اخبار آرشیوی
سعدالله زارعی: بازگرداندن سفیر آمریکا به سوریه نشان میدهد در مقطع فعلی، ساقط کردن حکومت بشار اسد از دستور کار خارج شده است/ سیاست غرب در قبال برخی کشورها، راهاندازی "جنگ اعلام نشده" است
از زمانی که ناآرامیها در سوریه آغاز شد، ایران حوادث سوریه را متمایز از بیداری اسلامی در سایر کشورهای منطقه خواند؛ روسیه و چین در این مسیر با ایران همراه شدند و کشورهایی چون ترکیه، عربستان و سپس آمریکا مقابل بشار اسد ایستادند و این چنین شد که سوریه چندین ماه صحنهی درگیریهای داخلی و کشمکشهای بینالمللی بود. در نخستین بخش از گفتوگوی تفصیلی «برهان» با«سعدالله زارعی»، کارشناس مسایل بینالملل، به بازخوانی ریشههای ناآرامیهای سوریه پرداختیم و در ادامهی آن به بررسی مواضع بینالمللی و چشمانداز آتی سوریه میپردازیم. سوریه چه اهرمهایی را در اختیار دارد که میتواند علیه فشارهای ترکیه به کار گیرد؟ نخستین اهرم بالقوهی سوریه علیه ترکیه، حدود 23 میلیون جمعیت کُرد است که در جنوب ترکیه مستقرند. علویهای سوریه و علویهای ترکیه با هم منطقهای را تشکیل میدهند که ورود سیستم سیاسی سوریه بدان بهآسانی امکانپذیر است. علاوه بر علویها، کُردهای ترکیه با حکومت مرکزی خود بهخود مشکل دارند و اگر چالشی میان دولت مرکزی ترکیه و جمعیت علویها پیش بیاید؛ مسلماً کردها از این فرصت تاریخی استفاده کرده و وارد عمل می شوند و
دولت ترکیه متحمل فشار مضاعفی، هم از جانب علویها و هم از جانب کردها، خواهد شد. طبیعی است که وقتی حکومتها ضعیف میشوند جنبشهای جداییطلب فعالتر میشوند چرا که برای رسیدن به موفقیت امید پیدا می کنند. لذا کافی است علویها اقداماتی را آغاز کنند تا این جمعیت خفته ی کرد در ترکیه که حدود 19 میلیون نفر هستند به حرکت در آمده و نظام سیاسی ترکیه را با مشکل مواجه کنند. امروز در عرصهی بینالملل، سوریه به موضوع اصلی کشمکشها تبدیل شده است، گویی تعیینکننده برندهی نهایی رقابت در عرصهی بینالملل، سوریه است. چرا این کشور تا این حد اهمیت یافته است؟ سوریه همیشه مهم بوده است. در حدود 80 سال پیش، شام یا به تعبیر امروزی دمشق در دوره بنی امیه مرکز امپراتوری جهان اسلام بوده است. بعدها هم منطقه شامات که شامل چهار کشور سوریه و اردن و لبنان و فلسطین شد با مرکزیت دمشق به عنوان منطقهی پیشرفتهتر جهان اسلام شناخته می شد. این منطقه خوش آب و هواتر بوده و مرکز تجارت جهان اسلام هم به حساب میآمد. در دورهی امپراطوری عثمانی هم منطقه شام مهم بوده است. در دورهی جنبشهای ناسیونالیستی، حتی در سالهای اخیر سوریه جایگاه ویژهای داشته
و اتحاد بین سوریه و مصر که از سال 1958تا 1362حدود 5 سال در دوره ناصر به درازا کشید موقعیت خاصی به سوریه داد. در دورهی پس از ناصر هم سوریه قلب جبههی پایداری بود. بعد از آن هم این کشور به مقاومت پیوست و به منزلهی نقطهی میانی در جبهه مقاومت عمل کرد. اکنون هم نقش سوریه در بقا و ممات رژیم صهیونیستی بسیار تعیین کننده است و ارتباط بخش وسیعی از جهان عرب با اروپا و آفریقا از طریق سوریه مدیریت میشود. از سوی دیگر در حال حاضر، سه قدرت از چهار قدرت جهان عرب در دههای گذشته -مصر، عربستان، عراق و سوریه- دچار تحول شدهاند. سوریه که از اتحادیهی عرب مسیر جدایی را طی می کند. مصر وضع مبهمی پیدا کرده و به احتمال زیاد راهش را از عربستان در آینده جدا می کند. عراق هم که بعد از سقوط صدام حسین و آزادی این کشور از اشغال در مسیر مقاومت قرار گرفته است. تنها یک برج از چهار برج دیدهبانی عرب وابسته باقی مانده و آن عربستان است که موقعیت متزلزلی دارد. بنابراین بازگرداندن سوریه به نقطهای که در زمان شکلگیری اتحادیه عرب در حدود هفتاد سال قبل داشته برای حفظ ساختار و شاکلهی اولیه بسیار موضوعیت و اهمیت دارد و لذا بازگشت سوریه به احتمال
