اخبار آرشیوی
عطا بهرامی، کارشناس مسائل بینالملل در یادداشتی با عنوان "بازخوانی یک انحراف در سیاست خارجی ایران" به تحلیل سیاست خارجی آمریکا علیه ایران و رویکرد دولتهای "سازندگی" و "اصلاحات" در قبال این سیاست پرداخت
در بخشی از این یادداشت که در سایت برهان منتشر شده، آمده است: سیاست تنشزدایی که به وسیلهی «هاشمی رفسنجانی»، اتخاذ گردید با چشمان بسته به استقبال خطر رفتن بود، ضمن اینکه این معنی را به اذهان متبادر میکرد که سیاست ایران در دوران قبل که از همه سو در معرض هجوم قدرتهای منطقهای و بینالمللی بود، سیاست تنش زا بوده است که باید تغییر کند.
برهان گزارش داد: تحلیل سیاست خارجی آمریکا از دوران ابر قدرتی این کشور تاکنون کار دشواری است. وجود انبوه مؤلفههای تأثیرگذار بر منافع ملی آمریکا و تعریف وسیع این کشور از منافع ملی، باعث شده است با انبوهی از متغیرهای مؤثر روبهرو شویم که گاه نتایج متضادی از آنها استنباط میشود. مشخص کردن مرز سیاست اعلامی و سیاست اعمالی ایالات متحده نیز کار را دشوارتر میسازد؛ به خصوص اینکه ویژگی هژمون بودن و به دنبال آن استفاده از رژیمهای بینالمللی باعث تکرار شعارهای زیادی در حوزههای انسانی و فرهنگی که از ویژگیهای یک قدرت هژمونیک است، نمای بیرونی این کشور را از یک قدرت سلطه طلب به یک قدرت خیرخواه تغییر داده است. تکرار مداوم حقوق بشر، دموکراسی و ... و استفاده از نهادهایی که در خدمت فرهنگ سازی قرار دارند و یا استفاده از نهادهای بینالمللی حقوق بشری و فرهنگی بینالمللی که در خدمت این هدف حرکت میکنند، باعث شده است که پیشبینی رفتارهای این کشور دشوار گردد. اگر به این مؤلفهها حضور این کشور در همه جای جهان که به معنی وجود ارتباط همهی کشورها با آمریکا است، اضافه کنیم؛ خواهیم دید که تحلیل سیاست خارجی این کشور دشوارتر
میشود. در این نوشته قصد نداریم به کلیت سیاست خارجی آمریکا توجه کنیم، بلکه هدف به دست دادن نمایی کلی از سیاست واقعی این کشور در ورای شعارهای مطلوب رسانهای و تبیین آن با درک متولیان سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از دوران خاتمهی دفاع مقدس، تاکنون است. به طور سنتی و البته به مدد رسانههای ارتباط جمعی، حزب دموکرات به عنوان طرفدار صلح و استفاده از روشهای مسالمت جویانه برای پیش برد اهداف سیاست خارجی و حزب جمهوری خواه به عنوان حزبی طرفدار استفاده از قدرت سخت نظامی، معرفی شده است. از مرور تاریخ ایالات متحده چنین نتیجهای دریافت نمیشود. ورود آمریکا به دو جنگ جهانی اول و دوم در زمان حاکمیت حزب دموکرات انجام شد. «وودرو ویلسون» که در شعارهای انتخاباتی خود لاف میزد که؛ او کسی است که ما را از جنگ دور میکند، 5 ماه پس از انتخاب، آمریکا را به جنگ جهانی اول وارد کرد. در جنگ دوم جهانی نیز این «روزولت» دموکرات بود که با فشردن گلوی ژاپن و حمایت همه جانبه از انگلستان در برابر آلمان، این دو کشور را وادار به اعلام جنگ به آمریکا کرد. «جان اف کندی» دموکرات در ویتنام با اعزام صدها هزار سرباز، جنگی بیحاصل را آغاز کرد. حمله
