اخبار آرشیوی
پایگاه "برهان" در مقالهای به بررسی دلایل و پیامدهای تشکیل "مثلث ترکیه، عربستان و قطر در برابر نوری المالکی" پرداخت و نوشت: این اجماع با رایزنیها، رفت و آمدها و پشتیبانیها از جناح "العراقیه" در شکل اعمال فشار بیشتر بر دولت المالکی و جابجایی در هرم قدرت این کشور است
گروه بینالملل برهان/فرزاد مضانیبونش؛ با شروع ناآرامی در سوریه، کشورهای ترکیه، قطر و عربستان به نوعی همگرایی ویژهای در پروندهی سوریه از خود نشان دادند و شروع به پشتیبانی همه جانبه از مخالفان «بشار اسد» کردند. با ارجاع پروندهی سوریه به شورای امنیت و طرح «کوفی عنان»، این کشورها نگاه پر رنگتری به مسائل و تحولات در عراق داشتهاند. در این بین با صدور حکم بازداشت «طارق الهاشمی» معاون رییس جمهور عراق و عضو برجستهی لیست «العراقیه» و فرار او به اقلیم کردستان، معادلههای سیاسی داخلی عراق، دچار پیچیدگی شد و همچنین فرصتی نو را به کشورهای عربستان قطر و ترکیه برای ایفای نقش پر رنگتر در تحولات عراق داد. در این حال پناهندگی الهاشمی به اقلیم کردستان، روابط دولت مرکزی بغداد و اربیل را دچار تنش نمود و با فشارهای دولت مبنی بر بازگشت الهاشمی به بغداد و حضور در دادگاه، او نیز نتوانست در اقلیم کردستان بماند. وی نخست به قطر و سپس به عربستان و ترکیه سفر کرد. در این بین با حضور الهاشمی در قطر، عربستان و ترکیه، معادلههای جدیدی در منطقه و نوع کنش و واکنشهای بین این سه کشور (ترکیه، قطر و عربستان) شکل گرفت و در واقع این کشورها
شروع به یارگیریهای نوینی در صحنهی سیاسی عراق کرده و به سوی فشار بیشتر بر دولت «المالکی» حرکت کردند. در این میان سؤالهای مهمی که مطرح میشود آن است که دلایل و انگیزههای این کشورها برای دخالت در عراق چیست؟ آیا شیعه بودن «نوری المالکی» در این دخالتها، مؤثر است؟در این نوشتار ما تلاش داریم با واکاوی تحولات منطقه و عراق، به این پرسشها پاسخ دهیم. عراق و وضعیت کنونی نگاه به منطقه و رهبری اتحادیهی عرب با نگاهی گذرا به نقش و گذشتهی عراق در اتحادیهی عرب میتوان گفت که بغداد تا کنون دو بار در سالهای 1978 و 1990م. میزبان نشست اعضای اتحادیهی عرب بوده و در گذشته نیز در سطح منطقه و دنیای عرب ادعای رهبری جهان عرب را داشته است. با حملهی آمریکا در سال 2003م. و سرنگونی حکومت «صدام»، عراق از صحنهی بازیهای سیاسی منطقه به عنوان کشوری فعال و داعیهدار کنار رفت. در این بین عراق پس از صدام و همزمان با حضور نیروهای خارجی گرفتار مشکلات جدی سیاسی- امنیتی داخلی شد و گذشته از حملات تروریستی پیاپی، گروههای داخلی عراق نیز با چالشهای متعددی روبهرو گردیدند. در این بین در سالهای گذشته هر چند پیچیدگیهای قومی، مذهبی و رقابتهای
