اخبار آرشیوی

کدخبر: 267434

یک کارشناس مسایل استراتژیک در تحلیلی جامع با عنوان "ترکیه؛ اهرم غرب برای نفوذ در جهان اسلام" در سایت "برهان"، به بررسی پشت پرده نقش آفرینی‌های اخیر این کشور در تحولات منطقه پرداخت

ارزیابی بازیگر نقش نرم در برابر ایران؛ ................................................ بخش اول: ترکیه در مسیر جدید گروه بین‌الملل برهان/ مهدی آرمین؛ رفتار سیاسی ترکیه به‌ویژه طی یک دهه‌ی اخیر توجه بسیاری از محافل سیاسی و اجتماعی منطقه‌ی خاورمیانه و حتی جهان را به خود جلب کرده است. سیاست‌مداران ترکیه در سال‌های گذشته به گونه‌ای رفتار کرده‌اند که گویی آنکارا در مسیر جدیدی در حرکت است و با مسیر قبلی این کشور زاویه‌ای جدی دارد. این‌که کشورها در سیاست‌ها، راهبردها و روابط خود با دیگران تغییر جهت دهند و تجدید نظر کنند نه چیز جدیدی است و نه موجب شگفتی می‌شود؛ ولی وضعیت کنونی ترکیه به گونه‌ای است که به نظر می‌رسد این کشور در صدد است تا با تغییراتی که بیش‌تر جنبه‌ی نمادین دارند رهبری جریان‌های منطقه‌ای را برعهده بگیرند و به عنوان یک بازیگر منطقه‌ای منحصر به فرد ایفای نقش نمایند. رفتار سیاست‌مداران ترکیه طی سال‌های گذشته به گونه‌ای تغییر یافته که حتی می‌توان مدعی شد آنکارا به بیش از ایفای نقش منطقه‌ای می‌اندیشد. به جرأت می‌توان گفت که سیاست‌مداران کنونی ترکیه به افق‌های دور دست‌تری در آینده‌ی سیاسی این کشور چشم دوخته‌اند و آن، "رهبری جهان اسلام" است. ترکیه‌ی کنونی بر روی ویرانه‌های امپراتوری عثمانی بنا نهاده شده است. «مصطفی کمال پاشا» که بعدها «آتاتورک» لقب گرفت، نزدیک به یک قرن پیش ترکیه‌ی کنونی را بر پایه‌ی اصل جدایی دین از سیاست بنا نهاد. در پایان جنگ جهانی اول، امپراتوری عثمانی نابود شد و نیروهای خارجی از جمله نیروهای انگلیسی این کشور را به اشغال خود درآوردند. 18 سپتامبر 1922 میلادی نیروهای خارجی از ترکیه خارج شدند و حکومت جدیدی به رهبری مصطفی کمال پاشا در ترکیه شکل گرفت. پارلمان ترکیه در اول نوامبر همان سال، طی مصوبه‌ای به 623 سال حکومت امپراتوری عثمانی خاتمه داد و تشکیل دولت جدید در این کشور را اعلام کرد. 24 ژوییه سال 1923 میلادی به دنبال بیانیه‌ی «لوزان»، مقدمه‌ی شناسایی حکومت جدید ترکیه اعلام شد و 29 ژوییه سال 1923 میلادی حکومت جدید ترکیه به طور رسمی اعلام موجودیت نمود. از دیگر واقعیاتی که در هر تحلیلی در ارتباط با ترکیه باید در نظر داشت از این قرار است: 1- بعد از یک دوران تک حزبی، در سال 1950 میلادی حزب دموکراتیک از گروه سیاسی مخالف، قدرت را به دست گرفت و بر تعداد احزاب افزوده شد. 2- با این وجود آزادی‌های سیاسی به دست آمده در پی چند کودتای نظامی در ترکیه شکسته شد. ترکیه در سال‌های 1339، 1350 و 1359 هجری شمسی سه کودتای تمام عیار را تجربه کرد. در تمامی این کودتاها، نیروهای نظامی با داعیه‌ی این‌که سیاست‌مداران قصد داشته‌اند ترکیه را از مسیر اصلی آن یعنی سکولاریسم جدا کنند وارد عمل شده و قدرت را به دست گرفته‌اند. 3- هم‌چنین در سال 1375 هجری شمسی نیز نیروهای نظامی دولتی، «نجم‌الدین اربکان» را که با برنامه‌های اسلامی روی کار آمده بود، ساقط کردند و بار دیگر وارد عرصه‌ی سیاسی این کشور شدند. 4- ترکیه در 80 سال گذشته در مسیر سکولاریسم و مطابق با سیاست‌های آمریکا پیش رفته است. - درخواست اتحاد جماهیر شوروی برای استقرار پایگاه‌های نظامی در تنگه‌های استراتژیک ترکیه، آمریکا را ناگزیر نمود سیاست راهبردی خود در آن زمان موسوم به «دکترین ترومن» را در سال 1947 میلادی تا ورای مرزهای ترکیه بسط و گسترش دهد. 5- براساس دکترین ترومن، آمریکا امنیت ترکیه را تضمین کرد و کمک‌های اقتصادی خود را به‌سوی این کشور گسیل داشت. 6- بعد از آن ترکیه در قالب نیروهای حافظ صلح سازمان ملل متحد وارد جنگ کره شد و در سال 1952 میلادی به طور رسمی به سازمان «پیمان آتلانتیک شمالی» ناتو، پیوست و تاکنون در این پیمان باقی مانده است. 7- براساس آمار سال 2010 میلادی، ترکیه حدود 73 میلیون نفر جمعیت دارد. - 75 درصد جمعیت این کشور اهل تسنن و 25 درصد علوی هستند. 