اخبار آرشیوی
پایگاه "برهان" در تحلیلی نوشت؛ روسیه در برابر فشارهای ضدسوری غرب در کنار دمشق است، اما تجربه لیبی ثابت کرد اگر سوریه در آستانه سقوط قرار میگرفت، مسکو به واشنگتن میپیوست
گروه بین الملل برهان نوشت: قاسم رحمانی/ تحولات منطقه که موج بیداری اسلامی نامیده میشود، دوران جدیدی را رقم زده است. در این عرصه کشورهای مختلف به ویژه آنهایی که ادعایی در عرصهی بینالملل دارند، تلاش میکنند قدرت مانور خود را به نمایش بگذارند و بهرهی خود را ببرند. روسیه یکی از کشورهایی است که هنوز ادعای ایفای نقشی پر رنگ در مسایل جهانی را دارد. هر چند پس از فروپاشی شوروری، روسیه به کشوری بدل شده که در درگیریهای بینالمللی، طرف ضدآمریکایی را میگیرد و پس از مدتی، با فروختن کارت بازی به واشنگتن، به حیات خود ادامه میدهد. روسیه که در تحولات زمستان گذشتهی منطقه تا حدود 20 روز، بهت زده به صحنه مینگریست، ناگهان به حرف آمد. این مسأله پس از انفجار فرودگاه مسکو که «مدودف» آن را کار چچنیها دانست، رخ داد. ناگهان روسها متوجه شدند که ممکن است مسلمانان این کشور تحت تأثیر انقلابهای خاورمیانه قرار گیرند و بخواهند قیام کنند. این مسأله ممکن بود در غیر مسلمانان ساکن روسیه یا اطراف این کشور نیز اتفاق بیفتد. «مک کین» سناتور جمهوریخواه آمریکا هم به روسها هشدار داد که ممکن است روسیه به لیبی دیگری مبدل شود. رفتار روسیه
در قبال تحولات منطقه به سه عامل جلوگیری از سرایت این حرکتها به مناطق حساس داخل و اطراف روسیه و حفظ منافع گذشته در برخی کشورها همچون لیبی و کسب کارت بازی جدید در برابر آمریکا و اروپا بستگی دارد. برای شناخت انگیزههای روسیه از اعمال چنین رفتاری در قبال تحولات منطقه، ابتدا باید به تاریخ روابط شوروی با اعراب نگریست. ظهور تا سقوط شوروی در کشورهای عربی وقتی در سال 1945م. جنگ جهانی پایان یافت، ظاهر قضیه این بود که شوروی به عنوان ابر قدرت شرق و آمریکا به عنوان ابرقدرت غرب، جای انگلستان، فرانسه و آلمان را خواهند گرفت. آمریکا در لفافهی طرح «مارشال» تلاش میکرد بر اروپا مسلط شود و شوروی افزون بر کوشش برای توسعهی قلمرو خود در اروپا، به رویای راهیابی به آبهای گرم میاندیشید. بنابراین، به خاورمیانه روی آورد تا میراث استعمار انگلستان و فرانسه را تصاحب کند. کودتاهای پی در پی افسران آزاد و دیگر انقلابیون در کشورهای عرب خاورمیانه و شمال آفریقا اغلب تحت تأثیر اندیشههای سوسیالیستی شوروری قرار گرفته بود. وقتی «عبدالکریم قاسم» و «عبد السلام عارف» در سال 1958م. پادشاه دست نشاندهی انگلیس در عراق را ساقط کردند، حکومتی
