اخبار آرشیوی
قاسم رحمانی، کارشناس مسایل بینالمللی در یادداشتی تحلیلی با عنوان " آیا چین جانشین آمریکا در پاکستان خواهد شد؟" که در سایت برهان منتشر شده است، به واکاوی تنشهای اخیر میان آمریکا و پاکستان پرداخت
برهان نوشت: قاسم رحمانی؛ اگرچه اولین نشانههای بروز اختلاف بین پاکستان و آمریکا در دوران جدید، از زمان آغاز اجرای راهبرد «باراک اوباما» در افغانستان (ابتدای 2010) نمایان شد اما سفر وزیرخارجهی آن زمان پاکستان (شاه محمود قریشی) به آمریکا در اواخر مارس 2010 میلادی (فروردین 1389) و وعدهی واشنگتن برای اعطای کمک 5/7 میلیارد دلاری طی 5 سال به اسلامآباد، از سردی روابط کاست. سناریوی بمبگذاری نافرجام در میدان تایمزنیویورک و انتشار نوار صوتی از «حکیمالله محسود» (رهبر یک شاخهی طالبان که گفته میشود همکار اسراییل، انگلیس و آمریکاست) در تهدید غربیها به حملهی تروریستی، سیل نیروهای «اف.بی.آی» و «بلک واتر» را به پاکستان گسیل داشت تا نسبت به مسأله تحقیق کنند و به این ترتیب روابط، بسیار خودمانی شد. تا اینکه چند ماه پیش «ریموند دیویس» دیپلمات آمریکایی، چند پاکستانی را کشت و زندانی شد. روابط دو کشور ـ باز هم ـ تیره و تار گشت و روابط سرویسهای امنیتی دو کشور هم قطع شد. در حالی که وضعیت رو به بهبودی بود، سومین موج تشدید اختلافات، فرا رسید. از دوم ماه می 2011 (12 اردیبهشت 1390) رییس جمهور آمریکا اعلام کرد نیروهای آمریکایی
به طور یک جانبه به روستای «ابیت آباد» در 60 کیلومتری شمال اسلام آباد حمله کرده و «اسامهبنلادن» رهبر القاعده و متهم اصلی حوادث 11 سپتامبر 2001 را کشته و جسد او را نیز به دریا افکندهاند. این مسأله که حاکی از تجاوز کماندوهای آمریکایی به خاک پاکستان بود، خشم مرم و مقامهای این کشور را برانگیخت اما آمریکاییها نه تنها عذرخواهی نکردند بلکه این کشور را به خاطر حمایت از سرکردهی القاعده، تحت فشار قرار دادند. وزیر کشور افغانستان جزو اولین کسانی بود که اسلام آباد را به حمایت از بنلادن متهم کرد. او یک روز پس از اعلام خبر مرگ بنلادن آشکارا گفت: «دستگاه اطلاعاتی (ISI) و ارتش پاکستان از حضور بنلادن در کشورشان مطلع بودهاند.» در همین روز آمریکا، سفارتخانه و دو کنسولگری خود در پاکستان را تعطیل کرد و فرانسه نسبت به تشدید تدابیر امنیتی در اطراف مقرهای دیپلماتیک خود اقدام نمود. در این بین فشارها به پاکستان افزایش یافت تا اینکه روز 9 می 2011 (19 اردیبهشت 1390) باراک اوباما در گفتوگو با شبکهی «سی.بی.اس» به طور رسمی پاکستان را به حضور بنلادن در این کشور، متهم کرد. او گفت: «بن لادن به طور قطع از نوعی حمایت شبکهای
پشتیبان در پاکستان برخوردار بوده است که توانسته سالها در این کشور بماند اما ما نمیدانیم چه کسی یا چه گروهی مسؤولیت این پشتیبانی را برعهده داشته است. ما نمیدانیم که آیا افرادی در داخل یا خارج دولت پاکستان در این شبکه پشتیبان حضور داشتهاند یا خیر و این مسألهای است که ما باید دربارهی آن تحقیقاتی انجام بدهیم»، این یعنی صدور مجوز دخالت مستقیم آمریکا در پاکستان چه از بعد نظامی و چه از جنبهی سیاسی و امنیتی. مقامهای آمریکایی از لزوم دخالت در پاکستان سخن گفتند اما بالاخره صبر مقامهای پاکستانی به سر آمد و واکنشهای تندی نشان دادند. «رحمان ملک» وزیر کشور پاکستان گفت: «کسانی که به پاکستان تهمت میزنند، ابتدا باید توضیح دهند اسامه بنلادن را چه کسی بهوجود آورده است؟» از آن طرف هم حملات هواپیماهای بدون سرنشین آمریکا در پاکستان، تشدید شد. این مسأله واکنش تند نخست وزیر پاکستان را برانگیخت. او گفت: «حق تلافی کردن حملات آمریکا در پاکستان برای کشورش محفوظ است.» «اشفق پرویز کیانی»، فرماندهی کل ارتش پاکستان نیز آشکارا گفت: «کشورش دیگر تحمل این حملات را ندارد.» این سخنان زمانی مطرح شد که «جان کری» را اوباما به اسلام