به سومالی در دههی 1990 میلادی نیز در دوران «بیل کلینتون» انجام شد. از آنجا که اذهان دربارهی رویکرد جنگ طلب حزب جمهوری خواه آمادهتر است از ذکر جزییات بیشتر دربارهی آن صرفنظر میکنیم اما انحراف اصلی در سیاست خارجی ایران در دوران پس از جنگ که موضوع نوشتار حاضر است، به دو مقولهی زیربنایی باز میگردد. نخست، درک نکردن سیاست بلند مدت آمریکا در جهان و خاورمیانه از طرف سیاستگذاران کشور و دوم، خوش بینی افراطی آنها نسبت به نظام بینالملل و اهداف ایالات متحده. این خطای استراتژیک در دولت سازندگی آغاز شد و در دولت موسوم به اصلاحات به اوج خود رسید. سیاست تنش زدایی که به وسیلهی «هاشمی رفسنجانی»، اتخاذ گردید با چشمان بسته به استقبال خطر رفتن بود، ضمن اینکه این معنی را به اذهان متبادر میکرد که سیاست ایران در دوران قبل که از همه سو در معرض هجوم قدرتهای منطقهای و بینالمللی بود، سیاست تنش زا بوده است که باید تغییر کند. پیش از آنکه اتحاد شوروی فرو بپاشد و جنگ سرد به طور رسمی خاتمه یافته اعلام شود، ایالات متحده خود را برای دورهی پس از آن آماده کرده بود. هل دادن دیکتاتور دیوانهای مانند «صدام حسین» برای حمله به
کویت، جادهی حرکت آمریکا برای جهان پس از جنگ را آماده کرد. «جورج بوش»، رییس جمهور اسبق آمریکا در 11 سپتامبر سال 1990 میلادی پروژهی آمریکایی «نظم نوین جهانی» را اعلام کرد. در همین دوران، دولت هاشمی رفسنجانی به دنبال سیاست تنش زدایی بود و گشودن درهای کشور بر روی توسعهیبرنامهریزی شده بهوسیله بانک جهانی آغاز شد. یعنی در خارج دستها بسته و در داخل راه برای اعمال روش غرب برای نفوذ ساختاری در نظام، آماده شد. سیاست تنش زدایی که به وسیلهی «هاشمی رفسنجانی»، اتخاذ گردید با چشمان بسته به استقبال خطر رفتن بود، ضمن اینکه این معنی را به اذهان متبادر میکرد که سیاست ایران در دوران قبل که از همه سو در معرض هجوم قدرتهای منطقهای و بینالمللی بود، سیاست تنش زا بوده است که باید تغییر کند. «هنری کیسینجر»، به عنوان موثرترین فرد در تعیین سیاست خارجی آمریکا در چهار دههی گذشته، هنگامی که صدام حسین به کویت حمله کرد، گفت: «فرصتی که 30 سال به انتظار آن نشسته بودیم، فرا رسید.» این جمله در واقع نشان میدهد که آمریکاییها میخواهند، یکی از پایههای اصلی نظم نوین جهانی خود را در خاورمیانه بنا کنند. محیط منطقه برای آمریکاییها
ناآشنا و برای جمهوری اسلامی، آشنا بود. تمایل انبوه دلهای مردم مسلمان منطقه به امام(ره) که وی را به عنوان رهبری بزرگ و الهی پذیرفته بودند، سرمایهی بزرگ نظام بود. آمریکاییها در شش دههی گذشته با دو عامل رژیم اسراییل و حکام دست نشانده در تلاش بودهاند تا مردم منطقه را مهار کنند. سیاست خارجی ایران به جای آنکه بر هدایت و آگاهی بخشی به مردم شرق میانه استوار باشد بر سیاست بیحاصل و غیرممکن جلب توجه غربیها استوار شده بود. با این پیش فرض غلط که ریشهی مشکلات موجود سیاست غلط ایران است و با اصلاح میتوان تمام مشکلات را با قدرتهای غربی حل و فصل