8- تولید ناخالص داخلی ترکیه در سال 2010 میلادی بالغ بر 1116 میلیارد دلار بوده است. - درآمد سرانه‌ی این کشور در سال 2010 میلادی حدود 14580 دلار بوده است. 9- ترکیه پانزدهمین اقتصاد جهان محسوب می‌شود. - نیروهای مسلح ترکیه دومین ارتش گسترده و آماده‌ی جنگ پس از آمریکا در ناتو محسوب می‌شوند. 10- ترکیه یک میلیون نیروی مسلح دارد. - ترکیه یکی از پنج کشور عضو گروه مشارکت هسته‌ای ناتو محسوب می‌شوند. (ترکیه، بلژیک، آلمان، ایتالیا، هلند) 11- 90 بمب اتمی در پایگاه هوایی اینجرلیک ترکیه نگهداری می‌شود که 40 بمب آن برای استفاده در نیروی هوایی ترکیه است. 12- ترکیه در سال 1998 میلادی با بودجه‌ای معادل 160 میلیارد دلار طرح نوسازی تجهیزات ارتش را در دوره‌ی زمانی 20 ساله، اعلام کرد. براساس این طرح ترکیه سالانه 8 میلیارد دلار صرف نوسازی ارتش خود می‌کند که این دوره در سال 2018 میلادی به پایان می‌رسد. 13- سال 2018 میلادی بسیار حایز اهمیت است زیرا احتمالاً با زمان ایفای نقش جدید ترکیه در منطقه و جهان مطابقت دارد. 14- نوسازی شامل تانک‌ها، هواپیماهای جنگنده، بالگردها، زیردریایی‌ها و ناوها می‌شود. - نیروهای نظامی ترکیه در قالب نیروهای حافظ صلح و در قالب مأموریت‌های ناتو در سومالی، یوگسلاوی سابق، جنگ اول خلیج فارس حضور داشته‌اند. 15- ترکیه هم اکنون 36 هزار نیروی نظامی مستقر در قبرس دارد. 16- ترکیه در کنار نیروهای آمریکا در افغانستان حضور دارد. 17- ترکیه از گردشگری سالانه 22 میلیارد دلار درآمد کسب می‌نماید. 18- در سال 2008 میلادی 31 میلیون گردشگر به این کشور سفر کرده‌اند. سفر 31 میلیون گردشگر به ترکیه افزون بر درآمدزایی، واجد مسایل دیگری برای این کشور نیز هست. گردشگران و به‌ویژه گردشگرانی که از کشورهای اسلامی به ترکیه سفر می‌کنند، آگاهانه و یا ناآگاهانه تمامی آداب و رسوم مردم و حکومت را به منزله‌ی آداب اسلامی تلقی می‌کنند و این قدرت نرم زیادی برای ترکیه فراهم می‌آورد. 19- ترکیه یکی از بزرگ‌ترین صنایع خودرو سازی را دارد. در سال 2008 میلادی، 1147110 خودرو تولید کرده است. ششمین تولید کننده‌ی خودرو در اروپا بعد از انگلیس و قبل از ایتالیا است. پانزدهمین تولید کننده‌ی بزرگ خودرو در جهان است. 20- ترکیه چهارمین تولید کننده‌ی کشتی‌های کوچک تفریحی در جهان محسوب می‌شود. (چین، کره جنوبی و ژاپن به ترتیب اول تا سوم هستند.) - ترکیه چهارمین تولید کننده‌ی کشتی‌های مجلل مسافری در جهان به شمار می‌رود. (ایتالیا، آمریکا و کانادا به ترتیب اول تا سوم هستند.) 21- عمده‌ی کانون‌های درآمد زا برای ترکیه عبارت‌اند از: بانک‌داری، ساختمان سازی در کشورهای دیگر، تجهیزات الکترونیک، منسوجات و لباس، محصولات پتروشیمی، صنایع غذایی، برخی معادن، صنایع فولاد و آهن، صنایع خودروسازی . 22- 9 درصد از تولید ناخالص داخلی ترکیه از کشاورزی، 26 درصد از بخش صنعت و 65 درصد از بخش خدمات است. 23- ترکیه در سال 2009 میلادی 110 میلیارد دلار صادرات داشته است. هم‌چنین در سال 2010 میلادی نیز 117 میلیارد دلار صادرات داشته است. 24- آلمان با 10 درصد، فرانسه با 6 درصد، انگلیس با 6 درصد، ایتالیا با 6 درصد و عراق با 5 درصد از جمله وارد کنندگان محصولات ترکیه به شمار می‌آیند. 25- ترکیه در سال 2009 میلادی، 166 میلیارد دلار واردات داشته است. روسیه با 14درصد، آلمان با 10 درصد، چین با 9 درصد، آمریکا با 6 درصد، ایتالیا با 5 درصد و فرانسه با 5 درصد از جمله صادر کنندگان محصولات خود به ترکیه، می‌باشند. 26- ترکیه در سال 2007 میلادی، 22 میلیارد دلار جذب سرمایه‌گذاری خارجی داشته است. مقایسه با ایران و این در حالی است که: * ایران 78 میلیون نفر جمعیت دارد. * ایران هجدهمین اقتصاد جهان است. * تولید ناخالص داخلی ایران، 864 میلیارد دلار است. *درآمد سرانه‌ی ایران، 10864 دلار می‌باشد. * 45 درصد درآمد ایران از محل فروش نفت و گاز و 31 درصد از مالیات است. *در سال 2007 میلادی، 70 میلیارد دلار درآمد نفتی داشته است. * در سال 2004 میلادی، 1659000 گردشگر خارجی از ایران دیدن کرده‌اند. * ایران دومین دارنده‌ی منابع گاز جهان و سومین دارنده‌ی منابع نفت جهان است. چگونه می‌توان باور کرد ترکیه با این میزان هماهنگی با غرب و دریافت ظرفیت‌های نظامی و اقتصادی از آنان، راهی جداگانه طی کند؟ پاسخ به این سؤال نیازمند نگاهی عمیق به ریشه‌های شکل‌گیری نظام اجتماعی، اقتصادی و سیاسی کنونی در ترکیه و نیز راهبردهای طولانی مدت غرب برای این کشور است. ترکیه‌ی نوین از زمان پایه‌گذاری آن توسط «آتاتورک» در سال 1923 میلادی تاکنون همواره بر محور سکولاریسم و جدایی دین از سیاست اداره شده است و هرگاه که برخی شخصیت‌ها و یا جناح‌های سیاسی تلاش کرده‌اند حتی در مقیاسی اندک از محدوده‌ی سکولاریسم خارج شوند، با مقاومت و مقابله‌ی جدی نظامیان مواجه شده‌اند. به جرأت می‌توان گفت از زمان شکل‌گیری دولت سکولار ترکیه، «نجم‌الدین اربکان» اولین شخصیت برجسته‌ی سیاسی در این کشور بود که با گرایش‌های اسلامی به مقام نخست وزیری رسید ولی مدت زمانی در این سمت باقی نماند و نظامیان به حیات سیاسی وی، خاتمه دادند. از ویژگی‌های رهبران حزب عدالت و توسعه این است که طی سال‌های زمامداری خود تلاش کرده‌اند به طور موازی