زیاد بازگشت عراق را دربر دارد و این دو کشور میتوانند جای خالی احتمالی مصر را پر کنند. یعنی طرحی بلند مدت و استراتژیک برای رسیدن به این منظور وجود دارد؟ به نظر من اکنون طرح استراتژیکی وجود دارد که 3 کشور را در برمیگیرد: سوریه، عراق و ایران. از همین روست که پیوستگی بین مسایل ایران، عراق و سوریه مشاهده میشود، حتی انفجارهایی که اخیرا در عراق اتفاق افتاد در یک چارچوب منطقی منطقهای قابل تجزیه و تحلیل است. این کار به صورت پرفشار و البته پرهزینه و خشن دنبال می شود. برای مدتها بحث مداخلهی نظامی در سوریه مطرح بود که به مرور از دستور کار خارج شد. امریکا و ناتو و قدرتهای غربی چه مانعی در برابر خودشان دیدند که طرح خود در لیبی را در سوریه اجرا نکردند؟ طرح چند مشکل جدی داشت اما مهمترین مسأله، مشکل حقوقی بود. روسها در ماجرای دخالت لیبی همراهی کردند اما در قبال سوریه، موضع جدی منفی گرفتند و گفتند ما هر قطعنامهی ضد سوری را وتو میکنیم. فرق لیبی با سوریه برای روسیه چه بود؟ مسأله ی اول، پیوستگی سیستم دو کشور مذکور است. رژیم معمر قذافی از زمان ماجرای لاکربی در سال 1988 تا زمانی که عملا رژیم قذافی مسؤولیت خود را در
ماجرای لاکربی رسما پذیرفت و تا زمانی که سال 2002 لیبییاییها رسما تمام مایملک هستهای خود را به آمریکا فرستادند، از یک کشور همگرا با روسیه به یک کشور همگرا با غرب تبدیل و عملا از اردوگاه شرق جدا شد. گمان قذافی این بود که با این تغییر اردوگاه می تواند خودش را حفظ کند در صورتی که این برداشت اشتباه بود؛ چرا که آمریکاییها از کسی که تحت تاثیر یک حادثه تغییر اردوگاه میدهد خوششان نمیآید زیرا همواره این احتمال وجود دارد که فرد باردیگر مواضع خود را تغییر دهد. روسیه احساس کرد که با سرنگونی قذافی چیزی را از دست نمیدهد و نسبت به قذافی حساسیت نشان نداد. البته جریان منطقهای هم از قذافی حمایت نکرد تا روسها را به حمایت از لیبی امیدوار کند. مثلا جمهوری اسلامی هیچ علاقهای به بقای معمر قذافی نداشت و موضع ایران خیلی صریح و روشن بود. اما سوریه فرق دارد چرا که یک متحد قابل اعتماد برای روسهاست؛ جمهوری اسلامی نیز تمام توان خودش را برای پای کار آوردن قدرتهای بینالمللی به نفع سوریه وارد عمل کرد. ایران نسبت به حفظ سوریه تلاش میکند و در بالاترین سطح، رهبر معظم انقلاب در روز 14 خرداد صریحا موضع گرفته و گفتند که از نظر ما
حساب سوریه با حساب کشورهای عربی جداست. مسألهی دوم، بحث استراتژی نظامی است. در بخش شمالی لیبی ساحل دو هزار کیلومتری وجود دارد؛ نیروهای نظامی ناتو با ناوهایشان درآنجا پهلو گرفته و از روی همین ناوها هواپیماها به پرواز در میآمدند و نقاطی را در لیبی بمباران میکردند. در سوریه تنها یک بخش کوچک دریایی وجود دارد که بندر «لازقیه» هم در آنجا قرار گرفته است. ورود ناوهای ناتو به این منطقه و ایجاد درگیری مسألهای بود که با مخالفت اسراییل مواجه شد چون هرگونه درگیری امنیتی در منطقه، اسراییل را به شدت تحت تاثیر قرار میدهد چرا که پتانسیل فعالسازی حزب الله وجود دارد. از سوی دیگر، سوریه برخلاف لیبی اعلام کرد که ناوها و هواپیماهای نظامی ناتو را مورد هدف قرار خواهد داد. همین دلایل موجب شد هیچ کشوری در منطقه حاضر نشود اجازهی استفاده از سامانه را در اختیار ناتو قرار بدهد. حتی ترکیه که عضو رسمی ناتو نیز هست؟ ترکیه نیز به این دلیل حاضر نشد که به شدت از انتقال بحران از داخل سوریه به ترکیه نگران است. نخست دلیل،وضعیت جغرافیایی ترکیه است؛ که 23 میلیون علوی و 19 میلیون کُرد را (یعنی نیمی از کل جمعیت ترکیه) در خود جای داده است
