذوق زدهیآمریکاییها، جانشین کاسترو و برادر وی (رائول کاسترو) شعار تغییر آمریکا را به سخره گرفت و به صراحت اعلام کرد که هاوانا مشی ضد امپریالیستی خویش را تداوم خواهد بخشید. بعد از کوبا، دومین پروژهی انتقال قدرت در دومین قدرت اقتصادی آمریکای لاتین نیز برای واشنگتن همان نتیجهی نا امید کننده را داشت. آبان ماه 89، «نستور کریشنر» معمار اقتصاد چپ آرژانتین زندگی را ترک گفت اما جانشین او کسی نبود جز همسرش، «فرناندز کریستینا کریشنر» که تفکر چپگرایی را با ابعادی گستردهتر در روابط خارجی دنبال کرد. این اتفاق به
صورت دیگری اکنون در مهمترین کشور آمریکای لاتین یعنی برزیل تکرار شده است، جایی که خط مشی چپ میانهی «داسیلوا لولا» را عضوی از مکتب سیاسی او - دیلما روسف- تعقیب میکند.* (*) محمدمهدی تقوی؛ کارشناس مسایل بین الملل/انتهای متن/