تعلیق پروازهای ایران در عراق؛ آزمون جدید روابط تهران و بغداد
یک کارشناس مسائل عراق با اشاره به توقف پرواز شرکتهای هواپیمایی ایران به فرودگاههای بغداد، اربیل، سلیمانیه و نجف، این اتفاق را فراتر از یک تصمیم فنی و اقتصادی دانست و آن را آزمونی برای حاکمیت عراق و اراده سیاسی جریانهای حاکم این کشور ارزیابی کرد.
نسیمآنلاین: محمد مظاهری، کارشناس مسائل عراق، در یادداشتی با عنوان «بحران تعلیق پروازهای ایران توسط عراق و تأثیر آن بر روابط با تهران» به بررسی ابعاد این تصمیم و پیامدهای احتمالی آن برای روابط تهران و بغداد پرداخته است.
وی با اشاره به تحولات اخیر نوشت: از هشتم سپتامبر ۲۰۲۶ و پس از اعلام خزانهداری آمریکا مبنی بر اینکه ارائه خدمات به پروازهای ایرانی میتواند فرودگاهها را از نظام تسویه دلاری محروم کند، مجموعهای از تصمیمات اجرایی در عراق شکل گرفت که در نهایت به توقف پرواز شرکتهای هواپیمایی ایران به فرودگاههای بغداد، اربیل، سلیمانیه و نجف منجر شد.
به نوشته مظاهری، این تصمیم اگرچه در ظاهر ماهیتی فنی و اقتصادی دارد، اما در عمل به آزمونی برای حاکمیت عراق و اراده سیاسی «چارچوب هماهنگی» تبدیل شده است.
سه عامل مؤثر در توقف پروازهای ایران
این کارشناس مسائل عراق سه عامل را در شکلگیری این وضعیت مؤثر دانسته است.
به گفته مظاهری، نخستین عامل، تحریمهای ثانویه آمریکا در حوزه هوانوردی است که خدماتی مانند سوختگیری، هندلینگ و فروش بلیت به هواپیماهای ایرانی را تحت تأثیر تحریمها قرار میدهد.
عامل دوم، خودداری دو شرکت انگلیسی «مینزس» و «ناس» از ارائه خدمات زمینی به هواپیماهای ایرانی در فرودگاه بغداد عنوان شده است؛ اقدامی که به گفته وی با نگرانی این شرکتها از قرار گرفتن در معرض تحریمهای آمریکا مرتبط است.
مظاهری همچنین از ابلاغ دستوری از دفتر نخستوزیری به استانداری نجف سخن گفته و آن را نشانهای از نقش نهادهای سیاسی و اجرایی عراق در این تصمیم دانسته است؛ موضوعی که به اعتقاد او با روایت رسمی بغداد درباره خصوصی بودن تصمیمات مرتبط با توقف پروازها تفاوت دارد.
همزمانی بحران پروازها با فشارهای سیاسی آمریکا
این کارشناس مسائل عراق در ادامه به برخی تحولات سیاسی همزمان با بحران پروازهای ایران اشاره کرده است.
به نوشته مظاهری، غیبت نخستوزیر علی الزیدی و حضور همزمان او در نیویورک و دیدار با مقامهای آمریکایی از جمله مارکو روبیو، در کنار اظهارات روبیو درباره لزوم انحصار سلاح مقاومت در اختیار دولت و هشدار درباره «بالکانیزه شدن» عراق، از جمله تحولاتی است که باید در کنار فشارهای حوزه هوانوردی مورد توجه قرار گیرد.
مظاهری معتقد است این مجموعه تحولات را میتوان بخشی از فشارهای هماهنگ برای بازتعریف موازنه قدرت در عراق و کاهش پیوندهای تهران و بغداد تلقی کرد.
واکنشهای داخلی عراق به توقف پروازها
به نوشته این کارشناس، واکنشهای داخلی عراق به توقف پروازهای ایران یکدست نبوده و طیفی از مواضع انتقادی را دربر گرفته است.
