اخبار آرشیوی
پایگاه "برهان" در یادداشتی با اشاره به چالشهای روابط آمریکا و روسیه: اوباما با انتخاب "مایکل فال"، طراح اصلی سیاست "باز تنظیم" و تئوریسین انقلابهای رنگی برضد منافع کرملین به عنوان سفیر خود در مسکو، در صدد است یک بار دیگر دکمه تنظیم مجدد روابط با روسیه را فشار دهد
برهان نوشت: بهروز جاوید/ اوایل دوران ریاست جمهوری «باراک اوباما» بود که «هیلاری کلینتون» -وزیر خارجهی آمریکا- به نمایندگی از کاخ سفید مأمور تحویل هدیهای کوچک اما نمادین برای روسها شد. کلینتون این هدیه را در ژنو به همتای روس خود - سرگئی لاوروف- تقدیم کرد و آن چیزی نبود جز یک دستگاه کوچک زرد رنگ با دکمهای بزرگ و قرمز که روی آن نوشته شده بود؛ «باز تنظیم» (reset) کاخ سفید این هدیه را برای کرملین ارسال کرده بود تا اعلام نماید خواهان فراموش کردن دوران تیره و سرد روابط میان دو طرف در دوران بوش پسر است اما نکتهی مضحک ماجرا آنجا بود که آمریکاییها ترجمهی روسی (reset) را اشتباه نوشته بودند! آنچه آنها به زبان روسی روی دکمهی نمادین حکاکی کرده بودند درست برعکس منظورشان بود و معنی «فشار بیش از حد» و «تحمیل» میداد. وزرای خارجهی دو کشور آرزوی روابطی گرم و دوستانه کرده و به این اشتباه سهوی خندیدند اما رویدادهای اخیر میان آنها حاکی از آن است که آن اشتباه سهوی، خالی از واقعیت هم نبوده و شومی آن دست از سر دو طرف برنداشته است. طوفان از جایی آغاز شد که چندی قبل کاخ سفید با انتشار لیستی سیاه از مقامهای روسی، به اتهام
دست داشتن در مرگ «سرگئی مگنیتسکی» آنها را فاقد صلاحیت برای دریافت ویزا، اعلام کرد. «مگنیتسکی» وکیل 37 سالهی روسی بود که در سال 2009 در زندان روسیه جان خود را از دست داد. مرگ وی با واکنش شدید رسانههای غربی مواجه شده و در نهایت به چالشی در روابط غرب و روسیه مبدل گشت. البته تنها کاخ سفید نبود که در این زمینه وارد عمل شد. کنگرهی آمریکا نیز در صدد تصویب لایحهای با عنوان «حاکمیت قانون پاسخگویی 2011 سرگئی مگنیستکی» بر اساس ادعای آمریکا منوط به شکنجه و مرگ وکیل روسی در سال 2009 در زندان روسیه بود. این لایحه عاملان قتل وکیل روسی و دیگر مقامهای مسکو که ناقض حقوق بشر، مسؤول شکنجه و قتل در روسیه هستند را هدف تحریم قرار میدهد. واکنش روسیه به اقدام آمریکا آمیزهای از خشم و حیرت بود. دومای روسیه قانونی را پیشنهاد کرده است که بر اساس آن مقامهای آمریکایی که در نقض حقوق شهروندان روسی خارج از خاک روسیه دست دارند، حق سفر به روسیه را نداشته و داراییهایآنها مسدود خواهد شد. سخنگوی «مدودف» گفت: «رییس جمهور آماده اقدام تلافی جویانه است؛ ما از این موضع وزارت خارجهی آمریکا متعجب شدهایم. حتی در سالهای دشوار «جنگ سرد» نیز
چنین اقداماتی انجام نمیشد.» موضوع به همین جا ختم نشده و مقامهای کرملین نیز طی اظهارنظرهایی رسمی و تلویحی تهدید کردهاند این قضیه میتواند موضوعات مشترکی مانند «پیمان استارت» (معاهدهی کاهش تسلیحات اتمی میان آمریکا و روسیه)، همکاری در مسایل خاورمیانه و ترانزیت تجهیزات ناتو به افغانستان از راه روسیه را تحت الشعاع قرار دهد. سؤال اینجاست که آیا مرگ یک وکیل روسی آنقدر برای کاخ سفید اهمیت دارد که راهبرد بهبود روابط با کرملین را قربانی این موضوع کند؟ آیا تنها این موضوع سایهی ابرهای تیره و تار را بر فضای همکاری و نزدیکی دو طرف مستولی نموده است؟ برای پاسخ به این سؤال باید درک درستی از اتمسفر سیاسی-امنیتی میان دو طرف داشت. فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی خلایی استراتژیک را در منطقه به وجود آورد و واشنگتن با تکیه بر تئوری نظم نوین جهانی بر آن شد تا از فرصت و فضای پساشوروی بهرهبرداری کرده و منافع خود را در کشورهای تازه تأسیس منطقه تعریف، تعقیب، تحکیم و گسترش دهد. روسیه در دههی نخست به دلایل گوناگون عملی و تئوریک، اقدامی در جهت مقابله با این راهبرد کاخ سفید از خود نشان نداد اما با شروع هزارهی سوم و تغییرات بینالمللی