سوسیالیستی برپا نمودند و سیل سلاحهای روسی به این کشور سرازیر شد، هرچند حزب بعث عراق، دل خوشی از شوروی نداشت. شوروی کردهای عراقی را مسلح مینمود تا حزب بعث را کنترل کند. این سیاست تا زمان گران شدن نفت ادامه یافت اما درآمدهای سرشار نفتی، عراق افتاده به دست حزب بعث را به دامن غرب (فرانسه) کشاند. «جمال عبدالناصر» نیز در مصر حکومت سوسیالیستی برپا کرد اما با مرگ او در سال 1970م. «سادات» بین شوروی و آمریکا بازی میکرد. البته سادات پس از امضای معاهده ننگین کمپ دیوید رسما به اردوگاه آمریکا پیوست چرا که شوروی، اسراییل را عامل آمریکا در منطقه میدانست. در الجزایر، سال 1963م. «احمد بن بلا» روی کار آمد. او نیز حکومت خود را بر پایهی اندیشههای سوسیالیستی شوروی بنا نهاد اما با کنار رفتنش در سال 1965م. الجزایر مانند مصر به بازی در بین دو ابرقدرت پرداخت. تضاد بین آمریکا و شوروی در یمن به دو کشور شدن این سرزمین در سال 1967م. انجامید. یمن جنوبی با پایتختی شهر عدن، متحد شوروی بود که در سال 1990م. با یمن شمالی (متحد آمریکا) به اتحاد رسید. سوریه و لیبی بیش از سایرین به شوروی گرایش پیدا کردند. قذافی، کشور لیبی را «جماهیر
سوسیالیستی عربی خلق لیبی» نامید. کمیتههای مردمی که او برای ایجاد ساختار بهوجود آورد، شبیه کمیتههای حزب کمونیستی شوروری بود. قذافی دانش آموختهی دانشگاه نظامی روسیه نیز بود و تا قبل از آغاز انقلاب مردم، قراردادی چهار میلیاردی در زمینهی خرید اسلحه و قراردادی چند میلیارد دلاری در بخش نفتی با روسیه داشت. با این حال قذافی از اوایل دههی 90 به طرف غرب گرایش پیدا کرد. سوریه جدیترین متحد شوروی در دههی 1970 به بعد بود. این کشور پس از روی کار آمدن «حافظ اسد» در سال 1970م. بیش از پیش به شوروی گرایش پیدا کرد. اسد با اینکه بعثی بود اما برخلاف حزب بعث عراق که گرایشهای غربی داشت، به ابرقدرت شرق روی خوش نشان داد. سوریه پس از فروپاشی شوروی مانند لیبی به دامن غرب نرفت بلکه ایران را به عنوان متحد راهبردی خود برگزید. در بین کشورهای شمال آفریقا، حکام تونس از ابتدا گرایشهای غربی داشتند اما گرایشهای روسی حتی در نزدیکترین افراد به مبارک در مصر نیز وجود داشت. «عمر سلیمان» رییس دستگاه اطلاعاتی حکومت مبارک، دانش آموختهی مسکو بود. با این حال از ابتدای دههی 80، شوروی کم کم متحدان عرب خود را از دست داد و شاهد سلطهی آمریکا
به آنها شد. ورود محتاطانه پس از سکوت سنگین به تحولات 1-وقتی در روز 24 دی ماه 1389 (14 ژانویه 2011) «زین العابدین بن علی» از تونس فرار کرد، روسیه واکنشی نشان نداد. شاید حتی خوشحال شد چرا که «بورقیبه» و «بن علی»، غربگرا بودند و مانند دیگر همسایگان عرب خود، حتی در دهههای 50 تا 70 هم به شوروی گرایش پیدا نکردند اما حادثهای، روسها را به خود آورد. روز چهارم دی ماه (24 ژانویه) سالن فرودگاه مسکو در یک حملهی انتحاری منفجر شد و 35 کشته برجای گذاشت. جدایی طلبان ساکن قفقاز شمالی، مسؤولیت این حملهی انتحاری را بر عهده گرفتند. البته ابتدا این انفجار به چچنیها نسبت داده شد اما سه روز پس از ماجرا «پوتین» اعلام کرد، عملیات تروریستی مسکو، کار چچنها نیست. 11 روز پس از این حمله و در حالی که جهان منتظر سقوط مبارک بود، اولین واکنشهای روسیه نسبت به تحولات منطقه بروز کرد. روز پانزدهم (چهارم فوریه 2011) مدودف در تماس تلفنی با مبارک، خواستار حل مسالمتآمیز مشکلات مصر شد. فردای آن روز، «لاوروف» وزیر خارجهی روسیه گفت: «امیدوارم بحران سیاسی مصر به زودی از راههای مسالمتآمیز حل و فصل شود. لاوروف با نگرانی، اوضاع خاورمیانه را