آباد فرستاده بود تا تنشها را کاهش دهد، آنهم 14 روز پس از اعلام خبر مرگ بنلادن و 7 روز پس از اظهارنظر خودش برضد اسلام آباد؛ پاکستان راه عبور تجهیزات ناتو به افغانستان را بست و مردم تانکرهای سوخت این نیروها را به آتش کشیدند. طالبان هم دستِ حکومت پاکستان نیز، حملات انتحاری علیه آمریکاییها در برخی مناطق افغانستان را تشدید کرد. ارتش پاکستان نیز 150 مربی ویژهی آمریکایی که افسران پاکستانی را آموزش میدادند، اخراج نمود و دعوا حسابی بالا گرفت. پناهندگی پاکستان به چین آمریکا در مقابل، تهدید کرد که کمک 500 میلیون دلاری (قسط اول از کمک 5/7 میلیارد دلاری برای 5 سال) را متوقف میسازد، اینجا بود که پاکستان عصبانی شد و دست به یک مانور سیاسی زد. «آصفعلی زرداری» راهی مسکو شد و با «مدودف» دیدار کرد. این اولین سفر رسمی رییس جمهور پاکستان به روسیه طی 30 سال گذشته بود. پاکستان در دوران جنگ سرد متحد آمریکا محسوب میشد و هند متحد شوروی اما پس از فروریختن دیوار برلین، هند به دامان آمریکا پناه برد و پاکستان برای ایجاد موازنه تلاش کرد به چین و روسیه نزدیک شود. پس از سفر زرداری به مسکو، نوبت «یوسف رضا گیلانی» نخست وزیر پاکستان
بود که راهی پکن شود. چین که در بحث هستهای، موشکی، ساخت جنگنده و تجارت، روابط خوبی با پاکستان دارد، به گرمی از گیلانی استقبال کرد. اکنون 10هزار چینی در قالب 120 شرکت در پاکستان به فعالیت مشغولاند و ارزش مبادلات تجاری دو کشور در سال، 5/7 میلیارد دلار است یعنی برابر با کمک آمریکا به پاکستان برای 5 سال؛ حجم مبادلات دو کشور چین و پاکستان تا سال 2015 میلادی به 15 میلیارد دلار خواهد رسید. چین که حامی اصلی صنایع هستهای پاکستان محسوب میشود قرار است دو رآکتور 650 مگاواتی برای این کشور بسازد تا بخشی از نیازش به انرژی برطرف شود. به دنبال مطرح شدن برخی تهدیدات علیه پاکستان به ویژه در بحث هستهای، دولت چین به طور رسمی از این کشور حمایت کرد. پکن هرگونه مداخلهی آمریکا در پاکستان را اقدامی خصمانه و حمله به چین اعلام کرد و به آمریکا هشدار داد، حملات خود را قطع کند. در چند روز گذشته، بحثهایی پیرامون اهداف آمریکا برای نابودی صنعت هستهای پاکستان مطرح و حتی یک تبعهی آمریکایی در اطراف تأسیسات هستهای این کشور دستگیر شد و تحلیلگران، این واکنش چین را به بحث هستهای مرتبط میدانند اما دلیل اصلی، بحث موازنه با آمریکاست. در
حالی که واشنگتن به شدت تلاش میکند هند را در برابر چین تقویت کند، پکن نیز میکوشد پاکستان را در مقابل آمریکا قرار دهد. همچنین پکن با استفاده از پاکستان، تحریکات طالبان و القاعده در پشت مرزهای خود و حتی در مناطقی چون تبت و سین کیانگ را مهار خواهد کرد. روسیه نیز میخواهد از این ظرفیت برای مهار طالبان و القاعده در آسیای میانه استفاده نماید بنابراین پاکستان با درک موقعیت خود و منطقه و برای امتیازگیری از آمریکا، به سوی چین و روسیه متمایل شده است. تحقیر کلینتون در اسلام آباد در چنین فضایی، آمریکا تلاش کرد آب رفته را به جوی بازگرداند. روز 24 می (سوم خرداد) نشستی سه جانبه در کابل در حد معاونان وزیر خارجهی سه کشور (آمریکا، افغانستان و پاکستان) برگزار شد که اهداف زیر را دنبال میکرد: 1-الزام پاکستان به مذاکره با هند بر سر کشمیر (پاکستان از عملیات طالبان در برابر نیروهای امنیتی هند در کشمیر حمایت میکند.)؛ 2-الزام افغانستان به مشخص کردن دقیق مرز خود با پاکستان از راه مذاکره؛ 3-فشار به پاکستان برای کمک به روند مذاکرات آمریکا- طالبان در قبال نفوذ دادن طالبان مورد حمایت اسلام آباد (گروه حکمتیار) به درون دولت افغانستان.