و داخلی در روسیه این روند متفاوت گردید. ناکامی آمریکا در تثبیت نظم نوین جهانی و شکلدهی به جهانی تک قطبی از سویی و قدرت گرفتن دیدگاه بازگشت به اقتدار در مسکو -به رهبری ولادیمیر پوتین- روابط کاخ سفید-کرملین را وارد فضایی تازه کرد. در دورهی جدید در حالی که دو طرف بر همکاریهای متقابل و نزدیکی به یکدیگر ابراز تمایل میکنند اما در عمل اتفاقات دیگری رخ داده و میدهد. روحیهی پدرخواندگی روسیه نسبت به جمهوریهای حوزهی شوروی سابق، یک بار دیگر زنده شده است و از همین رو وقوع انقلابهای رنگی در این کشورها را که با حمایت و جهتدهی آشکار واشنگتن انجام شده، تهدید مسلم منافع خود قلمداد میکند. واکنش مقتدرانه و خالی از تعلل و ترحم روسیه در قبال گرجستان را در جنگ با این کشور میتوان بارزترین نمونهی عصبانیت روسها از ورود آمریکا به حیات خلوت خود قلمداد کرد. حمایت آمریکا از جریانهای ضد کرملین در این حوزه و تلاش برای گسترش ناتو به شرق، موضوعاتی است که روسیه آن را تهدیدی غیرقابل چشم پوشی برای خود به حساب میآورد. اما شاید مهمترین عامل در این میان، موضوع سپر دفاع موشکی باشد. آمریکا مدعی است این پروژه برای مهار تهدیدهایی
همچون ایران و کره شمالی است و خطری برای روسها نخواهد داشت اما مسکو که از ابتدا نیز به این ماجرا با دیدهی تردید مینگریست، پس از کش و قوسهای فراوان به این نتیجه رسیده است که اشتباه نمیکرده و هدف اول این طرح، مهار خود اوست. مقامهای کرملین خواهان مشارکت جدی در این طرح و دادن تضمینهای کافی و محکم از سوی ناتو و آمریکا هستند که این سامانه برضد روسیه استفاده نمیشود اما علیرغم مذاکرهها و نشستهای متعدد این خواست روسها،تأمین نشده است. به طور کلی میتوان فضای سیاسی روسیه را به دو قسمت غربگرا و خواهان همکاری و همراهی بیشتر با غرب و جریان غیرخوش بین به غرب و شرقگرا تقسیم نمود. تا حد زیادی مدودف را میتوان نماد جریان نخست و پوتین را نماد جریان دوم دانست. سرخوردگی مدودف در حل قضیهی سپر دفاع موشکی آمریکا، باعث شده است تا جریان دوم در روسیه تقویت شود. موضوع سپر دفاع موشکی آمریکا -که قرار است در جمهوری چک و لهستان استقرار یابد- از چنان اهمیتی برای روسها برخوردار است که حاضر نیستند به قولهای شفاهی غرب در این زمینه اعتماد کنند. در همین زمینه چندی پیش «آناتولی سردوکوف» وزیر دفاع روسیه اعلام کرد که تضمین برضد
روسیه نبودن سپر ضدموشکی اروپا باید بر روی کاغذ ثبت گردد و نه به طور شفاهی ابلاغ شود. وی بعد از جلسهی شورای روسیه- ناتو در بروکسل در جمع خبرنگاران گفت: «تضمین برضد روسیه نبودن سپر ضدموشکی نباید فقط در حد سخن باشد. این اعلامیهها را باید به صورت معیارهای مشخص و تعهدهای حقوقی بر روی کاغذ ثبت کرد.» در حالی که روسها به خوبی دریافتهاند هدف نخست این سیستم محدود ساختن قدرت استراتژیک آنها در حوزهیموشکهای بالستیک و اتمی است، طرف اروپایی و آمریکایی نیز حاضر به کوتاه آمدن نیست چرا که کرملین با سابقهی قطع انرژی به روی اروپا، نشان داده است هیچ بعید نیست از ابزار نظامی برای تهدید اروپاییها استفاده کند. از همین رو این موضوع به چالشی حل نشدنی در روابط مسکو-واشنگتن تبدیل شده است و ظاهراً طرفین نیز دریافتهاند که قضیه در کوتاه مدت حل نخواهد شد. در آخرین نشست سران «جی هشت» در فرانسه، مدودف اعلام کرد این طرح شاید در سال 2020 عملی شود و به نوعی تصمیمگیری را به دیگران و در آیندهی دور محول کرد. آمریکا به تازگی «مایکل فال» را به عنوان سفیر خود عازم مسکو کرده است. فال را طراح اصلی سیاست «باز تنظیم» روبط آمریکا و روسیه
میدانند. در عین حال وی تئوریسین و مشاور پرکار در انقلابهای رنگی برضد منافع کرملین نیز بوده است. به نظر میرسد اوباما با اعزام فال به مسکو میخواهد یک بار دیگر دکمهی تنظیم مجدد روابط با روسیه را فشار دهد. هدفی که یک بار با شکست مواجه شد. اوباما به خوبی دریافته است که اگر چه روسیه دشمن آمریکا نیست اما اگر منافعش تهدید و خشمگین شود میتواند دردسرهای زیادی را برای واشنگتن ایجاد کند و بدون رضایت مسکو بسیاری از مسایل و دغدغههای کاخ سفید قابل حل نیست. البته شواهد حاکی است فال نیز به دنبال همان اهداف و سیاستهای گذشته و تحمیل شرایط آمریکا به روسیه است. یعنی فشار دادن همان دکمهی معیوبی که اوباما در اوایل دورهی ریاست جمهوری خود برای روسهافرستاده بود. سال آینده هر دو کشور شاهد انتخابات ریاست جمهوری خواهند بود. به نظر میرسد باید منتظر ماند و دید مستأجران جدید کاخ سفید و کرملین چه کسانی خواهند بود و آیا آنهاقادراند دکمهی صحیح را فشار داده و ابرهای تیره را از آسمان روابط دو طرف دور سازند.(*) * بهروز جاوید؛ کارشناس مسایل بینالملل/انتهای متن/