ضمن نشان دادن پای‌بندی به اسلام، خود را مدافع اصول سکولاریسم نیز نشان دهند و این یک تناقض سیاسی، مذهبی و اجتماعی است که توضیح منطقی قاطعی نیز تاکنون از سوی رهبران حزب در این خصوص ارایه نشده است. اربکان در انتخابات سراسری سال 1995 میلادی از سوی مردم قونیه وارد مجلس ترکیه شد. در این انتخابات حزب اربکان (حزب رفاه) با کسب نزدیک به 22 درصد آرای مردم توانست عنوان حزب اول را کسب کند و اربکان در 28 ژوئن همان سال با کسب رأی اعتماد از مجلس، نخست وزیر ترکیه شد. با این وجود اربکان در فوریه‌ی 1998 میلادی با انحلال حزب رفاه به مدت پنج سال از فعالیت سیاسی منع شد و به این ترتیب اولین نخست وزیر اسلام‌گرای ترکیه و یا اولین دولت اسلام‌گرای ترکیه از صحنه‌ی سیاسی، خارج گردید. حوادث نیم قرن اخیر ترکیه نشان می‌دهد نظامیان این کشور تقریباً هر 10 سال یک‌بار با انجام کودتایی وارد صحنه‌ی سیاسی این کشور شده‌اند. از دیدگاه نظامیان، این اقدام آنان موجب شده است که ترکیه همواره در مدار سکولاریسم باقی بماند. ترکیه در سال‌های 1339، 1350، 1359، 1377 شاهد کودتا بوده است. در واقع هر 10 سال یک کودتا در این کشور به‌وقوع پیوسته است. اینک چگونه است که نظامیان ترکیه در برابر خروج این کشور از مدار سکولاریسم هیچ مقاومتی از خود بروز نمی‌دهند؟ با خروج اربکان از صحنه‌ی سیاسی ترکیه و انحلال حزب وی، جناح اسلام‌گرا در ترکیه نهادهای سیاسی خود را از دست داد. ولی با گذشت اندک زمانی «حزب عدالت و توسعه» که مؤسسین آن خود را از شاگردان اربکان می‌دانستند این حزب را با انشعاب از حزب اربکان، پایه‌گذاری نمودند. حزب عدالت و توسعه در 14 اوت 2001 میلادی به رهبری «رجب طیب اردوغان»، وارد صحنه‌ی سیاسی ترکیه گردید. این حزب پس از تشکیل، با رشدی سریع و طی یک‌سال فعالیت‌ها و دفاتر خود را در سراسر ترکیه گسترش داد و در 3 نوامبر 2002 میلادی با وجود این‌که تازه تأسیس بود، توانست در انتخابات پارلمانی موفق شده و 34 درصد آرا را به خود اختصاص دهد. از ویژگی‌های رهبران حزب عدالت و توسعه این است که طی سال‌های زمامداری خود تلاش کرده‌اند به طور موازی ضمن نشان دادن پای‌بندی به اسلام، خود را مدافع اصول سکولاریسم نیز نشان دهند و این یک تناقض سیاسی، مذهبی و اجتماعی است که توضیح منطقی قاطعی نیز تاکنون از سوی رهبران حزب در این خصوص ارایه نشده است. چنان‌چه ترکیه طی نزدیک به 60 سال گذشته متحد استراتژیک غرب و آمریکا نبود و آمریکا در این کشور پایگاه‌های متعددی نداشت، شاید می‌توانستیم باور کنیم که سیاست‌مداران اسلام‌گرای ترکیه تلاش می‌کنند به تدریج این کشور را از مدار سکولاریسم خارج نمایند ولی مسامحه‌ی آمریکا در برخورد با ترکیه‌ی کنونی این باور را به ذهن متبادر می‌سازد که آنکارا براساس سناریوی جدیدی مشغول ایفای نقش است. در این باره‏، سؤال‏های زیر این احتمال را قوت می‏بخشد: 1- چرا در حالی که آمریکا نگران است سلاح‌های پاکستان به دست نیروهای اسلام‌گرا بیفتد و یا هنوز سقوط قذافی قطعی نشده، پنتاگون اعلام می‌کند که به منظور حفاظت از سلاح‌های لیبی، کنترل انبارهای سلاح این کشور را به‌دست خواهد گرفت، به هیچ وجه نگران سلاح‌ها و پایگاه‌های خود در ترکیه نیست؟ 2- چرا آمریکا نگران نیست که دومین ارتش بزرگ ناتو را از دست بدهد؟ 3- چرا آمریکا که خود را همواره مدافع حقوق کردها در خاورمیانه معرفی کرده و به ظاهر در دفاع از آنان به دولت‌های ایران، سوریه و عراق هشدار داده است، نسبت به برخورد جدی و قاطع ترکیه با کردهای این کشور واکنش چندانی نشان نمی‌دهد؟ 4- چرا ترکیه که طی بیش از نیم قرن گذشته همواره به درِ اتحادیه‌ی اروپا کوبیده و خواستار عضویت در این اتحادیه بوده، دیگر برای این خواسته‌ی خود اهمیت چندانی قایل نیست؟ 5- چرا ترکیه از یک سو به ظاهر وارد جنگ لفظی با اسراییل می‌شود و از سوی دیگر با سوریه که خط مقدم جبهه‌ی مقاومت محسوب می‌شود، به مقابله بر می‌خیزد؟ 6- در شرایطی که چهار ماه پیش هیچ حرکت جدی مردمی در سوریه وجود نداشت، آنکارا با چه منطقی به سران مخالف دولت سوریه اجازه می‌دهد در ترکیه نشستی با هدف سرنگونی دولت سوریه، برگزار کنند؟ این سؤالات و سؤالات دیگری از این دست و نیز رفتار سیاست‌مداران ترکیه که به نوعی همواره در قالب دفاع از حقوق مسلمانان ظاهر می‌شوند، نشان می‌دهد آنکارا طرحی جامع برای آینده‌ی ترکیه و جهان اسلام پیش رو دارد. در خوش بینانه‌ترین وجه می‌توان نتیجه گرفت که سیاست‌مداران ترکیه قصد احیای امپراتوری عثمانی را دارند. ولی واقعیت این است که با توجه با ساختارهای اقتصادی، اجتماعی، نظامی و سیاسی ترکیه که به‌شدت به غرب وابسته است، احیای این امپراتوری بدون چراغ سبز آمریکا و غرب برای آنکارا غیر ممکن است. ساختار اقتصادی ترکیه گرچه پویا به نظر می‌رسد ولی به‌شدت به حمایت غرب محتاج است. شکوفایی اقتصادی ترکیه در گروی حمایت‌های غرب است. چنان‌چه کشورهای غربی واردات محصولات ترکیه را تحریم کنند، این کشور به‌شدت دچار زیان خواهد شد و به ورشکستگی می‌رسد. ..................................... بخش دوم: «ترکیه» اهرم غرب برای نفوذ در جهان اسلام انقلاب اسلامی ایران پدیده‌ای شگرف در تاریخ معاصر جهان به شمار می‌رود. پیروزی انقلاب اسلامی ایران موجب گردید که بسیاری از معادله‌های سیاسی و تئوری‌های اجتماعی دچار تغییر و تحول شود. با این وجود مهم‌ترین ویژگی انقلاب اسلامی ایران در احیای اسلام و معرفی دوباره‌ی آن به جهان بود. ویژگی ظلم ستیزی و استکبار ستیزی اسلام موجب شد که جهان غرب از همان ابتدا به مقابله با انقلاب اسلامی ایران برآید. غربی‌ها و به خصوص آمریکا بارها با روش‌های مختلف به مقابله با انقلاب اسلامی ایران برخاسته‌اند: مبارزه‌ی سخت *وقوع جنگ تحمیلی عراق برضد ایران نمونه‌ی بارز مقابله‌ی سخت جهان غرب با انقلاب اسلامی ایران بود. *ترور شخصیت‌های سیاسی و فرهنگی نیز یکی دیگر از روش‌های مقابله‌ی سخت غرب طی دهه‌ی اول پیروزی انقلاب اسلامی ایران بود. نکته: در مبارزه‌ی سخت، غربی‌ها از تئوری برخورد تمدن‌ها پیروی می‌کردند. غربی‌ها با این اقدام‌ها نه تنها به اهداف خود نرسیدند بلکه موجب شدند اسلام و انقلاب اسلامی به عنوان مکتب مبارزه با ظلم و استکبار به جهان معرفی شود. مبارزه‌ی نیمه سخت ایجاد گروه‌هایی مانند القاعده و یا طالبان که با معرفی خود به عنوان مسلمانان واقعی به اقدام‌های خشونت آمیز مبادرت می‌کردند با هدف مخدوش کردن چهره‌ی اسلام انجام شد. اقدام‌های خشونت آمیز اعضای القاعده که عمدتاً به شکل منفجر کردن مراکز عمومی از جمله فرودگاه‌ها، ایستگاه‌های مترو، قطار، مراکز پزشکی و مجامع عمومی همراه بود، مسلمانان در جهان بعضاً در موضع انفعالی قرار گرفتند. مبارزه‌ی نرم غرب در مبارزه‌ی نرم با انقلاب اسلامی ایران روش‌های متعددی را در پیش گرفت، مانند: «مبارزه‌ی فرهنگی، تبلیغات رسانه‌ای، مبارزه‌ی سیاسی در داخل، مبارزه‌ی سیاسی در خارج» مبارزه‌ی فرهنگی *کشورهای غربی و به‌ویژه آمریکا طی دهه‌های گذشته جبهه‌ی فرهنگی بزرگی را برضد ایران ایجاد کرده‌اند. تهیه و تولید ده‌ها و صدها فیلم، رمان و انتشار آن در وسعت بین المللی از آن جمله است. تهیه‌ی فیلم‌هایی مانند: «300، بدون دخترم هرگز و ...» نمونه‌ی بارز این‌گونه تولیدات است. *هم‌چنین ایجاد ذائقه‌های مختلف در زمینه‌های متعدد فرهنگی برای جوانان و نوجوانان از دیگر روش‌های مبارزه‌ی فرهنگی غرب برضد انقلاب اسلامی بوده است. تبلیغات رسانه‌ای ایجاد شبکه‌های مختلف رادیویی و تلویزیونی از نمونه‌های بارز نبرد نرم غرب با انقلاب اسلامی محسوب می‌شود. ترغیب مبارزه‌های سیاسی در داخل ترغیب جناح‌ها و گروه‌های سیاسی داخل ایران برای مقابله با نظام از جمله روش‌های دیگر نبرد نرم غرب برضد انقلاب اسلامی محسوب می‌شود. رویدادهای سیاسی چند سال گذشته، مؤید این ادعا است. ترغیب مبارزه‌های سیاسی در خارج راه اندازی تبلیغات سیاسی متعدد نظیر هشدار نسبت به فعالیت‌های هسته‌ای ایران، وضعیت حقوق بشر، ایجاد تردید در آزادی‌های فردی و اجتماعی و در نهایت اعمال تحریم‌های متعدد از جمله مصادیق جنگ نرم در عرصه‌ی مبارزه‌های سیاسی خارجی برضد انقلاب اسلامی است. الگوسازی * صاحب‌نظران و کارشناسان حوزه‌ی جنگ و نبرد نرم در زمینه‌ی روش‌های مختلف نبرد نرم تاکنون مطالب بسیاری در قالب کتاب، مقاله و سخنرانی به افکار عمومی ارایه کرده‌اند. بهره‌گیری از تبلیغات رسانه‌ای، استفاده از ابزار هنر، بهره‌برداری از سنت‌ها و دیگر موارد از جمله روش‌های نبرد نرم است که هم برای اندیشمندان و هم برای افکار عمومی شناخته شده است. * با کهنه شدن این روش‌ها، غرب روش جدیدی را ابداع کرده و در صدد به‌کارگیری آن است که به نظر می‌رسد تاکنون از دید اندیشمندان این حوزه نیز مغفول مانده و آن روش الگو سازی است. * به نظر می‌رسد که این بار ترکیه با برعهده گرفتن این مسؤولیت (الگو سازی) تلاش می‌کند تا ایفاگر نقش مبارزه‌ی نرم برضد انقلاب اسلامی ایران باشد. * در این روش کشوری مانند ترکیه به عنوان الگو به مسلمانان جهان معرفی می‌شود. معرفی ترکیه به عنوان الگو به مسلمانان جهان، مزایای منحصر به‌فردی برای غرب دارد: 1- ترکیه کشوری سکولار است. چنان‌چه مسلمانان جهان این کشور را به عنوان کشور الگو بپذیرند در آن صورت سکولاریسم را نیز پذیرفته‌اند. 2- ترکیه به رغم چند حرکت ضد اسراییلی طی سال‌های اخیر، مقابله با رژیم صهیونیستی را یک اصل اعتقادی نمی‌داند و صرفاً در چارچوب‌های سیاسی با برخی اقدام‌های اسراییل مخالفت می‌ورزد. 3- ترکیه رژیم صهیونیستی را به رسمیت می‌شناسد. چنان‌چه مسلمانان جهان ترکیه را به عنوان الگو بپذیرند به معنای آن است که قبول کرده‌اند اسراییل را نیز به رسمیت بشناسند. 