حساس خواند و در آن زمان از کشیده شدن انقلاب به یمن و اردن ابراز نگرانی کرد. روسها باید از تحولات منطقه خوشحال میشدند چرا که رقیبشان در حال از دست دادن متحدانش بود اما مسکو نگران چیز دیگری بود. ریشهی این نگرانی را پوتین روز 24 فوریه 2011 (پنجم اسفند 1389) بروز داد. او گفت: «رهبران روسیه نگران آن هستند که حوادث جهان عرب و شمال آفریقا در قفقاز شمالی تأثیر گذاشته باشد.» این سخن را «گورباچف» نیز به نوع دیگری به زبان آورد، آن جا که گفت: «نگرانم روسیه به بلای مصر مبتلا شود.» در واقع انفجار مسکو به دست جدایی طلبان قفقاز که پیوستگی عقیدتی با «القاعده»، «طالبان» و «حکومت سعودی» دارند و همچنین تبعیضهایی که در حق مسلمانان واقعی روسیه و اطراف این کشور اعمال میشود، مقامهای کرملین را نگران کرده بود. این نگرانی تا آن حد بود که روسیه به صف طرفداران تشکیل کشور فلسطین پیوست و خود را طرفدار مسلمانان نشان داد. دیدارهایی بین مسلمانان روسیه با مقامهای مسکو انجام شد و روز اول آوریل مدودف سفری زائرانه به قفقاز شمالی داشت و برای رفع مشکلات زندگی ساکنان آن، وعدههایی داد. البته روز قبل از سفر مدودف، دو انفجار در مسکو رخ داد
که 29 نفر کشته شدند. مسؤولیت این حملات را نیز جدایی طلبان قفقاز بر عهده گرفتند. 2-دیگر نگرانی روسیه به نفوذ هرچند بیشتر اروپا در آفریقای شمالی مربوط میشود. روز نهم فوریه (20 بهمن 1389) «ویتالی چورکین» نمایندهی روسیه در سازمان ملل، خواستار سفر اعضای شورای امنیت به مصر شد. او در واقع با این پیشنهاد خواست که جلوی عملکرد یک جانبهی آمریکا، انگلیس و فرانسه را بگیرد. از طرفی مسکو برای اینکه خود را طرفدار انقلابیون نشان دهد، «الکساندر سلطانوف» که یک مسلمان است را به قاهره فرستاد. او معاون وزیر خارجهی روسیه بود و درست یک روز قبل از سقوط مبارک، خواهان مذاکرهی تمامی گروهها شد. وی نگرانی کشورش از اوضاع مصر را بیان کرد و افزود که ما روابط دیرینهای با مصر داریم. یک روز پس از سقوط مبارک نیز «لاوروف» وزیر خارجهی روسیه خواهان برقراری ثبات و تعامل بین نیروهای سیاسی شد. پر واضح است که روسها میخواستند هرچه زودتر، خیابانها خلوت شود چرا که ادامهی این روند میتوانست مسلمانان چچن، قفقاز و حتی قرقیزستان و تاجیکستان را تحریک کند و منافع روسیه را به خطر اندازد. همچنین بالا رفتن وزنهی اروپا در شمال آفریقا، موجب تحقیر
روسیه میشد. البته روسها میدیدند که اسلامگرایان به قدرت میرسند و این مسأله موجب میشود، روسها به دامن آمریکا پناه ببرند چرا که حکومتهای اسلامی از مدل انقلاب اسلامی پیروی میکنند و این ممکن است در دراز مدت به ضرر روسها تمام شود. البته در کوتاه مدت، روسها به سوی این حکومتها خواهند شتافت تا از کارت آنها برای بازی با آمریکا استفاده کنند، کاری که بارها با ایران کردند. آزمون تلخ روسیه در ماجرای لیبی نگرانی روسیه آنجا شدیدتر شد که حمله به لیبی