نمود. «اکثر استراتژیهای نظامی دولت جورج بوش پسر را - یعنی یکجانبه گرایی، اقدامهای پیشگیرانه و تغییر رژیم - میتوان در یک دهه پیش، یعنی در زمان بوش پدر، در سند «دیکچنی» به نام «استراتژی دفاعی برای دههی 1990» به روشنی ردیابی کرد. به عنوان مثال در این سند، پیشبینی شده است که آمریکا قابلیتهای نظامی خود را آنقدر افزایش خواهد داد تا کاملاً بلامعارض و بیرقیب شود و این که از نظر توان نظامی و فنآوری به چنان برتری عظیمی دست خواهد یافت که سایر کشورها بدانند که معارضه و
رقابت با این کشور در حکم نابودی خودشان است. هرچند در این سند دربارهی واکنش هماهنگ با همپیمانان در مواجه با کشمکشهای جهانی مجاملههایی شده و از آن تعریف و تمجید صوری به عمل آمده است، اما خیلی صریح بیان شده که اقدام دسته جمعی همواره چنانکه باید «به موقع نخواهد بود» و نتیجهگیری شده است که آمریکا باید برای حفظ منافع حیاتی برون مرزی خود یا «دریافت کمک محدود و یا در صورت لزوم به تنهایی» آگاهی کامل داشته باشد و با آنکه در آن به طور مشخص به اقدامهای پیشگیرانهی نظامی اشارهای شده است اما چنین آمده است که «گاهی یک اقدام نظامی سنجیده و حساب شده میتواند مانع از بروز بحران شود.»[1] یعنی در همان دوران که متولیان سیاست خارجی کشور ساده لوحانه و به کرات از تنش زدایی به معنی خلع سلاح کشور در دنیایی که در آن دولتها دیگر قدرت چندانی ندارند سخن میگفتند، آمریکا خود را برای یک دنیای مستعد جنگهای به اصطلاح پیشگیرانه آماده میکرد. ایران در دههی90، یعنی در دورهی آماده شدن آمریکا برای لشکرکشیهای نوین، به طور یک جانبه به کنوانسیونهای خلع سلاح و کنترل تسلیحات متعددی مانند؛ معاهدهی منع جامع آزمایشهای هستهای (CTBT)
پیوست. در بعد داخلی، کسانی که جنگ با رژیم بعث را به پیش برده بودند در معرض تخریبهای شدید از جانب روشنفکران پرمدعا قرار گرفتند. کوبیدن بر طبل لزوم داشتن عقلانیت در سیاست خارجی که به روشنی به معنای متهم کردن نیروهای نظامی کشور به عدم تعقل بود، با استفاده از فشار رسانههای زنجیرهای و محافل روشنفکری، فضای داخل را آماده میکرد تا مخالفین از ترس تخریب وسیع سکوت کرده و جرأت اظهارنظر، نداشته باشند. هنگامی که آمریکا به بهانهی حملات 11 سپتامبر خود را برای حمله به افغانستان آماده میکرد، دولت اصلاحات در ادامهی سیاست ساده لوحانه و خیانت آمیزی که در پیش گرفته بود، نهایت همکاری را با آمریکاییها انجام داد تا دستمزد خود را که افزایش شدید تهدید ایران توسط آمریکاییها پس از اشغال عراق بود، در 3 سال بعد، دریافت کرده باشد. جلساتی در نیویورک و ژنو بین مقامهای ایرانی و آمریکایی انجام شد و توافقهایی برای موفقیت عملیات نظامی آمریکا در افغانستان، که گذشت زمان نشان داد تنها به سود آمریکاییها بوده است، به عمل آمد. «محسن امین زاده»، قائم مقام وزارت خارجه در دوران وزارت «کمال خرازی»، در مصاحبه با «بی.بی.سی» (مستند ایران و غرب)