4- بسیاری از اقدام‌های خلاف شرع در ترکیه زیر لوای سکولاریسم در حال انجام است. اگر مسلمانان ترکیه را به عنوان الگو قبول کنند به معنای آن است که قبول کرده‌اند این‌گونه اقدام‌های خلاف شرع منطبق با موازین اسلامی است. 5- چنان‌چه مسلمانان جهان ترکیه را به هر دلیل به عنوان الگو بپذیرند، این به معنای آن است که رهبری جهان اسلام به آنکارا منتقل شده است و این یک پیروزی بزرگ برای غرب محسوب می‌شود. ترکیه و چالش با اسراییل ترکیه طی سال‌های گذشته وارد چالشی جدی با اسراییل شده است و این در حالی است که چنین جهت‌گیری سیاسی از سوی آنکارا برضد اسراییل در تاریخ سیاست معاصر ترکیه بی‌سابقه است. - درگیری لفظی «رجب طیب اردوغان» نخست وزیر ترکیه در اجلاس «داووس» با «شیمون پرز» که چند سال پیش روی داد، توجه افکار عمومی جهان و به‌ویژه جهان اسلام را به خود جلب کرد. نخست وزیر ترکیه در واکنش به بمباران غزه توسط اسراییل، شیمون پرز رییس رژیم صهیونیستی را به جنایت برضد بشریت محکوم کرد. - 16 ماه پیش، ترکیه یک کشتی حامل کمک‌های بشردوستانه به مقصد غزه اعزام کرد. این کشتی توسط نیروهای اسراییل هدف قرار گرفت و 8 سرنشین آن کشته شدند. از آن زمان آنکارا با محکوم کردن این اقدام اسراییل خواستار عذرخواهی تل‌آویو از ترکیه شد و روابط دو طرف به تیرگی گرایید. - تل‌آویو اعلام کرد هرگز از ترکیه عذرخواهی نخواهد کرد. - پس از 16 ماه سازمان ملل طی گزارشی دو پهلو اعلام کرد اسراییل با هدف قرار دادن کشتی حامل کمک‌های انسان دوستانه به غزه، مرتکب خلافی نشده است. - «عبدالله گل» رییس جمهوری ترکیه به دنبال این گزارش سازمان ملل اعلام کرد که این گزارش را قبول ندارد. - پس از آن دولت ترکیه در 11 شهریور ماه جاری سفیر اسراییل را از آنکارا اخراج کرد که در تاریخ معاصر ترکیه بی‌سابقه بوده است. - به دنبال اخراج سفیر اسراییل از ترکیه، آنکارا تمامی قراردادهای نظامی و امنیتی خود با اسراییل را لغو کرده است. - به این ترتیب روابطی که نیم قرن برای آن تلاش شده بود با غرق شدن یک کشتی از هم پاشید. ترکیه و منطق سیاسی روشن است که این اقدام‌های ترکیه با منطق سیاسی تطبیق نمی‌کند و برای درک ماهیت این رویدادها باید منطق دیگری مبنا قرار گیرد. اظهارات عبدالله گل رییس جمهور ترکیه مبنی بر این‌که گزارش سازمان ملل در خصوص غرق شدن کشتی کمک رسانی به غزه را قبول ندارد و نیز اخراج سفیر اسراییل از آنکارا به معنای آن است که: - ترکیه به طور مستقیم با غرب سرشاخ شده است. - ترکیه به تمامی امتیازهای اقتصادی و سیاسی که از غرب دریافت می‌کرد، پشت کرده است. - ترکیه وارد جنگ سیاسی با اسراییل شده است. - ترکیه از عضویت در اتحادیه‌ی اروپا چشم پوشی کرده است. - ترکیه خود را به خط مقدم مقابله با اسراییل رسانده است. چرا و در برابر چه؟ به واقع چرا ترکیه چنین وارد نبرد با اسراییل شده است و چه انگیزه‌ای برای چنین مواضعی دارد؟ آیا واقعاً آنکارا به خاطر غرق شدن یک کشتی امدادرسانی، آماده است که تمامی منافعی را که طی بیش از نیم قرن گذشته از غرب کسب کرده به یک‌باره از دست بدهد؟واقعیت این است که ترکیه به دو علت عمده و یا به خاطر دو محور اساسی، شایستگی اتخاذ چنین مواضعی را ندارد. 1- محور نخست این است که زاویه‌ی دید سیاسی ترکیه به اسراییل به هیچ وجه اعتقادی نیست. ترکیه موجودیت اسراییل را قبول دارد بنابراین نمی‌تواند به عنوان یک دولت با آن تقابل جدی داشته باشد. - اگر ترکیه خود را در جبهه‌ی مخالف اسراییل می‌بیند چرا به جبهه‌ی مخالفان اسراییل مانند: «سوریه و حزب الله» نمی‌پیوندد و چرا با دولت سوریه نیز به تقابل می پردازد؟ 2- محور دوم این‌که ترکیه ظرفیت‌های مقابله‌ی جدی با اسراییل را ندارد. زیرا: - ترکیه عضو ناتو است و ناتو به‌طور غیرمستقیم و از راه پیمان‌های نظامی و امنیتی که واشنگتن با تل‌آویو دارد خود را موظف به دفاع از اسراییل می‌داند. - اقتصاد ترکیه در شرایطی به روند شکوفایی خود ادامه خواهد داد که روابط قوی آنکارا با غرب حفظ شود. اقتصاد ترکیه به شدت به صادرات به کشورهای غربی وابسته است. چنان‌چه این روابط مخدوش شود، اقتصاد ترکیه نیز زیان جدی خواهد دید. - ممکن است که گفته شود مقام‌های جدید آنکارا با رویکرد متفاوتی که نسبت به مسایل داخلی و خارجی دارند در صدد اصلاح ساختارهای سیاسی و جهت‌گیری‌های این کشور هستند. - در پاسخ باید گفت: در حالی که دولت ترکیه نمی‌خواهد و یا نمی‌تواند افکار عمومی داخل و خارج این کشور را متقاعد سازد که زنان و دختران این کشور می‌توانند با پوشش دلخواه خود (با حجاب) وارد دانشگاه‌ها شوند در آن صورت چگونه توانسته مقام‌های آمریکایی و ناتو را متقاعد کند که عضو سازمان پیمان آتلانتیک شمالی باقی بماند ولی با اسراییل نیز وارد نبرد سیاسی شود؟ واقعیت پنهان؟ واقعیت این است که به نظر نمی‌رسد آنکارا قصد رویارویی جدی با اسراییل و یا غرب را داشته باشد، بلکه بالعکس تمامی این اقدام‌ها می‌تواند بخشی از یک طرح هماهنگ باشد تا با الگوسازی ترکیه به عنوان یک کشور ایده‌آل، آنکارا بتواند رهبری جهان اسلام را به‌دست گیرد. به نظر می‌رسد که غرب به این نتیجه رسیده که ترکیه بهترین اهرم برای نفوذ در جهان اسلام است. ترکیه در سال 2001 میلادی در اثر یک بحران شدید اقتصادی و مالی تا لب پرتگاه پیش رفت. ولی از سال 2002 میلادی که حزب عدالت و توسعه به رهبری اردوغان قدرت را به دست گرفت ناگهان همه چیز تغییر کرد. «کمال درویش» از مدیران بانک جهانی که زمانی قرار بود جای استراوس کان را بگیرد یک برنامه‌ی اقتصادی عظیم به راه انداخت که نتایج آن خیره کننده بود. این برنامه‌ی اقتصادی به طور قطع در سایه‌ی مخالفت با غرب و یا اسراییل به ثمر نمی‌نشست. با اجرای این برنامه، رشد اقتصادی ترکیه تا سال 2007 میلادی سالی 6 درصد بود. هیچ کشوری مانند ترکیه نتوانست از بحران‌های مالی سال‌های 2008 و 2009 میلادی عبور کند. رشد اقتصادی ترکیه در سال 2010 میلادی بیش از 9 درصد گزارش شده است. به عبارت دیگر ترکیه همانند چین بیش‌ترین رشد اقتصادی را در میان کشورهای جهان داشته است. مجموع بدهی ترکیه 41 درصد کل تولید ناخالص ملی گزارش شده است. اکثر کشورهای اروپایی آرزوی داشتن چنین وضعیت اقتصادی را دارند. درآمد سرانه‌ی ملی در ترکیه از زمانی که اردوغان به قدرت رسیده، سه برابر شده است. روزنامه‌ی «اکونومیست» انگلیس ترکیه را «چین اروپا» توصیف کرده است. نکته‌ی حایز اهمیت این‌که این موفقیت‌های اقتصادی فقط در سایه‌ی پشتیبانی غرب صورت گرفته است، بنابراین آنکارا نمی‌تواند هرگز به یک رویارویی جدی با غرب بیندیشد. ریشه‌های حزب عدالت و توسعه - گرچه بنیان‌گذاران حزب «عدالت و توسعه» به رهبری اردوغان خود را فرزندان حزب «رفاه» به رهبری «نجم‌الدین اربکان» و شاگردان وی می‌دانند ولی واقعیت این است که حزب عدالت و توسعه دیدگاه‌های متفاوتی با حزب اسلام‌گرای «رفاه» و نجم الدین اربکان رهبر فقید آن دارد. - به بیان دیگر حزب عدالت و توسعه بیش از آن‌که متأثر از اندیشه‌های اسلامی حزب «رفاه» به رهبری نجم الدین اربکان باشد، تحت تأثیر اندیشه‌های «فتح الله گولن» و جنبش وی است. در واقع برای حزب عدالت و توسعه، رهبر واقعی گولن است نه اربکان. - نجم الدین اربکان به عنوان یک مسلمان در تلاش برای احیای تفکرات و اندیشه‌های اسلامی در عرصه‌ی سیاسی ترکیه بود و کوشید تا اقتصاد اسلامی را در ترکیه به اجرا درآورد. اربکان آشکارا مبانی سکولاریسم را مورد انتقاد قرار می‌داد به همین دلیل نیز با واکنش نظامیان ترکیه روبه‌رو گردید و با یک کودتا از کار برکنار شد. نظامیان حتی وی را از فعالیت سیاسی سطح پایین نیز منع کردند. - در حالی که رهبران حزب عدالت و توسعه معتقدند می‌توان لیبرالیسم را با اسلام تلفیق کرد. اردوغان بر این اساس از یک سو خود را طرف‌دار مبانی اسلام معرفی می‌کند و از سوی دیگر از سکولاریسم دفاع می‌کند و خود را پای‌بند به آن می‌داند. فتح الله گولن کیست؟ «محمد فتح الله گولن» یک مدرس دروس الهیات اهل ترکیه است که هم اکنون در پنسیوانیای آمریکا زندگی می‌کند. *گولن معتقد است نسخه‌ی پیشرفته‌ای از اسلام به جهان عرضه کرده است که می‌تواند موجب پیشرفت مسلمانان و جهان اسلام گردد، وی این نوع قرائت خود را از اسلام «اسلام آناتولیایی» می‌نامد. *آموزه‌های گولن به‌شدت متأثر از آموزه‌های عالم اسلامی ترک به نام «سعید نورسی» است. * محور اصلی تفکرهای گولن مبتنی بر مدارا و تسامح است. در فضای فکری ترکیه گولن به عنوان شخصی محافظه کار و میانه رو و البته مذهبی مطرح است. گولن معتقد است که هرگونه تغییر در جامعه باید از راه تغییر در آموزش صورت گیرد. *از آن‌جایی که گولن معتقد است تغییر و پیشرفت در جوامع باید از راه تغییر در آموزش صورت گیرد از این رو از دهه‌ی 1970 میلادی با بودجه‌ی شخصی خود اقدام به تأسیس و راه اندازی مجموعه‌ی آموزشی کرد که به «جنبش گولن» معروف است. *این جنبش با تأسیس مدارس مختلف ابتدا در ترکیه و سپس در نقاط مختلف جهان فعالیت خود را گسترش داد. *گفته می‌شود در «جنبش گولن» چهار میلیون نفر به طور مستقیم مشغول فعالیت هستند. افراد همکار در این بنیاد عمدتاً