و ناآرامی در سوریه آغاز گردید. روسها که ابتدا حاضر نبودند برضد لیبی قطعنامه صادر شود، وقتی وزنهی خود را مقابل اروپا و آمریکا سبکتر دیدند به این کار تن دادند اما با حمله مخالفت کردند. وقتی حملات هوایی ناتو آغاز گردید. لاوروف بارها نارضایتی مسکو را اعلام کرد و دربارهی حملهی زمینی هشدار داد اما وقتی انگلیسیها نیروی زمینی هم فرستادند، نتوانست جلوی آنها را بگیرد. لاوروف مدام از اروپا و آمریکا میخواست در امور کشورهای انقلابی دخالت نکنند اما اهرمی نداشت که جلوی دخالتها را بگیرد. کار به آنجا رسید که وزیر خارجهی روسیه در ژنو از حکومت لیبی خواست دست از خشونت
بردارد. لیبی که امید زیادی به روسیه داشت روز 19 اسفند خواستار ممانعت مسکو از محاصرهی هوایی این کشور شد اما همان روز مدودف، طی دستوری فروش سلاح به لیبی را مطرح کرد تا قذافی را کاملاً ناامید کند. چند روز بعد هم رییس جمهور روسیه اعلام کرد که قذافی را به این کشور راه نخواهد داد. 3- اگرچه روسیه در جنگ برضد لیبی شرکت نکرد اما سفیر خود در طرابلس را به دلیل بیکفایتی برکنار کرد تا او را قربانی دوستی با شورای انتقالی کند و منابع خود در بازار تسلیحاتی و منابع نفتی لیبی را حفظ کند. در واقع روسها ژست حمایت از قذافی را گرفتند تا با گرفتن امتیازاتی از غرب او را بفروشند و به جبههی مقابل بپیوندند. مسکو در ماجرای سوریه نیز از حکومت اسد حمایت کرد هرچند خواهان اصلاحات در این کشور شد اما اسد به حمایت آنها دلخوش نکرد و همچنان در محور مقاومت ماند. در واقع رفع خطر از حکومت سوریه، ربطی به حمایت روسیه ندارد بلکه ماندگاری بشار در جبههی مقاومت، او را محبوب ملت سوریه کرد. بالاخره در 22 مرداد ماه روسیه به طور رسمی به تحریمهای بینالمللی لیبی پیوست تا همچنان از قذافی امتیاز بگیرد و دست آخر او را به غرب بفروشد. روز یازدهم شهریور
این اتفاق افتاد و وزارت خارجهی روسیه در بیانیهای اعلام کرد نگران قراردادهای نفتی خود با لیبی است. بنابراین شورای انتقالی لیبی را پس از 72 کشور دیگر به رسمیت شناخت و به تنها متحد باقیماندهی خود در شمال آفریقا پشت کرد. از اینجا به بعد روسیه مواضع خود را با غرب یکی کرد و به لغو تحریمهای لیبی به نفع شورای انتقالی رأی داد. اکنون نبرد بر سر انرژی و بازار اسلحه در لیبی بین فرانسه، انگلیس، آمریکا، روسیه، ایتالیا و آلمان برقرار است. روسیه با اخوان المسلمین مصر رابطه برقرار کرده و به طور دایم از فلسطین حمایت میکند. هرچند تسخیر سفارت اسراییل در قاهره را تأیید نکرد. روسیه در برابر فشارهای ضدسوری غرب در کنار دمشق قرار گرفته اما تجربهی لیبی ثابت کرد اگر سوریه در آستانهی سقوط قرار میگرفت، مسکو به واشنگتن میپیوست. بنابراین در منطقه اکنون انقلاب اسلامی و غرب بازیگران اصلیاند و روسها فقط به فکر کسب امتیازاتی برای فروختن به طرفین هستند. روسیه نشان داد که قدرت مانور در تحولات منطقه را ندارد چرا که چهرهای غیرقابل اعتماد از خود بروز داده است. (*) * قاسم رحمانی؛ کارشناس مسایل بینالملل/انتهای متن/