اخبار آرشیوی
حجتالاسلام بهمن شریفزاده، مدرس حوزه در پاسخ به انتقادهای "سایت برهان" از رئیس دفتر رئیسجمهور، این پایگاه اینترنتی را به مناظره مکتوب دعوت و اولین بخش از مطالب خود را در یادداشتی با عنوان "سرنوشت ادیان در مدیریت جهانی" منتشر کرد
به گزارش «نسیم» متن کامل این یادداشت که در سایت برهان منتشر شده بدین شرح است: راه یافتن واژگان «جهانی شدن و جهانی سازی»به فضای فکری جوامع دینی، بسیاری از دین پژوهان را با پرسشهای گوناگونی دربارهی آینده و سرنوشت دین در جهان یکپارچه روبهرو ساخت که به پیدایش پاسخها و آرای گوناگون انجامید؛ آیا در جهان مفروض، جایی برای دین و دینداری باقی میماند؟ اگر آری، آیا دین جامعهی جهانی، یک دین خواهد بود یا ادیان بسیار؟ اگر یکی باشد، آن دین کدام است؟ آیا از ادیان موجود پیشینه داراست یا دینی جدید خواهد بود؟ و اگر بسیار باشد، آیا با همین وضعیت که اکنون در آن هستیم، روبهرو خواهیم بود؟ یا دین غالب و برتری خواهیم داشت؟ البته این پرسشها در فضای فکری حاکمیت دینی از دامنهای بسیار متفاوت با جوامع سکولار برخوردار است؛ زیرا دین در این فضا، دارای اساسیترین نقش در مبانی حاکمیت و قوانین اجتماعی است در حالیکه در جوامع سکولار، دین از هیچ نقش و سهمی در قوانین برخوردار نیست تا یکپارچگی جهان، تأثیر قابل توجهی بر آن داشته باشد. در حقیقت پرسشهای پیش گفته به این پرسش خواهد انجامید که در مسیر حرکت به سوی جهان یکپارچه، جامعهی دینی
چگونه با جهان سکولار و ادیان و مکاتب دیگر روبهرو شود؟ آیا درصدد توسعهی دینی باشد و به نقد دیگر افکار و دیگر ادیان بپردازد یا سکوت اختیار کند و تسلیم پیش آمدها بشود و یا ...؟ با پیدایش واژهی مدیریت جهانی در گویش دولتمردان ما، شفافیت و خودنمایی پرسشهای پیشگفته و امثال آن فزونی گرفت و پاسخهای دیگری را به همراه آورد که زمینه ساز چالشهایی برای اهالی اندیشه شد. برخی جهان شمولی اسلام یا هر دین دیگر را در گرو نفی قداست از قوانین و شرایع آن و تکیه بر معنویت دینی دانسته و راه را بر سکولاریزاسیون اسلام گشودهاند. یکی از دگراندیشان در این باره میگوید: «به نظر میرسد که پیروان هر دین و مذهبی بیش از دو راه در پیش ندارند: یا اینکه بدون هیچ گونه نرمش و انعطافپذیری به حرف و ظاهر جمیع احکام ارزشیای که بنیانگذار یا بنیانگذاران آن دین و مذهب صادر کردهاند، توسل و تمسک بورزند؛ یعنی بر اهمیت سرشت و منش تاریخی دین و مذهب خودشان پا بفشرند؛ در این صورت باید از دعوی جهان شمولی دین و مذهبشان دست بردارند، یا اینکه مدعی همیشگی، همه جایی و همگانی بودن دین و مذهبشان شوند؛ ولی در این صورت باید برای آنکه این ادعایشان مسموع
و مقبول خردمندان افتد، هزینهای بپردازند و آن هزینه این است که برای حرف و ظاهر همهی احکام ارزشی مذکور، قداست و ثبات قائل نشوند و اگر تأکیدیمیورزند، فقط بر روح و باطن آن احکام باشد ... اصرار دارم که التزام به هر دو ممکن نیست.(1) سکولاریزاسیون اسلام، تلاشی برای محدود ساختن اسلام و کوچک کردن آن در حد بخشی از مضامین اسلام است که به قوانین اجتماعی و مبانی حاکمیت ارتباطی نداشته و از این رو با هر شکل از حاکمیت سازگار باشد. تأکید بر معنویت و نفی قداست از قوانین و شرایع دینی را میتوان تلاشی در راستای همین هدف دانست. طرح عناوینی همچون گوهر صدف دین که امروزه محل توجه کلام جدید است نیز چه بسا تلاشی در همین جهت باشد. با تحدید دین به حوزهی معنویت، دیگر دین، یک نظام جامع نظری و عملی و مجموعهی کاملی از آداب و عقاید که به همهی جوانب مادی، معنوی، فردی و اجتماعی زندگی انسان نظر دارد، نخواهد بود. همچنین با تحدید پیشگفته، دیگر باورها، ضوابط اخلاقی و قوانین عملی ادیان، معیار درستی برای داوری دربارهی آنها نخواهد بود. معنویات و تجربههای باطنی هم مشترک بین همهی ادیان بوده و همهی ادیان از آن بهرهمندند، پس همهی ادیان