پیدا و پنهان دیگر کشورها در عراق موجب شد تا این کشور نتواند ثبات سیاسی کاملی را برقرار کند، اما با افزایش ضریب امنیتی و بهبود اوضاع سیاسی و اقتصادی در عراق و از سرگیری فعالیتها در صنایع نفتی، تعلیم و بازسازی ارتش و پلیس این کشور و همچنین با خروج نیروهای آمریکایی شرایطی فراهم شده است که این کشور دورانی نوین را تجربه کند. دورانی که اکنون و پس از برگزاری موفقیت آمیز اجلاس اتحادیهی عرب میتواند برای عراق از اهمیت قابل توجهی برخورار بوده و نشانهای از موفقیت نسبی دولت مردان عراق با وجود برخی ناامنیها در این کشور باشد. برگزاری اجلاس اتحادیهی عرب پس از 20 سال در عراق با هزینهی بیش از 500 میلیون دلار، نشان از توجه دولت عراق به این امر است. در این بین دولت عراق تلاش کرد تا بتواند از فرصت میزبانی اتحادیهی عرب استفادهی کاملی را ببرد؛ یعنی گردهمایی فروردین ماه گذشتهی اعضای اتحادیهی عرب در بغداد، فرصتی بود تا این کشور بتواند روابط خود با کشورهای عضو اتحادیه را گسترش دهد و به نوعی با تثبیت وضعیت نوین عراق در اتحادیهی عرب در جستوجوی ایفای نقش بیشتر باشد. در مقابل این رویکرد اگر به نشانه شناسی رویکرد دو کشور
عربستان و قطر در مورد برگزاری اجلاس اتحادیهی عرب در بغداد توجه داشته باشیم باید گفت دو کشور از ابزارها و اهرمهای مهمی برای لغو و تعویق این نشست در عراق استفاده کردند و با بهانههایی همچون نوع نگاه عراق به سوریه و ایران، عراق را تهدید کردند. اما در مقابل با برگزاری موفقیت آمیز نشست اتحادیهی عرب در بغداد (و با وجود چالشهای ایجاد شده از سوی کشورهای عربی منطقه) در واقع عراق از یک سو رهبری اتحادیهی عرب را به دست آورد و از سویی نیز به عنوان بازیگری در حال اوجگیری خود را در این اتحادیه نشان داد و به کاهش اختلافهای خود با این کشورها پرداخته است. چنانچه دولت المالکی در ماههای گذشته موفق شده است توافقنامههایی را با کویتیها به امضا رسانده و در خصوص برخی اختلافهای مرزی نیز به توافقهایی برسد که خود میتواند مبنایی برای پایان دادن به اختلافهای عمیق و طولانی بین دو کشور همسایه باشد. این تواناییهای عمده در حل معضلات و چالشهای امنیتی و سیاسی میتواند خطری برای عربستان، قطر و ترکیه باشد. گذشته از این در واقع برای اولین بار در تاریخ بود که رهبری نشست اتحادیهی عرب به یک شیعی میرسید. نقشی که در حقیقت با سیاستهای
منطقهای ترکیه، قطر و عربستان همخوان نیست. یعنی عربستان به عنوان رقیب دیرینهی عراق در اتحادیهی عرب از این که اکنون عراق نوین در حال بازخیزی و ایفای نقش در جهان عرب و منطقه به عنوان دولتی همپیمان با ایران و شیعی است، نگران است. چرا که سیاست خارجی دولت المالکی در شرایط کنونی و در نوع نگاه به سوریه، ایران و منطقه در تضاد کامل با ریاض به سر میبرد. در این حال قطر و ترکیه نیز به عنوان دو کشوری که در تحولات یک سال گذشته کوشیدهاند نقش پر رنگی در تحولات خاورمیانهی عربی و به نوعی هماهنگی با غرب و ریاض بازی کنند از قدرتگیری دیپلماتیک سیاسی و اقتصادی عراق به عنوان دولتی شیعی و دارای نگاه ویژه به منطقه نگرانند. در این راستا به نظر میرسد سه کشور با نوعی هماهنگی و همراهی تلاش میکنند که با درگیر کردن عراق به مسائل داخلی، از ایفای نقش عراق در چارچوب رهبری اتحادیهی عرب جلوگیری کنند. به عبارتی دیگر هراس عمدهی دوحه، ریاض و آنکارا اکنون افزایش قدرت ملی و منطقهای بغداد است و بی جهت نیست که سه کشور اکنون در یک راستا در مقابل بغداد قرار گرفتهاند. المالکی و دولت شیعه در سالهای گذشته تغییر قدرت در عراق به نفع شیعیان چندان