و به خودی خود میتواند بحران را به صورت فزاینده و با سرعت وارد ترکیه کند. دوم، این که ترکیه می دانست سوریه قطعا به سمت ترکیه شلیک میکند چنانکه ارتش سوریه موشکهایش را به سمت ترکیه نشانه گرفت و اکنون نیز این موشکها در مرز مستقر هستند. ترکها میدانند سوریه با قاطعیت از خودش دفاع خواهد کرد. سایر کشورها هم کم و بیش همین وضعیت را درند؛ اردن شرایط بحرانی خود را دارد؛ سیستم دولتی لبنان که اساسا با سوریه هماهنگ است. اسراییل که نگران امنیت خود است. تفاوت دیگر وضعیت سوریه و لیبی، تفاوت در انسجام و حضور نیروهای معترض است. در لیبی نیروی معترض زمینی وجود داشت که بخشهای عظیمی از لیبی را آزاد کرده بود یعنی زمانی که در تیرماه ناتو وارد عمل شد، سه چهارم لیبی در تصرف نیروهای انقلابی بود. در سوریه اساسا نیروی معترض زمینی وجود ندارد؛ یعنی حتی یک وجب از کل خاک سوریه در اختیار معارضین نیست و تحرکات اندکشان در «درعا» و «حمص» و حتی «حلب» خاموش شد و استمرار نداشت. از سوی دیگر رهبران معارضین لیبی در داخل خاک این کشور بود مثل «مصطفی عبدالجلیل» که در شهر «بن قاضی» مستقر بود اما رهبری معترضین سوریه در ترکیه است مانند افرادی مثل
«غلیون» که رهبری سیاسی را برعهده دارند. کمیت هواداران بشار اسد و قذافی نیز با هم تفاوت فاحشی دارد؛ تظاهراتی که به نفع بشار در سوریه برگزار شد حتی در مقیاس یک صدم هم در حمایت از قذافی برگزار نشد. بشار اسد هم با معمرقذافی تفاوت فاحشی دارد، بشار یک پزشک جوان است که در صدد اصلاحات برآمده و مردم سوریه از وی تصور یک دیکتاتور فاسد وابسته را ندارند بلکه حتی یک تابلوی مفتخر ملی در سوریه محسوب میشود. حتی مخالفین سوری هم به پاک دستی بشار اذعان دارند و اغلب تنها از اطرافیان وی گلایهمندند و از دیکتاتوری و فساد اطرافیان سخن میگویند. طرح اتحادیه عرب را چطور ارزیابی میکنید؟ طرح اتحادیه عرب بر مبنای اسقاط بشار برنامهریزی شده بود و در این راستا هم میکوشید در مرزهای ترکیه و اردن، مناطق امنی برای معارضین تشکیل شود که هواپیماها اجازه پرواز نداشته باشند و رژیم هم اجازه تعرض نداشته باشد. این طرح چند هدف داشت، اول و مهمتر بعد این که تا زمانی که معارضه در خاک دیگران هست معنا و مفهوم خود را از دست میدهد؛ مثل استقرار منافقین در عراق. اتحادیه عرب در تلاش بود با این طرح، معارضه را به تدریج و مستمر به سمت پایتخت سوریه سوق داده و
اندک اندک معارضین بر سوریه تسلط یابند. دوم این که اتحادیه عرب میکوشید عدم مشروعیت را در فضای داخلی سوریه توسط این معارضین منعکس کند؛ وقتی همیشه یک جمعیت معارض، در نقطهای متمرکز وجود دارند، از این جمعیت انبوه در نمای بیرونی به عنوان عدم مشروعیت نظام یاد می شود. نکتهی سوم این طرح، ارسال گروهی 500 نفره از بازرسان اتحادیه عرب و غیر اتحادیه عرب به سوریه بود. در این فراز هم اتحادیه عرب میخواست ماجرای سوریه را از «بینالعربی» بودن به « بینالمللی» شدن منتقل کند. نکته ی چهارم این طرح، تلاش برای رسمیت بخشیدن به ارتباط خارج با معترضان داخل بود، یعنی کاملا رسمی و قانونی از مخالفینی که در «حمص» هستند حمایت شود و بازرسان سخنگوی معدود مخالفینی باشند که در شهرهایی مثل حمص وجود دارند. سوریه که طرح را پذیرفت، این به منزلهی شکست بشار اسد و پیروزی اتحادیه نیست؟ نظام سوریه هر گاه با یک پدیده مواجه می شود به جای انکار، آن را تایید می کند و با طرح یک «اما» به شرطگذاری برای تعدیل موضوع میپردازد. نظام سیاسی سوریه خیلی عاقلانه با این طرح برخورد کرد. طرح را مشروط پذیرفت وتاکید کرد: 1-این هیات بایست هیات عربی باشد و ترکیه و