در یک رتبه قرار گرفته و از یک اندازه حقانیت برخوردار هستند. این همان موضوعی است که پلورالیزم دینی نامیده میشود. دگراندیش پیش گفته میگوید: «به اعتقاد من، پیروان ادیان مختلف مثل یهودیت، مسیحیت و اسلام یا هندو و بودایی، کوهنوردانی هستند که قصد تسخیر قلهی یک کوه را دارند ... تا (وقتی) در قلمرو فقه هستند، بیشترین فاصلهها را با هم دارند؛ ولی وقتی وارد قلمرو اخلاقیّات دین میشوند، فاصلهها کمترمیشود. وقتی وارد قلمرو اعتقادات میشوند، باز هم کمتر میشود و وقتی وارد قلمرو تجربهی دینی بشوند که قلهی این کوه است، فاصلهها به صفر میرسد ... من شک ندارم که اگر ما با صداقت و جدیت به دین و مذهب خود ملتزم شویم و عملاً تا انتها برویم، بیشک به یک جا میرسیم.(2) تنها موضع گسست مقدمات پیشگفته از نتیجه گرفته شده (= پلورالیزم دینی) این است که میتوان برخی از تجارب دینی دینداران را نادرست و باطل دانست و بر این اساس، گزارههای برخی از ادیان را باطل خواند؛ ولی این اشکال هم با این ادعا که هیچکس نمیتواند تجربهی دینی دیگری را باطل بداند، نادیده گرفته شد؛ چنانکه یکی دیگر از دگراندیشان در شرح حکایت «موسی و شبان» از مثنوی
میگوید: «در دورن تجربهی دینی و باطنی، آدمی چون نمازگزاری است که درون خانهی کعبه است. چنین آدمی درون قبله است؛ لذا به هر طرفی نماز بخواند، از قبله منحرف نشده است .... سر به سر چنین کسی نگذارید و با او درنپیچید. خداوند به موسی همین را عتاب کرد. گفت: بله، تجربهی او منطبق بر تجربهی تو نیست؛ اما این اشکالی ندارد. برای او شهد است، برای تو سمّ است؛ برای او مدح است. او به خاطر آن تجربه، ممدوح است؛ ولی تو را مذمت و ملامت میکنند. تو نباید خودت را با او بسنجی؛ لذا او را گرفتار نکن و شایسته ملامت ندان ... گویا لازم نیست موسایان و پیامبران با صاحبان تجربه دینی، در هر مقام و مرتبهای که هستند، درپیچند.»(3) او در جای دیگر میگوید: «نزاع موسی و شبان چه معنی دارد؟ چرا باید موسایی به شبانی بگوید، تصویر خود را از خدا تصحیح کن؟ چرا باید به او بگوید تو غلط میفهمی، تو کج دیدی، تو تیره دیدی؛ دیدت را روشن کن و تفسیرت را تصحیح کن؟ آیا یکی از نقشها و رسالتهای انبیا این است که تفسیرهای ما را از تجربههای درونیمان تصحیح کنند، یا باید هر کسی را به حال خود و با آنچه یافته است، واگذارند؟ ظاهر کلام مولانا بر این وجه اخیر دلالت
دارد.» (4) سکولاریزاسیون اسلام از نخستین طرحهایی است که برخی دگراندیشان آن را به عنوان تصویری از اسلام در جهان یکپارچه عرضه داشته و ماندگاری، شمول و گسترش دین را وابسته به آن معرفی کردهاند در حالی که این طرح با باورهای اغلب اندیشمندان دینی سازگار نبود و ملازمت آن با پلورالیزم دینی، جایی برای گسترش اسلام باقی نمیگذاشت، همچنین برای مدیریت جهانی فرهنگ اسلامی با تحدید اسلام به حوزهی معنویت، معنای محصلی متصور نبود، پس مخالفان پلورالیزم دینی در برابر دگراندیشان موضع گرفته و با تمام توان از وجود باورها، ضوابط اخلاقی و قوانین رفتاری در حقیقت دین دفاع کردند و تفکر دگراندیشان را مخالف دین و طرحشان را سبب زوال دین دانستند. مکتب اسلام، آمیزهای از باورها و سفارشها، جهانبینی و ایدئولوژی، هستها و بایدهاست. وجود احکام پنجگانهی وجوب، حرمت، استحباب، کراهت و اباحه که همهی رفتارهای فردی و اجتماعی را شامل میشود، گویای بخش مهم و بزرگی از دین است که در دانشی به نام فقه جمع شده است؛ همچنانکه بخش مهمی از دین نیز به حوزهی خصلتها و بخشی دیگر به حوزهی باورهای انسان مربوط میشود که اخلاق و اعتقادات دینی نام دارد و به