دانش آموزان، معلمان، تجار، روزنامه نگاران و دیگر افراد تحصیل‌کرده در رشته‌های مختلف می‌باشند. *جنبش گولن هم‌چنین شامل مدارس، دانشگاه‌ها، مؤسسه‌های حرفه‌ای و کاری و حتی ایستگاه‌های رادیویی و تلویزیونی است. * در سال 2009 میلادی نشریه‌ی «نیوزویک» نوشت: «افراد جنبش گولن مدارس بسیاری را در نقاط مختلف جهان اداره می‌کنند که سرگرم تربیت و آموزش بیش از دو میلیون دانش آموز هستند. بسیاری از این دانش آموزان بورسیه‌ی کامل بنیاد گولن هستند.» *تعداد مدارس گولن در ترکیه 300 مدرسه و در کل دنیا بیش از هزار مدرسه برآورد می‌شود که در کشورهای مختلف در سطح پنج قاره گسترده‌اند. *تمامی مدارس بنیاد گولن در نقاط مختلف دنیا آموزش زبان انگلیسی را یکی از اولویت‌های خود می‌دانند. به همین علت تمامی فارغ التحصیلان این مدارس به زبان انگلیسی تسلط کامل دارند. *کیفیت بالای آموزشی در این مدارس موجب شده که در نقاط مختلف جهان نه تنها ترک تبارها بلکه افراد بومی کشورهای مختلف نیز ترجیح دهند فرزندان خود را در این مدارس ثبت نام کنند. *در واقع مدارس بنیاد گولن به صورت غیرمستقیم و با بهره‌گیری از ویژگی کیفیت بالای آموزش به تربیت نسلی در ترکیه و جهان می‌پردازد که تصویری متفاوت و متأثر از تسامح و مدارا از اسلام دارند. سؤالات بنیادین از بنیاد گولن 1- اگر هدف گولن از تأسیس چنین بنیادی در دهه‌ی 1970 میلادی، احیای اسلام واقعی در عرصه‌ی اجتماعی و سیاسی ترکیه بود، چرا دولت های سکولار و نظامی ترکیه در آن زمان و حتی پس از آن مشکلی در مسیر فعالیت این جنبش ایجاد نکردند؟ جنبش گولن در شرایطی طی 30 تا 40 سال گذشته به فعالیت بی‌وقفه‌ی خود ادامه داد که در حرکت‌های کوچک اسلامی مانند فعالیت‌های اربکان به‌شدت با واکنش تند نیروهای سکولار و نظامی ترکیه مواجه شد. 2- براساس آمار، جنبش گولن در داخل ترکیه فقط 300 مدرسه دارد در حالی بیش از یک‌هزار مدرسه در نقاط دیگر جهان تحت مدیریت بنیاد گولن اداره می‌شوند. چرا گولن به افقی فراتر از مرزهای ترکیه می‌اندیشد؟ 3- آیا فعالیتی به این گستردگی فقط با صرف هزینه‌های شخصی امکان پذیر است؟ آیا چنین حرکتی می‌تواند بدون پشتیبانی کانون‌های سیاسی قدرت و بدون مواجهه با مزاحمت به کار خود ادامه دهد؟ پاسخ 1- به نظر می‌رسد که کانون‌های سیاسی قدرت در غرب با اوج احساسات اسلام‌گرایی در سال‌های انتهایی دهه‌ی 1970 میلادی که با پیروزی انقلاب اسلامی ایران همراه بود و با توجه به ریشه‌های اسلامی موجود در ترکیه به این نتیجه رسیدند که بیش از این نمی‌توان با مکتب سکولاریسم مانع فعالیت‌ها و حرکت‌های اسلامی در ترکیه شد. به همین علت تلاشی را آغاز کردند که براساس آن قرائت جدیدی از اسلام با محوریت مدارا و تسامح و گرایش جدی به لیبرالیسم به مردم ترکیه عرضه شود. 2- از سوی دیگر همین کانون‌های سیاسی قدرت در غرب دریافتند که امواج اسلام‌گرایی متأثر از انقلاب اسلامی ایران به‌زودی افق‌های جهانی را به تصرف خود درخواهد آورد بنابراین نخست با ایجاد گروه‌های تندرو مانند: «طالبان» تلاش کردند چهره‌ای مخدوش از اسلام به جهان عرضه کنند و سپس با ارایه‌ی یک الگوی اسلامی معتدل و مبتنی بر لیبرالیسم، ذائقه‌ی اسلامی مردم سراسر جهان را به خود جلب کنند. تأسیس یک هزار مدرسه با دکترین «جنبش گولن» در جهان در همین چارچوب قابل ارزیابی است. 3- اکنون بنیاد گولن با تبلیغات وسیعی که دارد از رایزنی‌های فرهنگی کشور ترکیه نیز که پشتوانه‌ی مالی و سیاسی فراوانی دارند فعال‌تر و پرثمرتر است و این امکان، امتیاز بزرگی را برای حزب عدالت و توسعه فراهم می‌سازد. ریشه‌های تفکرات گولن - پس از کودتای نظامی به رهبری «کنعان اورن» در سال 1980 و تصمیماتی که دولت نظامی وی در مورد آزادی اقتصاد، فراهم آوردن فرصت‌های شغلی بیش‌تر برای سازمان‌های غیردولتی و از جمله سازمان‌های دینی اعلام کرد، طریقت‌های دینی نیز احیا شدند که از میان این طریقت‌ها، طریقت «نور» هم احیا شد که «سعید نورسی» (1960- 1873) آن را تأسیس کرده بود. فتح الله گولن گرچه هیچ‌گاه سعید نورسی را ندیده بود ولی به‌شدت تحت تأثیر افکار و مکتب او قرار داشت. - امروز در ترکیه، فتح الله گولن را مؤسس اسلام روشن‌گر و معتدل می‌دانند. زیرا وی و طرف‌دارانش جنبشی را تأسیس کرده‌اند که معتقدند توانسته‌اند دین ورزی و ناسیونالیسم را با تسامح و مردم سالاری پیوند دهند. - بسیاری از مطبوعات غربی جهان، گولن را رهبر جنبش اجتماعی اسلامی و ناستیز با غرب می‌دانند که آینده‌ی خاورمیانه را به‌سوی اسلام اجتماعی جهت می‌دهد. - فتح الله گولن حدود 30 سال قبل با همکاری تعدادی از دوستانش در «ازمیر» تصمیم به فعالیت در زمینه‌ی تعلیم و تربیت نسل جوان در داخل و خارج از ترکیه گرفت. وی هدف از تأسیس بنیاد آموزشی تحت مدیریت خود را این‌گونه توصیف می‌کند: 1- تأسیس مکان‌هایی در خارج از کشور جهت تعلیم و تربیت قبل از این‌که کشورهای دیگری مانند: «ایران» این خلاء را پر کنند. 2- پرورش نسل برتری که پس از 10 تا 15 سال این کشور را اداره کنند که از هم اکنون نشانه‌های آن دیده می‌شود. 3- گولن می‌گوید: «ما نتوانستیم ظرف 3 تا 4 سال از مرز 200 مدرسه در آسیا تجاوز کنیم ولی همه ساله بر تعداد 200 میلیون انسانی که به زبان ترکی سخن می‌گویند، چهل هزار نفر افزوده می‌شود. این نسل 40 هزار نفری به عنوان میسیونرهای داوطلب به تبلیغ ترکیه در چهار گوشه‌ی جهان می‌پردازند. 