مالزی نمی توانند در این طرح حضور داشته باشند. اگر این اتحادیه «عرب» است نمایندگان آن باید از میان اعراب انتخاب شوند؛ 2- سوریه بازرس نظامی را قبول ندارد و بازرسان همگی باید غیر نظامی باشند؛ 3- سوریه 500 نفر بازرس را نمیپذیرد و تنها پذیرای 30 نفر از بازرسین خواهد بود. 4-فقط با معارضین صحبت نشود؛ بازرسان باید موظف باشند با تودههای مردم صحبت کرده و نظرات ایشان را جویا شوند. 5- به صورت ضمنی و شفاهی توافق شدکه به دلیل مواضع صریح عربستان و قطر، بازرسان از این دو کشور نباشند. در نهایت یک گروه مقدماتی به رهبری یک نفر از نیروهای سودانی به سوریه معرفی شدند تا در صورت تایید نظام، کار خود را آغاز کنند. به تعبیر دکتر «رکن آبادی»، سفیر ایران در لبنان، عملاً هفتاد درصد از خواستههای سوریه بدینوسیله محقق شده است. گفته میشود اولتیماتوم اتحادیه بود که سوریه را وادار به پذیرش طرح کرد؟ دیدگاه شما چیست؟ اتحادیه عرب میگفت اگر سوریه طرح را نپذیرد موضوع را به شورای امنیت منتقل میکنیم. اما این تهدید عملیاتی نبود چرا که خواست غرب این بود که از ابتدا پرونده سوریه به شورای امنیت منتقل شود به خاطر مخالف روسیه منحل شد. لذا تهدید
اتحادیه عرب کاملا بیمبنا و بیثمر بود. بهرحال روسیه نیز علیه سوریه طرحی ارایه کرد. خلاصهی طرح روسیه در مورد سوریه این است خشونت از هر طرفی سر زده است محکوم شود و کسی حق ندارد در سوریه خشونت بورزد. این طرح تا حدودی «فانتزی» است زیرا نیروهای امنتی سوریه فقط در مقابل خشونت معترضین، دست به خشونت میبرند. به عنوان سوال آخر، دورنمای سوریه را چه طور ارزیابی میکنید و پیامدهای بینالمللی این حوادثی که یکسال پیش گذشته بر سوریه و هزینههایی که به بشار اسد تحمیل شده را تا چقدر جدی و موثر میدانید؟ مسلما ماجرای سوریه به این زودی تمام نمی شود؛ تا زمانی که این سیستم یا به درجهای از اقتدار نرسیده که مخالفین را پس بزند یا تا زمانی که تغییراتش مطلوب تغییرطلبان نیست، اوضاع ادامه پیدا میکند و نباید تصور کنیم این ماجرا به زودی تمام می شود! اما همین که آمریکا سفیرش را به سوریه برگردانده است نشان می دهد در مقطع فعلی، ساقط کردن بشار از دستور کار خارج شده و پذیرفته شده است که ماجرای سوریه چندان که بهنظر میرسد ساده نیست اما قطعا غرب برنامههای خود را به شکلهای دیگری دنبال خواهد کرد. به طور مشخص سیاست غرب این است که در
قبال برخی کشورها، جنگ اعلام نشدهای که توأم با تلفات یکطرفه بوده و حساسیت برانگیز هم نباشد به راه بیاندازد. اکنون نیز تهدید جدی توأم با خشونتی دنبال میشود. چنانکه آمریکا در آستانهی انتخابات، طرح ناآرامسازی قومیتهای ایرانی را در دستور کار دارد. ممکن است شاهد سلسله رخدادهای سهمگین امنیتی در منطقه باشیم چنانکه در عراق شاهد آن هستیم که طی یک روز 18 نقطهی پایتخت انفجار رخ میدهد. در سوریه نیز در حالی که در شرایط اوج ناآرامیها شاهد واقعهی تروریستی نبودیم؛ ناگهان دو انفجار سنگین اتفاق میافتد و بیش از 100 نفر کشته و زخمی میشوند. این نشان میدهد بیثباتسازی منطقه و تهدید دایمی بهوسیلهی اقداماتی که مسؤولیتی را متوجه آمریکاییها نکند، استراتژی هدفمندی است که به دقت دنبال میشود. لذا پیشبینی میشود در منطقه تحرکات و تنشهای دیگری را تجربه خواهیم کرد.