یقین بین همهی آموزهها و گزارههای دین، هماهنگی و انضباط برقرار است. بایدها و نبایدهای دین که در دانش فقه جمعآوری شده است، تأثیر به سزایی در پیدایش معنویت و رشد و ماندگاری آن دارد؛ همچنانکه معنویت، غایتی برای آنها است و نقش علّی (علت غایی) در گرایش به آنها دارد. گناه در شکلهای گوناگونش، رفتاری حرام است که مانع از رشد معنوی انسان میشود و واجبات دین، سبب مهمی در آمادهسازی زمینهی روح برای سیر معنوی است؛ پس ادعای گسستگی بین بخشهای گوناگون دین و فروکاستن دین به حوزهی معنویت، نادرست است. با نقد و رد سخن دگراندیشان، پرسش پیشگفته دوباره خودنمایی کرد که چگونه میتوان دینی شامل (جهان شمول) در جهان یکپارچه داشت و جهان را به آن معتقد ساخت؟ آیا امکان این وجود دارد که با تلاش در راه ابطال باورهای دیگر ادیان به توسعهی فرهنگ دینی خود پرداخت و اسلام را فراگیر ساخت؟ آیا میتوان با اعتقاد به انحصارگرایی یا شمول گرایی دینی که نقطهی مقابل پلورالیزم است به مدیریت جهانی فرهنگ اسلام دست یافت؟ آیا تصویر دگراندیشان از وجود دو راه کوچک ماندن و افول اسلام با گزینش انحصارگرایی یا گسترش اسلام با قبول پلورالیزم درست است؟
به نظر میرسد با بازخوانی اندیشههای معمار کبیر انقلاب، همان کسی که دین را به عرصههای اجتماعی بازگرداند و حاکمیت دین را تحقق بخشید، بتوان به پاسخ قابل تحقق و قابل قبولی دست یافت. امام خمینی(ره) انسانی متعالی بود که همهی قابلیتها و ظرفیتهای فطری خویش را تا مرتبهای بس رفیع به فعلیت رساند و تالی تلو حضرات معصوم(علیهمالسلام) شد. او کمال آدمی را وابسته به پرورش متناسب همهی ابعاد وجودیاش دانسته و انسان را واجد سه بعد وجودی، یعنی دل و عقل و جسم میدانست. امام(ره) بر این باور بود که مربیان معصوم بشر، برای پرورش هر سه بعد وجودی او، خوراک لازم را تدارک دیدهاند، معارف اخلاقی و عرفانی برای دل، معارف برهانی و استدلالی برای عقل و معارف عملی و فقهی برای جسم انسان تدارک دیده شده است و او خود، فقیه، فیلسوف و عارف بود. پرورش متناسب و قابل توجه همهی ابعاد وجودی پیشگفته در امام(ره)، ویژگی منحصر به فردی را برای او بهوجود آورده بود که در رهبری و مدیریت کلان ایشان بارز و مشهود بود. او همچون یک فقیه محض نبود که مخاطبان میلیونی خویش را فقط ملزم و مکلف به واجبات و محرمات سازد و با الزام و توظیف، رهبری کند. همانند یک
فیلسوف محض هم نبود که فقط به تبیین و تشریح حقایق و واقعیات بپردازد و با تفسیر و تحلیل، مدیریت کند. امام(ره)، مانند یک عارف محض نیز نبود که فقط احساس و شور بیافریند و از این راه، راهنمایی کند، او همهی اینها بود و هیچ یک به تنهایی نبود. او عقل مخاطبانش را نسبت به آنچه از آموزههای الهی بیان فرمود، قانع میساخت، احساس و شور در قلب آنها میآفرید و آنگاه به شریعت، مکلفشان میکرد تا با جان و دل پذیرای اوامر و نواهی دین باشند و از آن نگریزند. این درسی است که امام(ره) به ما تعلیم فرمود و ما باید نیک بیاموزیم و فراموشش نکنیم که مدیریت فرهنگی، با تلفیقی صحیح از اقناع عقل، احساس قلب و الزام به عمل، توفیق خواهد یافت و بدون آن، نه فقط مثمر ثمر نبوده که بیرغبتی، گریز و حتی ستیز با دین را در پی خواهد آورد، پس بر ما فرض است که به پیروی از امام(ره)، راه ایجاد احساس، اقناع عقل و الزام به عمل را نیک بیاموزیم تا رغبت و اشتیاق به دین برانگیزیم و از گریز و ستیز با دین ممانعت کنیم. امام خمینی(ره) به ما آموخت که چگونه شور بیافرینیم و دلها را مملو از عشق و محبت سازیم اما به راستی چگونه؟! آنچه امام آموخت، فقط یک ترفند و