این سه هدف عمده در کنار اهداف دیگر در نشست سه جانبهی کابل دنبال شد و امتیازات ویژهای برای پاکستان به وجود آمد تا این کشور از آمریکا راضی شود اما مقامهای پاکستان که پشتشان به حمایت چین گرم شده بود، استقبال سردی از وزیر خارجهی آمریکا انجام دادند. در حالی که روز 25 می (4 خرداد) وزارت خارجهی پاکستان طی بیانیّهای رسمی اعلام کرد کلینتون قصد سفر به این کشور را ندارد، صبح روز 27 می(6 خرداد) وزیر خارجهی آمریکا به اسلام آباد آمد اما هیچ مقام بلند پایهای برای استقبال از او به فرودگاه راولنپدی (در نزدیکی اسلام آباد) نیامد و در غیاب «حنا ربانی» (وزیر خارجه) و «سلمان بشیر» (معاون وزیر خارجه) این رییس تشریفات بود که به کلینتون خوشامد گفت البته کلینتون با همهی مقامهای پاکستانی دیدار کرد و تقاضای دستگیری «ایمن الظواهری»، «ملاعمر»، «سراج الدین حقانی»، «الیاس کشمیری» و «عطیه عبدالرحمن» از فرماندهان القاعده و طالبان را مطرح کرد. چند روز بعد اعلام شد سراج الدین حقانی و الیاس کشمیری مردهاند و حتی خبر مرگ ملا عمر هم آمد اما بعد تکذیب شد. در واقع پاکستان اعلام کرد که نمیخواهد این افراد را به آمریکا تحویل بدهد مگر
اینکه آنها کشته شوند. کلینتون از پاکستان خواست، در روند مذکرات آمریکا- طالبان نقش پر رنگتری ایفا کند و به گونهای رفتار کرد که در جریان مذاکرهی آمریکا با طالبان نیست اما «وحید مژده» یک تحلیلگر مطلع افغان فاش کرد که: «پاکستان، هماهنگ کنندهی مذاکرات است و اینکه اسلام آباد در مذاکرات نقشی ندارد، دروغی بیش نیست.» نگاهی به پشت پرده از همین نکته، پشت پردهی دعوای آمریکا و پاکستان نمایان میشود. «آسوشیتد پرس» گزارش داد که یک تیم جاسوسی مشترک از سوی آمریکا و پاکستان برای مبارزه با مخالفان روند مذاکرات تشکیل شده اما این خبر تکذیب شد. با این حال آمریکا به کمک پاکستان در حال حذف مخالفان مذاکره با طالبان است. حذف فیزیکی عناصر جهادی که مخالف ادامهی اشغالگری آمریکا در افغانستان هستند با کمک پاکستان انجام میشود تا مانعی بر سر ایجاد پایگاههای دایمی آمریکایی نباشد. در عوض، نیروهای حزب اسلامی (حکمتیار) و پشتونهای افغان که میانهرو باشند در دولت افغانستان نفوذ داده میشوند و حتی قول تغییر قانون اساسی را نیز به آنها دادهاند. به این ترتیب نفوذ پاکستان همچنان در افغانستان حفظ میشود اما از بعد نظامی به جنبهی
سیاسی- امنیتی تغییر میکند. در سفر اخیر کرزای به پاکستان، توافق شد که آموزش بخشی از نیروهای افغان تحت نظارت آمریکا به پاکستان واگذر شود. به این ترتیب با اعلام نیروهای بریده از طالبان به عنوان فرماندهان این گروه و حصول توافق آنها با آمریکا، اوباما ژست پیروزی میگیرد و شعار «تغییر» خود را تحقق یافته مینمایاند. در واقع اعلام مرگ بنلادن، اعلام پایان افراطگرایی