خوشایند عربستان نبوده است و این کشور در سالهای بعد از سرنگونی «صدام حسین» همواره از گروههای سنی مذهب و ملی گرایانی همچون «ایاد علاوی» به ضرر اسلامگرایان شیعی به گونهی آشکار و پنهان حمایت کرده است. در این بین نوع رویکرد دولت بغداد به تحولات سوریه و نگاه به شیعیان بحرین در یک سال گذشته ناخشنودی شورای همکاری خلیج فارس به ویژه عربستان و قطر را برانگیخته است. در این حال پروندهی الهاشمی در عراق فرصتی بیبدیل را در اختیار این سه بازیگر سنی قرار داده است تا به نوعی دولت عراق را درگیر تحولات و مسائل سیاسی کنند و در صورت ممکن مانع از افزایش نقش این کشور در منطقه گردند. به عبارت دیگر باید گفت علت خشم و ناراحتی قطر، عربستان و ترکیه از نوری المالکی نخست وزیر عراق، افتادن رهبری اجلاس اتحادیهی عرب به دست او به عنوان شیعهی همپیمان با ایران است چرا که برای اولین بار در تاریخ، رهبری نشست اتحادیهی عرب به یک شیعی میرسد.[1] قطر، ترکیه و عربستان با نوعی هماهنگی و همراهی تلاش میکنند که با درگیر کردن عراق به مسائل داخلی، از ایفای نقش عراق در چارچوب رهبری اتحادیهی عرب جلوگیری کنند. به عبارتی دیگر هراس عمدهی دوحه، ریاض و
آنکارا اکنون افزایش قدرت ملی و منطقهای بغداد است و بی جهت نیست که سه کشور اکنون در یک راستا در مقابل بغداد قرار گرفتهاند. توجه به انتخابات پیش رو در عراق و پیمان بندیهای نوین در این کشور با نزدیک شدن به انتخابات استانداریها و شوراهای شهر عراق منابع داخلی عراقی سخن از تشکیل ائتلافها و پیمانهای جدید در این کشور میزنند. در این بین با توجه به نوع رفتارهای سیاسی ائتلافهای مهم عراقی در یک سال گذشته باید گفت اگر به تحولات کنونی عراق نگاه کنیم دو محور اصلی که میتوانند در انتخابات پیش رو مؤثر باشندعبارتاند از:«پروندهی الهاشمی و نوع نگاه بازیگران و احزاب سیاسی عراق به این پرونده و دوم اختلافهای اربیل، بغداد و نوع بازیگری کردها است.» با توجه به این که «بارزانی» حملاتش به المالکی را مدتها قبل از سفرش به واشنگتن آغاز کرده (در میان اظهار نظرهای بارزانی این عبارت نیز وجود داشته که «اگر تمام عالم با المالکی همراه باشند، ما او را رد خواهیم کرد.»)و اکنون بارزانی تلاش میکند با وجود اختلافهای عمیق استراتژیک و ایدئولوژیک با ترکیه، حمایت آنکارا، ریاض و دوحه را در برابر بغداد جلب کند. این پشتیبانی فرصت لازم را در اختیار
