کیفیت تولیدات علمی ایران در منطقه پایین‌تر از رژیم صهیونیستی و ترکیه!/ عربستان، سایه به سایه ایران + نمودار

گروه جامعه « نسیم آنلاین »_محسن حسین پورعرب: در چند سال اخیر طبق گزارش‌های پایگاه‌های بین‌المللی، کشورمان شاهد جهش خیره‌کننده در تولید علم بوده است. همین رشد و جهش، نقش کشور را در تولید علم جهان افزایش داده است و امروز طبق اظهارات متخصصان و کارشناسان، ایران در رتبه بالایی درزمینهٔ نشر مقاله و تولید علم قرار دارد؛ اما نکته تأمل‌برانگیز، میزان تأثیرگذاری این تولیدات علمی در افزایش سطح رفاه اجتماعی، بهبود اوضاع اقتصادی و رفع نیازهای جامعه است .

واضح است که در تبدیل این علوم به محصول و خدمات، کارنامه کشور درخشان نیست و بنا به دلایل متعددی مانند کاربردی نبودن مقالات علمی، فقدان تجهیزات و زیرساخت‌های لازم برای عملیاتی شدن مقالات، عدم نگاه تجاری به تحقیقات و پژوهش‌های دانشگاهی و همچنین چالش‌های بسیار در حوزه ارتباط صنعت و دانشگاه، مقالات علمی بیش از آنکه دردی از جامعه ایرانی مداوا کند، زینت‌بخش کتابخانه‌ها و رتبه‌بندی‌های آماری است.

ضعف کشور در کاربردی بودن تولیدات علمی را نیز می‌توان در اظهارات مسئولان مربوطه مشاهده کرد. معاون پژوهشی وزیر علوم به‌تازگی با تائید این موضوع، توجه به افزایش کیفیت و تأثیرگذاری مثبت تولیدات علمی را از سیاست‌های دولت برشمرد.

ارتقای کیفیت و اثربخشی تولیدات علمی، راه سخت پیش روی نظام آموزش عالی

معاون پژوهش و فناوری وزیر علوم، تحقیقات و فناوری با اشاره به عزم وزارت علوم برای رشد چشمگیر کمیت و کیفیت تولیدات علمی گفت: دولت تدبیر به‌عنوان یک برنامه محوری در پی ارتقای کیفیت و اثربخشی تولیدات علمی در اقتصاد کشور است. ورود به دنیای ثبت اختراع و تولید فناوری و عرضه آن‌ها برای رفع معضلات اجتماعی مردم و ورود علم و تحقیقات به صحنه صنعت و تولید فناوری موردتوجه دولت یازدهم است و خوشبختانه در این بخش موفق عمل کرده است. البته همان‌طور که رهبر معظم انقلاب نیز اشاره داشتند، این امر نیازمند تلاش بیشتر است.

صحبت‌های معاون پژوهشی وزیر علوم نشان از پایین بودن سطح کیفی تولیدات علمی در کشور است. تولیداتی که اگرچه در پایگاه‌های بین‌المللی نظیر Scopus و ISI نمایه می‌شوند و ازنظر تعداد تولیدات علمی جایگاه نسبتاً خوبی را برای کشور در جهان و منطقه ایجاد کرده‌اند اما ازنظر سطح کیفی و رتبه‌بندی بر اساس شاخص‌های تأثیرگذاری وضعیت مطلوبی را ندارند. یکی از شاخص‌های مطرح در کیفی سنجی و میزان تأثیرگذاری تولیدات علمی، شاخص اچ ایندکس ( H-index ) است.

ایران بر اساس شاخص اچ ایندکس ( H-index ) در منطقه سوم، در جهان چهل و دوم

اچ ایندکس ( H-index ) از شاخص‌های علم‌سنجی است که در سال 2005 میلادی توسط جورج هیرش در دانشگاه کالیفرنیا ابداع شد. این شاخص درواقع به‌منظور تعیین تأثیرگذاری و ارزیابی کمی برون داد پژوهشی محققین ابداع‌شده است. همچنین شاخص اچ برای یک محقق، گروهی از محققان، مرکز یا یک دانشگاه قابل‌محاسبه است. محاسبه شاخص اچ بر مبنای توزیع استنادات داده‌شده به آثار منتشره یک فرد یا گروهی از افراد صورت می‌گیرد. به‌طور مثال وقتی فردی 5 اثر علمی (کتاب، مقاله و ...) دارد که به هرکدام از آن‌ها 5 بار استناد شده، اچ ایندکس او 5 است. پایگاه‌های ISI ، Scopus و Google Scholar از این شاخص استفاده می‌کنند.