استراتژی برای جذب هوادار نبود، بلکه یک باور و اعتقاد بود. او همچون داعیهداران قدرت نرم در جهان غرب که به اقناع و ایجاد احساس در مخاطبان شرقی بذل توجه کردهاند، در پی شیوهای برای رسیدن به حاکمیت نبود، بلکه راه او مبتنی بر عمیقترین و دقیقترین مبانی معرفتی و عرفانی بود، هم از اینرو کلامش روح داشت و احیاگر بود. امام(قدسسره) همچون قاطبهی عارفان بزرگ، همهی آحاد بشر را واجد گرایشهای یکسان به کمال میدید و اختلافی در خواهشها و گرایشهای ایشان نمیدید؛ بلکه هر تفاوتی در گرایشها را انکار میکرد. او بر این باور بود که هر انسانی با هر مرام و مسلکی و با هر خصلت و صفتی در پی کمالات بیکران است، از اینرو همه را خداجو و کمال خواه میدید؛ چنان که خود فرمود: «همه جانها و دلها به سوی اویند و جز او نجویند و نخواهند جست و ثناخوان اویند و ثنای دیگری نتوانند کرد. ثنای هر چیز، ثنای او است اگرچه ثناگو تا در حجاب است، گمان کند ثنای دیگری میگوید.»(5) امام(ره)، اختلافهای بسیار بشر را در بینشهای ایشان معرفی میکرد نه خواهشها و گرایشهای ایشان، همچون تشنگان آب که برخی راه به آب یابند و بسیاری به خواهش آب، پا در
بیراههی سراب میگذارند و این نه برای آن است که آنها آب نمیخواهند، آنها هم مثل آب یافتگان، آب میخواهند؛ ولی به توّهم گرفتار آمدهاند و آب را در سراب میجویند: وَ الَّذینَ کَفَرُوا أَعْمالُهُمْ کَسَرابٍ بِقیعَةٍ یَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ یَجِدْهُ شَیْئا... نور: 39 پس حقیقیت حق بود معبود کل / کز پی ذوقست سیران سبل لیک بعضی رو سوی دم کردهاند / گرچه سر اصلست سرگم کردهاند لیک آن سر پیش این ضالان گم / می دهد داد سری از راه دم آن ز سر مییابد آن داد این ز دم / قوم دیگر پا و سر کردند گم (مولوی، مثنوی، دفتر ششم، حکایت آن پادشاه ...) از اینجا است که در مرام تربیتی امام(ره)، شیوهای قابل توجه به چشم میخورد که برای مدیریت فرهنگ دینی در جامعهی جهانی لازم و ضروری به نظر میرسد و آن شیوه این است که وقتی مردم را با همهی تفاوتها و اختلافهایی که در دیدن حقیقت دارند، از گرایشها و خواهشهای یکسان برخوردار ببینیم، هر نوع مواجهه و برخورد با ایشان را برای انتقال مضامین دینی، صحیح و به جا نخواهیم دانست. یکسان بودن خواهشها و گرایشهای مردم، مواجههی خاصی را اقتضا دارد که بیتوجهی به آن، سبب
بیثمر شدن تلاش مدیران فرهنگی خواهد شد. در این مواجههی خاص، گرایشهای یکسان مردم، پایه و زمینهی تلاش قرار گرفته و مورد تأکید مدیر و مربی قرار میگیرد. مدیر، بدون سرکوب مخاطب برای بینش نادرستی که دارد، به خواهش او که خواهش کمال است توجه داشته و با او همراه و هم سخن میشود. مخاطب هم، چون خواستههای خودش را از زبان مربی میشنود و او را خواهان همان چیزی میبیند که خود خواهان او است، به او گرایش پیدا کرده و با او همراه میشود؛ هم چنان که مربی نیز به موجب بینش خاص خویش به انسان، همراهی او را پذیرا است. در این همراهی است که با آشکار شدن ضعفها و کاستیهای نگاه مخاطب، توهّم او از بین رفته و حقیقت را به درستی در مییابد. مخاطب تشنهای که به سوی سراب میرود، میبیند که گوینده نیز همانند او خواهان آب است، پس با او همراه میشود. گوینده هم از همراهی با مخاطب، استنکاف نمیکند؛ چرا که خواهش او و خود را یکسان میبیند؛ لکن در این همراهی او را با ضعف و کاستی نگاهش روبهرو میسازد تا درست ببیند. این، همان حرکتی است که قرآن کریم از مواجههی حضرت خلیلالله(علیهالسلام) با ستاره پرستان، ماه پرستان و خورشید پرستان حکایت
میکند که ابراهیم از گرایش یکسان خویش با گمراهان سخن گفت و در بزنگاه افول، کاستی خدایان دروغین را به آنها یادآور شد. این همان حقیقتی است که «ابن عربی» در فصّ هارونیّه از «فصوصالحکم» بر آن تأکید دارد که موسی(علیهالسلام) شکاف بین بنیاسراییل و خدا دیدن گوساله را ناشی از قصور هارون در ارشاد میدید و قصور هارون را نیز ناشی از اینکه هارون، بنیاسراییل را گوساله پرست دید، پس نتوانست به درستی آنها را ارشاد کند؛ زیرا دیگر وجه مشترکی بین خود و گوسالهپرستان نمیدید تا بر آن تکیه کند و قوم را از گمراهی برهاند. او باید بنیاسراییل را خداپرستانی میدید که به توهّم گرفتار شدند و گوسالهی سامری را خدا میپندارند، پس با تکیه بر وجه مشترک، بنیاسراییل را تا نشان دادن ضعف و کاستی گوساله همراهی میکرد و آنها را به حال خود وا نمیگذاشت، همانطور که ابراهیم خلیل، چنین کرد. این همان شیوهای است که عارف قیصری در شرح کلام ابن عربی بر آن تصریح کرده میگوید: «نهی و منع پیامبران در پرستش بتها و دل باختن به دنیا برای رهانیدن آدمی از تنگنای نظر به مظهری خاص و کوتاهی نگرش به کمال قرین کاستیها است و صد البته که نهی ایشان، با
معرفت به سرشت خدا جوی بشر صورت گرفت و با نهی و انکار محجوبان از این حقیقت و ناآشنایان با آن، بسیار متفاوت بوده است؛ چرا که پیامبران خدا را با همه چیز میدیدند. (6) اکنون میتوان به شیوهی مدیریت امام(ره) در القای حقایق واقف شد؛ او همهی مردم جهان را خداجو و خداخواه میدید و بین معتقدان به سایر مکاتب و ادیان در این باره تفاوتی نمیدید. او مردم ایران را با هر باور و مرام و مسلکی، خداجو و خداخواه، کمالجو و کمالخواه میدید و بین ایشان در این باره فرقی نمیگذاشت. هم از این رو با تکیه بر این خواهش مشترک، همهی مردم دنیا، مخاطب سخنش میشدند و گوش به گفتارش میسپردند، چرا که از کمالاتی سخن میگفت که تمام آحاد بشریت خواهان آن بودند و سرگشته و حیران به دنبال آن میگشتند. آنها سرابهای حقیقت را آزموده بودند و در پی آب روان میگشتند و آن گاه که امام عزیز با زبان فطرتشان با آنها سخن گفت، همه دریافتند و گوش سپردند و ارادت ورزیدند. اکنون ما مکلفیم راه او را پی گیریم و از او بیاموزیم و همانند او گام برداریم تا جان تشنهی مردم جهان را از معارف ناب الهی سیراب سازیم. به این منظور باید از خواهشهای یکسان و گرایشهای فطری
با مردم جهان سخن بگوییم تا با ما همراه شوند و از اغوای فریبکارانی که با داعیهی حقوق بشر بر ستمکاریهای خویش در سراسر جهان، پرده افکندهاند، برهند و بر حقایق ناب دین خدا، بینا شوند. مقولاتی همچون عشق به انسانها، عدالت برای همهی انسانها، کرامت انسانی، مقولاتی است که امروز قاطبهی مردم دنیا تشنهی آن هستند و ما باید با طرح و تکیه بر همین خواهشهای فطری، به عرصهی جهانی گام گذاریم و نقش خویش را در ارشاد جهانی ایفا کنیم؛ پس آن گاه که ملتها با ما همراه شدند، ضعفها و کاستیهای بینش ایشان، فرو ریخته و برطرف میشود و حقیقت اسلام بر آنها آشکار خواهد شد. ما بر حقایقی که بشر به حکم فطرت، خواهان آنهاست و ادیان آسمانی برای تحقق آن آمدهاند، تکیه کنیم و با همراه ساختن ملتها به تدبیر و مدیریت جهانی که البته با مدیریت فرهنگی جهان آغاز میشود، دست یابیم. آیا ضرورتی دارد که با رویکرد سلبی با دنیا روبهرو شویم و از آغاز به باطل بودن همهی باورها، بینشها، مرامها و مسلکها حکم کنیم؟ آیا این همان خطایی نیست که از نگاه عارفان باعث شکاف قوم موسی شد؟ آیا این همان شیوهی ناصوابی نیست که به حکایت واقعی یا افسانهای