این سه کشور قرار میدهد. گذشته از این، اظهارنظرهای تند اخیر «رجب طیب اردوغان»، نخست وزیر ترکیه بر ضد نوری المالکی و پاسخهای دولت عراق و فراخوانی سفیر این کشور در عراق به نوعی تنشهایی را بین عراق و ترکیه به وجود آورده و ترکیه را به ایفای نقشی پر رنگتر در پشتیبانی از جبههی مخالف دولت المالکی با رفتاری تهاجمی و حرکت عملی به سمت اپوزیسیون دولت او سوق داده است.چنانچه اگر اکنون به همگونگی جبههی مخالف المالکی در عراق نگاه کنیم، طارق الهاشمی با چراغ سبز مسعود بارزانی، رییس اقلیم کردستان عراق از کشور خارج شده و به قطر، عربستان و ترکیه سفر کرده و در پی آن مسعود بارزانی نیز به آنکارا رفته است و ضمن دیدار با مقامهای ترکیهای با الهاشمی نیز دیدار کرده است. در این راستا اگر سه کشور ترکیه، قطر و عربستان بتوانند در آستانهی انتخابات به نوعی ائتلاف- متشکل از «العراقیه» به رهبری «ایاد علاوی»، حزب «دموکراتیک کردستان عراق» به رهبری «مسعود بارزانی» و احتمالاً جریان صدر شیعه، «العراقیهی سفید» به رهبری «حسن العلوی» (شاخهی جدا شده از العراقیه و منتقد)، حزب «میهنی کردستان عراق» به رهبری «جلال طالبانی» در مقابل ائتلاف «دولت
قانون» به رهبری نوری المالکی، مجلس اعلای اسلامی عراق به رهبری «سید عمار حکیم»- را شکل داده و به گونهای از قدرت نوری المالکی و همپیمانان کنونی و داخلی آن بکاهند، زمینه برای کاهش نقش این دولت و سقوط آن و حتی شکلگیری دولتی همگراتر با قطر، عربستان و ترکیه در عراق فراهم خواهد شد. سناریویی که هر چند ممکن است شکل واقعیت به خود نگیرد، اما بی شک در صورت تأکید میتواند از گسترهی همپیمانان المالکی کاسته و یا حداقل فردی میانهروتر و هماهنگتر با ترکیه، قطر و عربستان را از میان جریانهای شیعی به قدرت برساند. در سوی دیگر داستان رهبران العراقیهی عراق که از حمایتهای عربستان و دیگر کشورهای عرب حاشیهی خلیج فارس برخوردارند این بار به سراغ ترکیه آمدهاند. ترکیهای که میداندار تحولات کشورهای عربی دیگر مثل سوریه، مصر، تونس، لیبی بوده و به کلام حسن العلوی که خود قبلاً در فهرست العراقیه بوده، سنیها اکنون میخواهند شانس خود را با ترکیه بیازمایند.[2] ترکیه میتواند تا اندازهای به آنها برای حضور قدرتمندتر در عرصهی سیاسی عراق نیرو بخشد. دوستی مالکی با ایران از گذشته رقابت بین ایران و عربستان سعودی یکی از مهمترین
تأثیرگذارترین رقابتهای بر چشم انداز استراتژیک خاورمیانه بوده و اکنون نیز نوعی رقابت پنهان بین ایران و ترکیه در حوزهی روابط اقتصادی و سیاسی در عراق وجود دارد و هر دو کشور تلاش میکنند تا در حوزهی اقتصادی این کشور جایگاه مهمتری داشته باشند. دولت المالکی مهمترین همپیمان خود در منطقه را ایران قرار داده است و در چارچوب این همپیمانی با همپیمانان ایران نیز روابط خوبی برقرار کرده است. سفر اخیر المالکی به تهران و نیز آمادگی و استقبال از برگزاری مذاکرههای (1+5)در خصوص پروندهی هستهای ایران در بغداد نشانههایی از این تلاش برای احیای نقش منطقهای عراق و تأییدی بر این مدعاست.[3] در مقابل، عراق نیز با کشورهایی که به نوعی در جایگاه متضادی با ایران هستند، روابط نزدیکی ندارد. گذشته از این، هر چند عربستان سالهاست که به ایران به عنوان قدرت رقیب نگاه میکند اما قطر و ترکیه نیز اکنون بیش از هر زمان خود را در رویاروی با ایران میبینند. عراق نیز اکنون حلقهی وصل سه کشور در مقابل نقش منطقهای ایران شده است. در این راستا سه کشور میکوشند تا با به کارگیری ابزارها و اهرمهای گوناگون امنیتی، سیاسی و اقتصادی به نوعی نقش