4- به عقیده‌ی گولن، معلمانی که از ترکیه برای تعلیم و اطراف جهان اعزام می‌شوند می‌توانند مانند دیپلمات انجام وظیفه کنند و پلی میان ترکیه و کشور محل مأموریت خود باشند و زمینه را برای همکاری‌های اقتصادی فراهم کنند. نکته: اکثر فرزندان مسؤولین و مقام‌های ارشد کشورهای منطقه و به‌ویژه سفیران و نمایندگان کشورهای خارجی مقیم منطقه نیز در این مدارس تحصیل می‌کنند. نمونه‌ای از مدارس گولن 1- پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، حدود 1500 مسجد در جمهوری آذربایجان احداث و یا احیا شده است. ادعا می‌شود که در این خصوص بیش‌ترین اهتمام و نفوذ از جانب ترکیه صورت گرفته است. گولن می‌گوید: «در سال 1990 که سراسر روسیه دچار بحران بود، دو نفر را به جمهوری آذربایجان اعزام کردیم. دانشگاه گولن در سال 1993 میلادی فعالیت خود را در جمهوری آذربایجان آغاز کرد. اکنون 750 دانش‌جو در آن مشغول به تحصیل هستند و همه ساله حدود 7 هزار تقاضا برای ثبت نام در این دانشگاه می‌رسد که فقط 10 درصد از آن‌ها شانس ادامه‌ی تحصیل در این دانشگاه را دارند. 2- سیبری که امروز به فدراسیون روسیه وابسته است از 13 جمهوری خود مختار تشکیل شده که دوستان گولن در 10 جمهوری آن به فعالیت آموزشی و تربیتی مشغول‌اند. «نئوسیبریسکی» پایتخت سیبری شهری است که در آن کودکان روسی، زبان ترکی را مثل زبان مادری خود صحبت می‌کنند. افزون بر 500 دانش آموز این شهر به همین اندازه نیز بزرگسالان به یادگیری زبان ترکی به مراکز فراهنگی مراجعه می‌کنند. 3- در ترکمنستان ظرف مدت 5 سال 20 مؤسسه‌ی آموزشی تأسیس شده است و از 302 فارغ التحصیل این مؤسسه‌های آموزشی، 96 درصد از آن‌ها توانسته‌اند وارد دانشگاه شوند. 4- در ازبکستان در سال تحصیلی 93- 1992 میلادی تنها 18 مجتمع آموزشی با هزینه‌ای نزدیک به 12 میلیون دلار احداث شد. با گذشت 6 سال از آن تاریخ، مؤسسه‌های آموزشی ترک با 3500 دانش آموز از برگزیده‌ترین مدارس ازبکستان محسوب می‌شوند. 5- در بوسنی از سال 1995 میلادی به رغم جمعیت اندک آن سه کالج ترک آغاز به فعالیت کرد. 6- در افغانستان به رغم جنگ و درگیری، چهار کالج فتح الله گولن مشغول فعالیت هستند. 7- دانشگاه بین‌المللی قزاقستان در سال 1996 میلادی طی مراسمی از سوی «سلیمان دمیرل» و «نور سلطان نظربایف» رؤسای جمهوری وقت ترکیه و قزاقستان افتتاح شد. در این دانشگاه بیش از 400 دانش‌جو در رشته‌های علوم اداری، اقتصادی، تربیتی و مهندسی تحصیل می‌کنند. 8- دانشگاه «الاداغ» در قزاقستان، مدرسه‌ی عالی راه ساختمان در مغولستان، کالج و مدرسه‌ی بین‌المللی «پاک-ترک» در پاکستان، انستیتوی اسلامی در بلغارستان، انستیتو در داغستان، دانشکده‌ی علوم اقتصادی و اداری و دانشکده‌ی شرق شناسی و کالج مریدین لندن از دیگر دانشگاه‌ها و مدارس فتح الله گولن محسوب می‌شوند. حامیان گولن فتح الله گولن برای انجام فعالیت‌های خود همواره از حمایت سران جمهوری ترکیه برخوردار بوده است. 1- «تورگوت اوزال» هشتمین رییس جمهوری ترکیه آخرین مسافرتش را برای مدارس فتح الله گولن انجام داد. او در بیمارستان به گولن گفت: «در خصوص فعالیت‌های آموزشی 50 بار به دولت‌مردان و وزارت خارجه سفارش کرده‌ام.» 2- سلیمان دمیرل رییس جمهوری پیشین ترکیه درخصوص مدارس فتح الله گولن به ادوارد شوارد نادزه رییس جمهوری وقت گرجستان نامه ارسال کرد. 3- «بلند اجویت» رییس جمهوری پیشین ترکیه در حمایت از گولن گفت: «اگر گولن و همراهانش آموزش معاصر را به آن کشورها نبرده بودند، ایران و عربستان سعودی در آن کشورها جایگاه برتر را به‌دست می‌آوردند.» 4- گولن می‌گوید: «از تورگوت اوزال خواستم با کریم اف در ازبکستان تماس بگیرد. او زیاد این کار را انجام داده بود، گفت: تلفن می‌زنم ولی می‌ترسم پاسخم را ندهد.» و سؤال آخر - چرا رؤسای جمهوری سکولار ترکیه که از جناح‌های مختلفی نیز بوده‌اند همواره از فعالیت‌های دینی گولن حمایت کرده‌اند؟ * مهدی آرمین؛ کارشناس مسایل استراتژیک/انتهای متن/
ارسال نظر: