حاشیه «نسیم آنلاین» بر دعوت رئیسجمهور به صبر بیشتر برای نمایان شدن آثار اقتصادی برجام:
با این وضع اگر "سیماه" هم بگذر اتفاقی نخواهد افتاد
برجام تنها موفق شده گوشه از ساختار تحریمهای بسیار گسترده و پیچیده آمریکا و اروپا را حذف کند و متأسفانه همچنان بخش بزرگی از ساختار تحریمها حفظ شده است و همین امر هم یکی از دلایل عدم اثرگذاری رفع تحریمها بر اقتصاد ایران است.
گروه سیاسی « نسیم آنلاین »:: رئیسجمهور روز گذشته در اولین سفر استانی خود در سال 95 در جمع مردم سمنان با اشاره به انتقادات رسانهای از عدم تحقق وعدههای برجامی دولت یازدهم گفت که از روز اجرای برجام تنها سه ماه گذشته است و نه 30 سال.
رئیسجمهور در این سخنرانی که همچون گذشته برجام را سند افتخار دولت یازدهم معرفی میکرد تلویحاً از مردم خواست که برای نمایان شدن اثرات اقتصادی این "سند افتخار" مدت دیگری را نیز تحمل کنند.
حسن روحانی همچنین در این صحبتهای خود دوباره بر این مسئله تأکید کرد که چون برجام از سوی کشور پذیرفتهشده است پس دیگر زمان انتقاد از آن گذشته و کسی حق ندارد برجام و یا تأثیرات آن بر کشور را مورد نقد قرار دهد و مردم و بهویژه رسانهها صرفاً باید برای اجرایی شدن آن تلاش کنند.
روحانی از طرفی هم در سخنان خود تلاش کرد که مسئله اصلی این روزهای رسانههای کشور را نادیده بگیرد و با به کار بردن یک عبارات کلی و عام، مدنظر قرار ندهد که یکی از اصلیترین منتقدان این روزهای برجام نه مردم و نه رسانههای اینطرفی و آنطرفی بلکه منتقد اصلی وضع موجود حاصل از برجام و البته اطمینان به آمریکا برای اجرای مفاد توافق هستهای ولیالله سیف رئیسکل بانک مرکزی و برخی از مسئولین دولت شخص آقای روحانی هستند، چراکه شاید سختترین انتقادهای این روزهای دوران پسابرجام را ولیالله سیف هفته گشته در نیویورک و پس از مذاکره با مقامات آمریکایی بیان کرده است.
ولیالله سیف گفته بود که آمریکا و اروپا در جریان توافق هستهای به تعهدات خود عمل نکردند و تقریباً هیچچیزی از برجام عاید ایران نشده است.
از طرفی این صحبت رئیسجمهور در حالی بیان میشود که طبق فصل تحریمهای برجام یعنی مواد 18 تا 33 توافق هسته ای امضاءشده توسط ایران و گروه کشورهای 1+5 در روز اجرای توافق یعنی 26 دیماه سال گذشته یعنی دقیقاً همان زمانی که آژانس گزارش خود را مبنی بر متعهد بودن تمام و کمال ایران به توافق هستهای منتشر کرد و مهر راستی آزمایی خود را بر انجام تعهدات ایران فشرد، سازمان ملل، اتحادیه اروپا و ایالاتمتحده موظف و متعهد بودند که کلیه موارد تحریمی ایران منطبق با 15 ماده فصل تحریمهای آمده در برجام را لغو و یا تعلیق کنند و این اتفاق که از قضا زمانی قریب به 3 ماه را برای بررسی تدوین و آمادهسازی بیانیههای مربوطه سپری کرده بود، میبایست در روز 26 دیماه 93 عملیاتی میشد و روابط تجاری و مالی ایران با کشورهای دیگر به شرایط نبودن تحریمهای هستهای باز میگشت.
از این جهت میتوان گفت که اولاً نه 3 ماه بلکه قریب به 6 ماه از روزی که اروپا و آمریکا برای برداشته شدن تحریمها کار خود را آغاز کردهاند (روز تصویب برجام در 7 کشور در مهرماه سال گذشته) میگذرد.
و ثانیاً اینکه در شرایطی که آژانس اجرای تعهدات ایران را فرای انتظار خود میداند و از خوش عهدی هستهای ایران در اجرای برجام تعریف و تحسین میکند به حق باید مردم ایران انتظار داشته باشند که غربیها نیز در پاسخ به وفای به عهد فراتر از انتظار دولت ایران، حداقل به آنچه امضاء کردهاند متعهد باشند.
ثالثاً اینکه فرای آنچه که رئیسجمهور از دعوت مردم به صبر برای نمایان شدن آثار اقتصادی برجام بیان داشت، اگر مجدداً متون 154 صفحهای حاصل از مذاکرات ایران و گروه کشورهای 1+5 را تورق کنیم با تمرکز بر برخی بندهای آن به راحتی میتوان به این نتیجه رسید که این نوع رفتار آمریکاییها در ایام اخیر، یعنی عمل به نحوی که ایران نتواند به سیستمهای پولی و مالی دنیا از جمله معاملات دلاری دسترسی داشته باشد و یا اینکه حتی از مزایای سامانه سوئیفت به صورت واقعی بهرهمند گردد از مدتها پیش قابل پیشبینی بود چنانکه بسیاری از کارشناسان این نکات را قبل از پذیرش توافق هستهای بیان کرده بودند.
با مراجعه به ماده 21 در بخش تحریمهای برنامه جامع اقدام مشترک، مشاهده میشود که آمریکا راه فراری را برای خود بهصورت کاملاً واضح در متن توافق گنجانده است و علیرغم تذکرهای مختلف کارشناسان، این بند با همان نگارش اولیه در متن توافق باقیمانده است.
دربند "الف" این بخش آمده که معاملات مالی و بانکی با بانکها و مؤسسات مالی ایرانی با توضیحاتی آمده در پیوست 2 رفع خواهد و در بند "د" هم ذکرشده که "محدودیتهای تجارت دوجانبه بر درآمدهای ایران در خارج از کشور شامل محدودیتها بر نقلوانتقال درآمدها" برداشته میشود و همچنین در بند "و"، ارائه خدمات پیامرسانی مالی به بانک مرکزی و مؤسسات مالی ایرانی از سوی آمریکا تعهد شده است.
نکته مهم در این میان این است که بندهای یادشده از ماده 21، همگی به توضیحات مندرج در پیوستها و الحاقیه های برجام ارجاع دادهشدهاند، پیوستها و الحاقیه های که فرد به فرد و موسسه به موسسه نام آنهایی که میبایست از تحریمهای هستهای خارج شوند را ذکر کرده است.
با مراجعه به پیوست دوم برجام و الحاقیه سوم این پیوست که مربوط به تعهدات آمریکا میشود میبینیم که پیوست بلند بالایی از افراد و مؤسسات ایرانی و یا حتی غیر ایرانی در این لیست قرارگرفته است. در نگاه اول به نظر میرسد که این لیست بلندبالا احتمالاً گام قابلتوجهی در رفع تحریمهای این افراد و مؤسسات است اما با اندکی دقت بیشتر میتوان به چند نکته پی برد که شاید اثرگذاری این تعهد را بهصورت جدی کاهش دهد.
اول اینکه از ابتدای این توافق و در تمامی اظهارنظرهای مسئولان آمریکایی و ایران مطرحشده که این تحریمهای مندرج در برجام تنها تحریمهای ثانویه هستند و تحریمهای اولیه را شامل نمیشود. چنانکه در بسیاری از موارد تحریمهای اثرگذار بر اقتصاد ایران مربوط به تحریمهای اولیه است و تحریمهای ثانویه تأثیر چندانی در رفع آن مشکلات نخواهند داشت.
دوم اینکه در میان افرادی و مؤسساتی که نامشان در این لیست آمده مواردی دیده میشود که تحریمهای دیگر و حتی سفتوسخت تری فرای برجام از سوی آمریکا بر آنها وضعشده که عملاً برداشتن تحریمهای برجامی را برای آنان علی السویه میکند.
سوم اینکه در توضیحات الحاقیه سوم پیوست دوم باوجود اینکه بیانشده افراد و مؤسسات شامل لیست SDN از دایره تحریم خارج میشوند اما برخی از آنان بهصورت واضح از این رفع تحریم مستثنی خواهند بود. به صورتی که در آن بیانشده که این افراد با اتباع آمریکایی نمیتوانند مراوده مالی و اقتصادی داشته باشند.
در توضیحات پاورقی این لیست هم آمده:
این نکات بالا اما زمانی واضحتر میشوند که بلافاصله پس از توافق هستهای، وزارت خزانهداری ایالاتمتحده توضیحات مفصلی را در مورد این چند بند منتشر میکند و عملاً میگوید که ساختار تحریمها آنقدر پیچیده و گسترده هست که اگر یک تحریم برداشته شود تحریمهای دیگری هست که اجازه فعال شدن و اثرگذاری را از آن رفع تحریم بگیرد.
در بخشی از اطلاعیه که همزمان با روز اجرای توافق در دیماه منتشر شد دو نکته مهم آمده که در ادامه به آنها اشاره میشود:
* برخی تحریمهای ایالاتمتحده با احترام به ایران پس از روز اجرای برجام نیز به قوت خود باقی خواهند ماند. این تحریمها عبارتاند از :یک: تحریمهای اولیه ایالاتمتحده. ممنوعیت داخلی تجارت ایالاتمتحده با ایران به قوت خود باقی است. حتی پس از روز اجرای برجام با استثنائات محدودی، اشخاص آمریکایی ازجمله شرکتهای آمریکایی همچنان بهطور گسترده از انجام معاملات یا تعامل با ایران یا دولت این کشور منع شدهاند. علاوه بر این دولت ایران و مؤسسات مالی ایرانی جزو افرادی باقیماندهاند که دارایی و منافع حاصل از دارایی آنها تحت فرمان اجرایی 13599 و بخش 560.211 شورای مستقل ایمنی حملونقل و بازرگانی (ITSR) همچنان مسدود شده و افراد آمریکایی بهطور گسترده از درگیری در معاملات یا تعاملهای با دولت ایران و نهادهای مالی ایرانی منع شده اند. بهاستثنای معاملاتی که از مقررات دفتر کنترل داراییهای خارجی (OFAC) معاف هستند. تا زمانی که معافیت یا مجوزی از دفتر کنترل داراییهای خارجی صادر نشود، فارغ از اینکه توسط فرد یا نهاد موردنظر توسط دفتر کنترل داراییهای خارجی شناساییشده است یا خیر، دارایی و منافع حاصل از دارایی اشخاص و نهادهای آمریکایی که با مقامهای مشخص دولت ایران یا نهادهای مالی ایرانی دیدار کنند، مسدود میشود. علاوه بر این اشخاص غیر آمریکایی منع شدهاند که آگاهانه دست به اقداماتی بزنند که از محدودیتهای امریکا برای معاملات یا تعامل با ایران طفره رفته و باعث صادرات کالا یا خدمات از ایالاتمتحده به ایران شوند .
دو: تحریمهای ثانویهای که افراد غیر آمریکایی که در تعامل با اشخاص مرتبط با ایران مربوط باشند را هدف قرار داده پس از روز اجرای برجام نیز جزو فهرست تحریم SDN باقی خواهند ماند. پس از روز اجرای برجام، تحریمهای ثانویه همچنین موارد ذیل را در بر خواهد گرفت: 1) اشخاص ایرانی که جزو فهرست SDN هستند؛ 2) عوامل یا وابستگان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی؛ 3) هر فرد دیگری که تحت فرمان اجرایی 13224 یا فرمان اجرایی 13382 به دلیل ارتباط با گسترش تسلیحات کشتارجمعی ایران در فهرست SDN قرار دارد یا ابزار حمایت ایران از تروریسم بینالمللی را فراهم کرده است. علاوه بر این تحریم فعالیتهای مشخصشده در ارتباط با تجارت موادی که در بخش 1245 درباره آزادی و تسلیحات کشتارجمعی توضیح دادهشده و خارج از دامنه برجام است به قوت خود باقی است .
این دو نکته که تنها بخشی از توضیحات تفسیری وزارت خزانهداری آمریکا است نشان میدهد که متن برجام دارای نواقص جدی و شاید پیشبینینشدهای است که اجازه تغییر در ماهیت واقعی ساختار تحریمها را نمیدهد. چنانکه فارین پالسی هم همزمان با سفر روزهای اخیر محمدجواد ظریف به آمریکا برای حل مشکلات برجام مینویسد: "این اختلافات از غیردقیق بودن متن توافق ناشی میشود. از روز اجرای توافق، بزرگترین بانکهای جهان به خودداری از همکاریهای بانکی با مشتریان ایرانی یا شرکتهایی که به دنبال تجارت در ایران هستند ادامه دادهاند، زیرا نگراناند که متهم به نقض تحریمهای پابرجای دولت آمریکا شوند."
با این تفاسیر باید بیان کرد که برجام تنها موفق شده گوشه از ساختار تحریمهای بسیار گسترده و پیچیده آمریکا و اروپا را حذف کند و متأسفانه همچنان بخش بزرگی از ساختار تحریمها حفظشده است و همین امر هم یکی از دلایل عدم اثرگذاری رفع تحریمها بر اقتصاد ایران است و به به نظر میرسد اگر اقدام ویژهای از سوی دولت و دستگاه سیاست خارجی صورت نپذیرد اگر سی ماه یا سی سال هم از برجام بگذرد، اتاق خاصی در این زمینه رخ نخواهد داد.