با اشاره به همکاری ایران و آمریکا در حملهی نیروهای ائتلاف به افغانستان، گفت: «در یکی از این مذاکرات، یکی از طرفهای هیأت ایرانی به آمریکاییها گفت که بمبارانها بیفایده است و اگر آمریکاییها میخواهند کاری انجام دهند باید با جبههی متحد (شمال)، دوستان ایران همکاری کنند.» «هیلاری مان»، نمایندهی آمریکا در سازمان ملل نیز به «بی.بی.سی» میگوید: «آنها (ایران) پیغام دادند که آمادهاند بدون قید و شرط با آمریکا در مبارزه با تروریسم همکاری کنند و اینکه اگر آنها بتوانند در این زمینه با ما کار کنند، این امکان وجود دارد که رابطهی ایران و آمریکا دست خوش تغییر اساسی شود. یکی از طرفهای ایران (در مذاکرات) نقشهای از جیبش بیرون آورد و به اهدافی به خصوص در شمال که باید مورد هدف قرار گیرند، اشاره کرد که ما آن را به مرکز فرماندهی نظامی بردیم و بیتردید همان به استراتژی نظامی ایالات متحده، بدل شد.» بنابراین، همکاری ایران با آمریکا برای سرنگونی طالبان یک کمک مهم و تأثیرگذار بوده است اما این سؤال جدی وجود دارد که غیر از لاف زنیهای خاص اصلاح طلبان برای تغییر اساسی در رابطهی دو کشور، چه تضمینی و چه انتظاری به عنوان عمل
متقابل از طرف آمریکاییها وجود داشته است؟ «سید محمد خاتمی» در این باره به «بی.بی.سی» میگوید: «طالبان دشمن ماست و آمریکا نیز احساس میکرد که طالبان دشمن آنها است و سرنگونی طالبان در درجهی اول، تأمین کنندهی منافع ایران بود ... صدام دشمن ما بود و ما هم میخواستیم که صدام از بین برود.» اگر چنانکه خاتمی میگوید؛ وی گمان میکرده است که با رفتن طالبان و صدام منافع ایران بیشتر از آمریکا تأمین میشده است، باید به وی گفت: «آیا باید دولتمردان آمریکا را اینقدر نادان بدانیم که حاضر باشند فقط در عراق 3 هزار میلیارد دلار هزینه کنند تا دشمن ما را از بین ببرند و نیمی از این مبلغ را هم در افغانستان هزینه نمایند؟» ورود به خاورمیانه و داشتن پایگاهی در آن؛ که تجربه نشان داده است آمریکاییها اگر به جایی وارد شوند به هیچ وجه از آنجا خارج نمیشوند، مگر مانند ویتنام با استفاده از قدرت نظامی و دفاع همه جانبه، هدف اصلی این کشور بوده است نه از بین بردن دشمنان ضعیفی مانند طالبان و یا عراق ویران شدهی دوران صدام. قرار گرفتن نام ایران در فهرست محور شرارت نشان داد که خوش خیالان دولت اصلاحات تا چه حد از درک واقعیتهای دنیای خارج،
ناتوان بودهاند البته اگر احتمالات بدتری را که به طور جدی باید بررسی شوند، نادیده بگیریم. «ریچارد هاس»، رییس شورای روابط خارجی آمریکا (Council on Foreign Relations) میگوید: «ما نتوانستیم در دفتر رییس جمهور و سایر مراکز تصمیم سازی کاری برای رابطه با ایران انجام دهیم و هدف آنها تغییر رژیم بود.» این یعنی همان اصل بیتغییر سیاست خارجی آمریکا در 32 سال گذشته نسبت به ایران. عدم درک چنین واقعیت عظیمی، کشور را پس از اشغال عراق در معرض خطرات بسیاری قرار داد که اگر چرخش سیاست خارجی کشور به سمت واقعگرایی و درک مناسبات اساسی نظام بینالملل نبود، موقعیت دشواری در برابر نظام قرار میگرفت، اگرچه این تغییر سیاست پر هزینه بود و به آسانی به دست نیامد. جالب اینکه همان دارودسته تا مدتها و حتی تا هم اکنون از انحراف بزرگی که پی افکنده بودند، دفاع میکنند. اگر چرخش سیاست خارجی کشور به سمت واقعگرایی و درک مناسبات اساسی نظام بینالملل نبود، پس از جنگ عراق موقعیت دشواری در برابر نظام قرار میگرفت، اگرچه این تغییر سیاست پر هزینه بود و به آسانی به دست نیامد. سیاست خارجی آمریکا از سال 2005 دچار تغییر شد. جورج بوش دو سیاست متفاوت