طبق آمار منتشرشده در سایماگو ( Scimagojr.com ) که رتبه‌بندی‌های انجام‌شده بر اساس اطلاعات پایگاه بین‌المللی Scopus است ایران ازنظر شاخص کیفیت و تأثیرگذاری تولیدات علمی در منطقه خاورمیانه جایگاه سوم را دارا است.

همچنین طبق آمار منتشر شده ایران در دنیا در جایگاه چهل و دوم قرار دارد.

ایران پایین‌تر از رژیم صهیونیستی و ترکیه

از نکات قابل‌توجه در این آمار قرار گرفتن ایران در جایگاه سوم بعد از رژیم صهیونیستی و ترکیه است. همچنین عربستان که در چند سال اخیر پیشرفت چشمگیری را در تولید علم داشته است بافاصله اندکی نسبت به ایران در جایگاه چهارم است. اگرچه ایران بر اساس شاخص تعداد تولیدات علمی در سال 2015 در رتبه نخست قرار دارد اما رتبه‌بندی بر اساس کیفیت و تأثیرگذاری تولیدات علمی جایگاه ایران در منطقه را مطلوب نشان نمی‌دهد.

یکی دیگر از نکات قابل‌تأمل قرار گرفتن ایران در جایگاه چهل و دوم در دنیا است. بر اساس آمار منتشرشده در پایگاه سایماگو تولیدات علمی ایران ازنظر شاخص اچ ایندکس پایین‌تر از کشورهایی چون سنگاپور، هنگ‌کنگ، نیوزلند، ایرلند، تایوان، یونان، مجارستان، آفریقای جنوبی، مکزیک، تایلند و ایرلند است. همچنین در این نظام رتبه‌بندی رژیم صهیونیستی در جایگاه 16 دنیا و ترکیه در جایگاه 37 دنیا قرار دارند. عربستان نزدیک‌ترین تعقیب‌کننده ما در منطقه در جهان در جایگاه چهل و سوم قرار دارد.

دنیا به سمت کیفی سازی تولید علم حرکت کرده است/ ایسلند با 330 هزار نفر جمعیت بالاتر از ایران

یکی از نکات جالب در آمار جهانی این است که تنها دو کشور تایوان و ترکیه که ازنظر شاخص اچ ایندکس از ما بالاتر قرار دارند ازنظر شاخص تعداد تولیدات علمی نیز از ما بالاتر قرار دارند؛ اما مابقی کشورهای ذکرشده آمار خیلی پایین‌تری را در تولیدات علمی نسبت به ما دارند. به‌عنوان نمونه کشور ایسلند با جمعیتی بالغ‌بر 330 هزار نفر و تولید 1 هزار و 365 مقاله علمی در سال 2015 با شاخص اثرگذاری 218 بالاتر از ما قرارگرفته است. این در حالی است که ایران در سال 2015، 39 هزار و 727 مقاله علمی تولید کرده است که شاخص اثرگذاری 199 را به خود اختصاص داده است. با توجه به این آمار به نظر می‌رسد دنیا به سمت کیفی سازی تولیدات علمی در حال حرکت است. موضوعی که در کشور مابعد از گذشت سه سال از عمر دولت جدید هنوز جایگاهی ندارد و تمرکز مسئولان در بالا نشان دادن جایگاه علمی ایران ازنظر تعداد تولیدات علمی است.

حال جای این سؤال باقی است درحالی‌که مسئولان سعی در مطلوب نشان دادن جایگاه علمی کشور بر اساس شاخص تعداد تولیدات علمی دارند بهتر نیست در کنار این آمار جایگاه کشور در اثرگذاری تولیدات علمی‌اش در جهان را نیز منتشر نمایند و به‌جای تمرکز برافزایش تولیدات علمی برافزایش سطح کیفیت و اثرگذاری تولیدات علمی توجه نمایند؟!