مثنوی، موسی به خاطر آن مورد توبیخ خداوند قرار گرفت؟ که: وحی آمد سوی موسی از خدا / بنده ما را زما کردی جدا تو برای وصل کردن آمدی/ نی برای فصل کردن آمدی آنچه باعث توبیخ موسی شد، بازگو کردن حق به شبان نبود، بلکه کیفیت بازگو کردن آن بود. موسی با لحنی تند و سرکوبگرانه، شبان بیچاره را که با خدای خود از سر صدق و خلوص سخن میگفت، به کفر متهم ساخت و از نزد خود راند. گفت موسی، های خیره سر شدی / خود مسلمان ناشده کافر شدی این چه ژاژ است و چه کفراست وفشار؟ / پنبه ای اندر دهان خود فشار گند کفر تو جهان را َگنده کرد / کفر تو دیبای دین را ژنده کرد گر نبندی زین سخن تو حلق را / آتشی آید بسوزد خلق را این حرکتی است که به تربیت مخاطب نمیانجامد و چه بسا او را از پذیرش حقیقت دور سازد. شیوهی عارفان در مواجهه با انسانها، شیوهی ابراهیم خلیل(علیهالسلام) است و این غیر از آن است که برخی به خطا پلورالیزم نامیدهاند. مسلک عارفان، پلورالیزم دینی نیست. پلورالیزم با یکسان دیدن خواهشها، بر همهی بینشها صحه میگذارد و همه را درست و غیرقابل ابطال میداند؛ در حالی که عارفان با وجود اعتقاد راسخ به یکسان بودن خواهشها، همهی بینشها را
صحیح نمیدانند و معتقد به بینایی و نابینایی مردمان هستند؛ چنانکه «عارف قیصری» میگوید: «سعادتمند، حقیقت را میبیند و آن کس که حقایق را نمیبیند، از آسایش عظیم و پاداش نیکو دور است، پس اهل شقاوت است و شقاوتش به نادانی و عدم معرفتش است.(7) چشم بینا بهتر از سیصد عصا / چشم بشناسد گهر را از حصا ( مولوی ، مثنوی ،دفتر ششم) ولی عارفان برای رفع غلط، شیوهی سرکوبگری پیش نمیگیرند، بلکه با تکیه و تأکید بر خواهشهای یکسان، مخاطبان را همراه ساخته و به رفع توهم و روشنگری میپردازند. این پلورالیزم نیست که در دنیا طرح عشق، عدالت و کرامت انسانی دراندازیم و داعیهدار این معانی باشیم و به جای سلب و نفی دیگران که آن را شیوهی نقد منفعل میدانم، جانب ایجاب و اثبات مقولات انسانی را داعیهدار باشیم و سلبها را در سایهی اثباتها نظارهگر باشیم که آن را شیوهی نقد فعال مینامم. تا چه وقت و چه اندازه باید در میادینی که مدیران ستم پیشهی غرب برای ما طراحی میکنند، بازی نقد و نقادی کنیم؟ آیا این بازی دادن و سرگرم ساختن ما نیست؟ اگرچه به ظاهر از میادین گفتوگو پیروزمندانه هم بیرون بیاییم، باز میدان دیگری میگشایند و ما را سرگرم بازی
در آن میسازند. ما باید خود میدانساز و میدانآفرین باشیم. ما باید حقایق فطری دین خود را بر جهان عرضه کنیم و برای پیروزی در این آشفته بازار از سلب دیگران به اثبات خویش روی آوریم تا کالای ما خریدار جهانی پیدا کند نه کالای آنها که با فریبکاری، داعیهی مردم داری و حقوق بشر دارند و این معنای گفتهی برخی از مدیران فرهنگی کشور است که گفتهاند: «هیچ دینی نمیتواند آینده را از آن خود بداند مگر آن که منطقی را ارایه دهد که در سایهی آن منطق، جهانیان جایی برای ایستادن داشته باشند. انسان از هر قوم و قبیله و نژاد جایی برای ایستادن داشته باشد. هر انسانی صرفنظر از همهی مشخصاتی که مربوط به اوست، باید یکسان دیده شود. جامعهی آیندهی بشری متعلق به همگان است. هر مشرب فکری، هر مذهب فکری، هر مسلکی، هر منطقی، هر دینی، هر چه که در دنیا وجود دارد و دارای صبغهی فکری است، آرم و نشان فکری دارد و پیام فکری دارد تنها در صورتی که بتواند جامعهی جهانی را با هم ببیند و همهی انسانها را محترم بشمارد، این آینده از آن اوست.(8) این مدیر فرهنگی میخواهد بگوید امروز، روزگاری نیست که بخواهیم دینی را در جهان با شیوهی نفی دینهای دیگر، توسعه