را در دو دورهیریاست جمهوریاش در حوزهیسیاست خارجی به نمایش گذاشت. در دورهی اول سیاستی خشن و یکجانبه گرایانه در پیش گرفت و دو کشور افغانستان و عراق را اشغال کرد. در دورهی دوم و پس از ناکامیهای پیاپی در این دو کشور و بن بست در برابر سیاست خارجی نوین ایران، به چند جانبهگرایی روی آورد. بزرگترین ماجراجویی دورهی دوم بوش را باید در شرق اروپا و قفقاز شمالی جستوجو کرد. گرجستان با چراغ سبز آمریکا به آبخازیا حمله کرد. جنگ ناکام قفقاز در سال 2008 میلادی، اوج شدت عمل بوش در دورهی دوم سیاست خارجیاش بود. مورد دوم باز هم به روسیه و اروپای شرقی باز میگردد که چیزی نیست جز طرح سپر دفاع موشکی که در واقع اقدامی بلند مدت علیه روسیه است. تا جایی که به موضوع جمهوری اسلامی ایران مربوط میشود، آمریکا تلاش کرده است که سایر قدرتها را برای اعمال فشار بر ایران با خود همراه سازد. الگوی قدرت هوشمند که به معنای ترکیب قدرت سخت و قدرت نرم است، دکترین کنونی این کشور به شمار میآید. سیاست خارجی «باراک اوباما» در حقیقت دنبالهی دور دوم سیاست خارجی آمریکا است. شعار تغییر در عمل؛ از لفظ فراتر نرفته است. ورود نیروهای آمریکایی به
بهانهی زلزلهی مشکوک هاییتی و گسیل سربازان بیشتر به افغانستان، در کنار حمله به لیبی در چارچوب ناتو، نشان میدهد که وی حرکت آهستهتر و با چراغ خاموش را در پیش گرفته است که ریشهی آن در نبود توان اعمال روش یکجانبه گرایانه بهوسیلهی آمریکا است که دلایل آن را باید در ناکامی در خاورمیانه و افعانستان، بحران اقتصادی و در مقطع کنونی، انقلابهای مردمی، جستوجو کرد. باراک اوباما به مانند چیزی که در تاریخ ایالات متحده به کرات دیدهایم، تغییر را در سطح رسانهها و تبلیغات، جستوجو میکند. تعریف تصمیم سازان آمریکایی از منافع ملی جدا از حاکمیت احزاب و طولانی مدت است. ریاست جمهوری اوباما، اقدامی برای ترمیم چهره بود که با بمباران شدید تبلیغاتی دنبال میشود. اهدای جایزهی صلح نوبل به وی که هنوز یک سال از دوران زمامداریاش نگذشته بود، نشانهی اوج فشار تبلیغاتی این کشور برای معرفی وی به عنوان رییس جمهوری متفاوت است. وی نیز مانند جورج واکر بوش آمده است تا در منطقه بماند و طرحهای بلند مدت آمریکا (طرح خاورمیانه بزرگ) را در منطقه به پیش ببرد. تجربهی 16 سال خیالبافی سیاست خارجی در دولتهای «سازندگی» و «اصلاحات» و حضور گام به
گام آمریکا در منطقه نشان میدهد که جمهوری اسلامی باید منطقه را برای مردم آن و بدون قدرتهای خارجی بخواهد که در دورهیاوجگیری بیداری اسلامی زمینههای آن از هر دورهای، مساعدتر است. *