در این مقطع شبه قاره و خاورمیانه بود، چرا که آمریکا قدرت درگیر شدن در چند جبهه را به صورت همزمان ندارد و در حالی که در لیبی مشغول شده و ممکن است در آینده با عراق، یمن و حتی فلسطین مواجههی نظامی داشته باشد، میخواهد یک ثبات مقطعی به منطقهی شبه قاره بدهد تا ضمن تمرکز بر مسألهی چین، از خاورمیانه و شمال آفریقا غافل نشود. به این ترتیب پاکستان نیز باید روند سیاسی را در افغانستان پی بگیرد. آمریکا اما برای آیندهی پاکستان در منطقه برنامهی شومی تدارک دیده است. ورود نیروهایی از قزاقستان و ازبکستان به افغانستان، بهانهی لازم را به طالبان برای انجام عملیات در آسیای میانه میدهد. طالبان و القاعده به طور رسمی تهدید کردهاند که در صورت اعزام نیروهای قزاق و ازبک
به افغانستان، اقدام به تلافی خواهند کرد. به این ترتیب پاکستان بهوسیلهی طالبان میتواند از آسیای میانه و حتی روسیه باج بگیرد. همچنین آسیای میانه در چنین شرایطی به آمریکا محتاجتر خواهد شد و بیشتر به دامان واشنگتن خواهد غلتید. ضمن اینکه بهوسیلهی برخی گروهها میتواند برای ایران نیز دردسرساز شود و طالبان و القاعده را در تبت و سین کیانگ چین فعال کند تا اثر تحلیل برخی پاکستانیها که معتقدند آمریکا، پاکستان را برای منافع خود در هند قربانی کرده، از بین برود. واقعیت این است که طالبان برای پاکستان مانند نفت برای عربستان سعودی است و دولت و ارتش پاکستان گروههای چندگانهی طالبان را بر ضد افغانستان، هند، ایران و آمریکا مورد استفاده قرار داده تا منافع خود را تأمین کند. با روی کار آمدن کرزای در افغانستان، که تحصیلکردهی هند است و امتیازات زیادی به آنها داده و قراردادهای سنگین اقتصادی با دهلی بسته، نقش پاکستان در برابر رقیب دیرینه، کم رنگتر شد اما حالا پاکستان میتواند جبهههای جدیدی را تجربه کند. ضمن اینکه بهوسیلهی خط لولهی گاز ترکمنستان- افغانستان-پاکستان- هند، میتواند انرژی مورد نیاز خود را نیز تأمین
نماید. پاکستان و آمریکا برای رسیدن به اهداف خود به یکدیگر نیاز دارند. برخی آگاهان امور میگویند، نفوذی که سیا در پاکستان دارد در خود آمریکا ندارد. آمریکا در کراچی دارای یک کنسولگری بسیار وسیع است که ناوهایش قادر به پهلوگیری در ساحل آن هستند. همچنین حدود 200 منزل مسکونی در این شهر به پایگاههای جاسوسی و عملیات تروریستی آمریکا تبدیل شده و در اختیار سیا یا بلک واتر قرار دارد. آیا میتوان باور کرد با وجود چنین روابطی، اختلاف اساسی بین حاکمان دو کشور موجود باشد؟ آیا آمریکا و پاکستان برای یکدیگر فرصت سازی نمیکنند؟ البته منفعت اصلی را آمریکا میبرد اما اگر حقالعمل کاری مقامهای پاکستانی برسد آنها خانم وزیر را در فرودگاه تنها نمیگذارند و بر سر واشنگتن فریاد نمیزنند.* (*)قاسم رحمانی؛ کارشناس مسایل بینالملل/انتهای متن/