دهیم. امروز باید حرف خودمان را بزنیم بدون آن که زبان ما زبان نفی دیگران باشد؛ زیرا فقط در این صورت جاذبه خواهیم داشت و در غیر این صورت، گوش بر سخن ما خواهند بست. آنها که در پی توسعه باشند، شکست میخورند، معنای این سخن پلورالیزم دینی نیست، بلکه استراتژی مدیریت جهانی در جهت القای کارآمد فرهنگ دینی است، همانطورکه امروز دیگر روز کشورگشایی نیست و هیچ خاکی را نمیتوان به خاک خود ملحق کرد، امروز روز دینگشایی هم نیست، بلکه باید به عنوان یک مسلمان از عشق و عدالت و دیگر مضامین فطری سخن گفت تا گرایش به سوی ما جهت گیرد. باید برای مردم جهان، پدری کرد، ایجابی از اسلام سخن گفت نه سلبی. استادی داشتم از شاگردان نیک امام(ره) که با تحزب روحانیت موافق نبود و علت آن را این میدانست که تحزب، روحانیت را محدود و محصور کرده و از مردم جدا میسازد در حالی که روحانیت باید برای مردم پدری کند نه آن که خود را از آنها جدا سازد، البته مقصود استاد این نبود که روحانی ادای پدر را درآورد، بلکه به واقع باید پدری کرد در اینجا هم اسلام نمیخواهد ادای پدر را درآورد، بلکه به واقع میخواهد پدری کند و البته کسی پدری میکند که حساب دیگر ادیان را
از خود جدا نکند یعنی همهی مردم را در پی حقیقت ببیند، پس با ایشان از حقیقت سخن گوید بدون آن که بخواهد از آغاز پتک نفی بر سر آنها بکوبد؛ بلکه همچون پدری مهربان آنها را با عشق فرا خواند و البته در ضمن این فراخوان در انتظار رفع ضعفها و کاستیهای فرزندانش باشد. کسی که در تریبونی عمومی، 90 درصد از جوانان این کشور را گمراه و منحرف بنامد، چگونه میتواند برای آنها پدری کند؟! او چگونه میتواند به جهانی ساختن مضامین بلند اسلام بیندیشد؟! آخر با این زبان تلخ که شبان موسی هم میگریزد، چه رسد به جوان امروز. گفت ای موسی، دهانم دوختی / و ز پشیمانی تو جانم سوختی جامه را بدرید و آهی کرد تفت / سر نهاد اندر بیابانی و رفت مدیر پیش گفته میگوید: «اسلام اگر افتخار دارد- که دارد- که دین آخر است و قرار است که همهی جهان را رهبری کند، این مشروط به این است که اندیشههای انسانی و الهی خودش را به دنیا عرضه بکند. امروز در دنیا مدعیان راهبری اسلامی متعددند، یکی از آنها ایران است. همچنان که ما در جوامع اسلامی، ادعای راهبری فکری را برای بسیاری از مدعیان نمیپذیریم چون منطقشان، منطق درستی نیست منطقی که خشونت را ترویج میکند، منطقی که
زور را ترویج میکند، این مورد پذیرش نیست. اینها اصحاب شیطانند. کجا اصحاب خدا هستند؟ همان طور که امروز جمهوری اسلامی ایران داعیهی ارایهی اندیشههای ناب به جهانیان را دارد، باید خودش را ممهز بکند. در این سرزمین هم همهی افکار یکجور نیستند. همهی افکار پسندیده نیست. بدون واهمه میگوییم: جهان آینده متعلق به همهی انسانها است. هر منطقی که بین انسانها فرق بگذارد، محکوم به شکست است. هر منطقی که به خطکشی بین انسان- جمله استراتژیک است- هر منطقی که به خط کشی بین انسانها بینجامد، منطقی است که در آینده خریدار ندارد.(9) آری؛ خط کشی بین انسانها همان خبطی است که سبب شکاف میشود و مردم جهان را از شنیدن حقایق ناب اسلام محروم میسازد. با این توصیف گروهی این سخنان را پلورالیزم دینی معرفی کردهاند و همان خبط و خطایی را مرتکب شدهاند که سالها پیش آقای دکتر «عبدالکریم سروش» در برداشت از کلام عارفان مرتکب شد و پلورالیزم دینی را به ساحت عرفان اسلامی و عارفان مسلمان نسبت داد و در گفتار صراطهای مستقیم خود با اشعار ابن عربی آغاز کرد و در مقالات خود چنانکه گذشت، آشکارا گفت: «نزاع موسی و شبان چه معنا دارد؟ چرا باید موسایی