عادل عبدالمهدی، نخستوزیر پیشین عراق، این تصمیم را «اشتباه بزرگ و واگذاری حاکمیت ملی» توصیف کرده است. اکرم الکعبی نیز در واکنش به این وضعیت از مردم خواسته است در صورت بازگشایی نشدن فرودگاهها، در آنها تحصن کنند.
همچنین فراکسیونهای صادقون و سومریون خواستار ارائه توضیح رسمی یا لغو این تصمیم شدهاند.
در مقابل، برخی نهادهای عراقی از جمله وزارت حملونقل تلاش کردهاند مسئولیت توقف پروازها را متوجه شرکتهای خصوصی کنند؛ رویکردی که مظاهری آن را تلاشی برای جلوگیری از افزایش تنش مستقیم با تهران و افکار عمومی شیعی عراق ارزیابی کرده است.
وی همچنین به موضع سفیر عراق اشاره کرده که بر تلاش برای بازگشت شرایط به وضعیت عادی تأکید کرده است.
وابستگی فرودگاه نجف به پروازهای ایران
مظاهری در بخش دیگری از یادداشت خود به اهمیت اقتصادی پروازهای ایران برای برخی فرودگاههای عراق اشاره کرده و نوشته است که بهویژه فرودگاه نجف وابستگی بالایی به ترافیک هوایی مرتبط با ایران دارد.
به گفته وی، فشار افکار عمومی شیعی و وابستگی اقتصادی برخی فرودگاهها میتواند زمینه را برای یافتن راهکارهای موقت فراهم کند؛ از جمله استفاده از سازوکار تسویه دیناری یا دریافت معافیت موردی از دفتر کنترل داراییهای خارجی آمریکا برای برخی مسیرهای زیارتی.
با این حال، مظاهری معتقد است تداوم فشار آمریکا درباره موضوع انحصار سلاح مقاومت نشان میدهد پرونده پروازهای ایران ممکن است فراتر از یک مسئله هوانوردی باقی بماند و به اهرمی برای اعمال فشار بر بغداد در پروندههای دیگر تبدیل شود.
راهکار پیشنهادی برای مدیریت بحران
این کارشناس مسائل عراق در بخش پایانی یادداشت خود، پاسخ نظامی یا تهدیدآمیز به این بحران را ضروری و مؤثر نمیداند و بر راهکارهای حقوقی و اقتصادی تأکید کرده است.
به نوشته وی، طراحی نظام تسویه دیناری برای فرودگاههایی مانند نجف یا کربلا و ایجاد سازوکاری مستقل از نظام مالی دلاری باید در اولویت دیپلماسی اقتصادی ایران قرار گیرد.
مظاهری همچنین بر استفاده هماهنگ از ظرفیتهای ایران در عراق، از جمله مبادلات انرژی، تنگه هرمز، شبکه علمای نجف و افکار عمومی شیعی تأکید کرده و آن را ابزاری برای سوق دادن بغداد به مذاکرات جدی دانسته است.
وی در عین حال توصیه کرده است که ایران ضمن حمایت از مواضع منتقدان عراقی، از تبدیل این پرونده به تقابل مستقیم با «چارچوب هماهنگی» پرهیز کند تا شکاف داخلی شیعی در عراق تشدید نشود.
پیگیری دیپلماتیک برای دریافت معافیتهای موردی برای مسیرهای زیارتی و درمانی و همزمان آمادهسازی زیرساختهای جایگزین، از جمله استفاده بیشتر از فرودگاههای مرزی ایران و مسیرهای زمینی، از دیگر پیشنهادهای مطرحشده در این یادداشت است.
مظاهری در نهایت تأکید کرده است که پرونده تعلیق پروازهای ایران باید در چارچوب گستردهتر فشارهای آمریکا بر عراق، از جمله موضوع خلع سلاح مقاومت، رصد شود؛ چرا که به اعتقاد او احتمال دارد این موضوع در آینده به یکی از اهرمهای فشار در پروندههای دیگر تبدیل شود.