همپیمانان ایران در عراق را کاهش و یا حتی به حذف نقش و نفوذ ایران در عراق بیندیشند. (چنانچه «شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی» امیر قطر به الهاشمی پیشنهاد داده است که رهبری گروههای مسلح متشکل از فداییان صدام را برای اجرای عملیات ویژه در عراق برعهده بگیرد.)[4] از سوی دیگر دولت ترکیه در چارچوب محوربندیهای منطقه به نوعی خود را با محور عربستان و کشورهای شورای همکاری خلیج فارس و قطر هماهنگ کرده (این دو کشور چندان با ایران رابطهی مثبتی نداشته و نگاه مثبتی به عراق هم ندارند)، از این رو به نوعی رفتار دولت ترکیه در چارچوب موضعگیریهای این محور قرار گرفته است. در این راستا ترکیه که در راستای سیاست کلی خود در منطقه هماهنگ با تضعیف جریانهای مخالف خود در کشورهایی مانند سوریه و عراق گرایشهای فعالتر و رویکردهای تندتری را در حوزهی خاورمیانه در پیش گرفته، احساس میکند که دولت عراق اکنون در موضعی ضعیف قرار گرفته و جدا از امکان امتیازگیری و چانه زنی با بغداد تلاش میکند خود را به عنوان حامی همیشگی اهل سنت در عراق تبدیل کند. یعنی اکنون که برداشت اردوغان نسبت به تحولات عراق هم با انتقاد تند مقامهای این کشور و المالکی روبهرو شده و
از منظر مقامهای عراقی نشان دهندهی رویکردی است که جنبهی دخالت جویانه در عراق دارد، پذیرایی از طارق الهاشمی در ترکیه میتواند باعث برهم زدن توازن سیاسی بین جناحها و ائتلافهای دولت و پارلمان در عراق شود. چشم انداز فرا رو آنچه مشخص است، اکنون نوعی اتفاق نظر بین بازیگران بیرونی عراق یعنی سه کشور ترکیه، عربستان و قطر در ارتباط با این کشور شکل گرفته است. این اتفاق و اجماع با رایزنیها، رفت و آمدها و پشتیبانیها از جناح العراقیه در شکل اعمال فشار بیشتر بر دولت عراق و المالکی و جابجایی در هرم قدرت در عراق است. یعنی نوعی اشتراک مواضع بین اردوغان، طارق الهاشمی، (تا حدی بارزانی) و رهبران ریاض و دوحه نسبت به نوری المالکی وجود دارد و این امر میتواند در سناریوهای گوناگونی بروز یابد. سناریوهایی که در صحنهی سیاسی به ائتلافبندیهای سیاسی جدید در عراق منجر میشود و در صحنهی امنیتی میتواند به طرحهای آتش افروزانه، ایجاد جنگ قومی و مذهبی در این کشور، پشتیبانی از گروههای تروریستی و مسلح متشکل از فداییان صدام در عراق، به کارگیری افرادی از جمله برای ایجاد ناامنی و... از سوی همه یا برخی از همپیمانان جبههی مخالف المالکی در
بیرون از مرزهای عراق منجر گردد.(*) پینوشتها: 1- 1http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13910204001316 2- خبر آنلاین، عراق برای همپیمانیهای جدید آماده میشود. 4/2/1391 www.khabaronline.ir/detail/209131 3- خبرگزاری فارس، اظهارنظرهای مشاور رسانهای نخست وزیر عراق. 3/2/1391 4- خبرگزاری فارس به نقل از روزنامهی ایندیپندنت. 2/2/1391 *فرزاد رمضانی بونش؛ کارشناس مسایل بین الملل/انتهای متن/