به شبانی بگوید تصویر خود را از خدا تصحیح کن؟ چرا باید به او بگوید تو غلط میفهمی؟ تو کج دیدی، تو تیره دیدی، دیدت را روشن کن و تفسیرت را تصحیح کن؟ آیا یکی از نقشها و رسالتهای انبیا این است که تفسیرهای ما را از تجربههای درونیمان تصحیح کنند، یا باید هر کس را به حال خود و با آنچه یافته است، واگذارند؟ ظاهر کلام مولانا بر این وجه اخیر دلالت دارد.» تفاوت آقایانی که با انتقاد، سخنان آقای مشایی را پلورالیزم دینی میخوانند با جناب دکتر سروش فقط در این است که ایشان از پلورالیزم دینی گریزانند و دکتر سروش به آن گرایش داشت وگرنه در این که هر دو به داوری نادرست از گفتار عارفان مبتلا شدهاند، تفاوتی نیست. آقای مشایی آخرین دین بودن را افتخار میداند و راهبری جهان را برای اسلام، مقرر میداند و این چگونه با منطق تکثرگرایی سازگار است؟! اما راه رسیدن به راهبری جهان را توسعه طلبی نمیداند؛ چرا که زبان توسعه طلبان، نفی و ابطال دیگر ادیان است و با این زبان، دین نه تنها توسعه نمییابد که مورد قهر واقع میشود به ویژه وقتی که استکبار فریبکار از دین چهرهی سرکوبگری همچون «القاعده» بسازد و مردم جهان را به وحشت اندازد. اسلام،
زمانی جهانی میشود که زیباییهایش بر جهان عرضه کند و از جهانیان دلبری کند؛ چنان که مدیر پیشگفته آشکارا میگوید: «این نگاه جهانی، نگاه توسعهی سرزمینی و نگاه توسعهی دینی و آیین و مذهب خاصی در دنیا نیست... دورهای که کسی بخواهد دینی را بر دنیا حاکم کند و نگاه خاص مذهبی را بر دنیا حاکم کند، گذشته است. دنیای امروز گوشهایش بیشتر از همیشه تاریخ باز است، باز است و تیز است برای اینکه زیباترین پیامها را بشنود.(10) در پایان باید گفت آنچه میتواند مخاطبان جوانان کشور خود ما را از بیرغبتی، گریز و ستیز با دین باز دارد، روی آوردن به مواجهه صحیح دینی با ایشان است و آنچه جامعهی بشری را متوجه ما میسازد و از مدیریت توهّم ارباب قدرت در غرب نجات میدهد، همین مواجهه است. ارباب اغواگر جهان غرب میکوشد با ساختن چهرهای خشن و سرکوبگر از اسلام، راه جهانی شدن را بر اسلام ببندند و آن قدر بین مردم جهان و اسلام و مسلمانان، شکاف ایجاد کنند که اهانت به رسول خدا(صلیاللهعلیهوآله) و قرآن سوزی امری عادی شود. اینک بر ما است که با عرضهی خواهشهای برخواسته از سرشت الهی بشر از پایگاه ایران اسلامی، وارد حوزههای جهانی شویم. «ادعای
راهبری فکری، دادن ایده و آرمان به جهانیان، بدون ارتباط جهانی میسور نیست. کسانی که شجاعت مواجهه با فرهنگ جهانی را ندارند نباید اسم خود را مسلمان متعهد یا شیعهی متعهد بگذارند. کسانی که از مواجهه و تماس با فرهنگهای دیگر هراسانند در اندیشه و دین و آیینشان تجدید نظر کنند. این جسارت است به این مکتب که خداوند دینی را فرستاده است کاملتر از همهی ادیان و ما به عنوان پیروان، از مواجهه با اندیشههای جهانی در هراس باشیم. این نگاهی که امروز جمهوری اسلامی ایران دارد، نگاه جهانی است.» (11) .(*) پینوشتها: 1- مصطفی ملکیان ،راهی به رهایی ،ص303 2- مصطفی ملکیان ، معنویت و جهانی شدن 3- عبدالکریم سروش، صراطهای مستقیم، ص44 4- عبدالکریم سروش، صورت و بی صورتی 5- امام خمینی، ره عشق، نامهی عرفانی، ص24 6- قیصری، شرح فصوص الحکم، فص هارونیه، ص1096 7- قیصری، شرح فصوص الحکم، فص اسماعیلیه، ص643 8- مهندس مشایی، همایش نوآوری و شکوفایی در صنعت گردشگری، 28/5/1387 9- مهندس مشایی، همایش نوآوری و شکوفایی در صنعت گردشگری، 28/5/1387 10- مهندس مشایی، همایش نوآوری و شکوفایی در صنعت گردشگری، 28/5/1387 11- مهندس مشایی، همایش نوآوری و شکوفایی در
صنعت گردشگری، 28/5/1387 * حجت الاسلام بهمن شریفزاده؛ مدرس حوزه