اخبار آرشیوی
سعدالله زارعی: مهمترین دغدغه ترکیه، نفوذ به منطقه عربی است و سوریه را تنها دالان نفوذ خود میداند/ اردوغان به دنبال به قدرت رساندن اخوانالمسلمین سوریه و اعمال مدیریت مدنظر خود است اما تناقضهای موجود مانع از موفقیت برنامه او میشود
پایگاه تحلیلی - تبیینی برهان نوشت: از زمانی که ناآرامیها در سوریه آغاز شد، ایران حوادث سوریه را متمایز از بیداری اسلامی در سایر کشورهای منطقه خواند؛ روسیه و چین در این مسیر با ایران همراه شدند و کشورهایی چون ترکیه، عربستان و سپس آمریکا مقابل بشار اسد ایستادند و این چنین شد که سوریه چندین ماه صحنهی درگیریهای داخلی و کشمکشهای بینالمللی بود. در گفتوگویی تفصیلی با «سعدالله زارعی»، کارشناس مسایل بینالملل، به بازخوانی ریشههای ناآرامیهای سوریه پرداختیم و ابعاد پنهان و آیندهی آن را بررسی کردیم که مشروح آن را در ادامه میخوانید. * گفته میشود آن چه در سوریه روی داد با بیداری اسلامی در سایر کشورها تفاوت دارد؛ آیا این تفاوت را میتوان در آن چه گذشت دید؟ پس از این که انقلابهای عربی از «تونس» آغاز و به سرعت به «مصر» و «لیبی» و همین طور «یمن» رسید، این سؤال پیش آمد که آیا این حرکت به سوریه هم میرسد یا نه. در همان مقطع، عدهای با نگاه به متن تحولات میگفتند که این انقلاب به سوریه سرایت نمیکند چرا که رژیمهایی در معرض این انقلابها قرار داشتند که دارای سه خصوصیت زیر بودند: 1. استبداد داخلی؛ 2. فساد اقتصادی
دستگاه؛ 3. وابستگی به بیگانگان. براساس این مسأله، آنهایی که به متن حرکتهای منطقه توجه داشتند میگفتند امکان ندارد این انقلاب به سوریه برسد؛ اما آنهایی که به دنبال ظرفیتهای حاشیهای این حرکتها بودند، اعتقاد داشتند که این انقلابها به سوریه نیز سرایت میکند. بالاخره این حرکتها به نوعی به سوریه هم رسید و در واقع از یک جهت نگاه دوم، اثبات شد. ماجرا به این صورت آغاز گردید که شعارهایی بر روی دیوارهای شهر کوچک «درعا» در جنوب دمشق، نوشته شد. بعد از این ماجرا پلیس یا نیروی امنیتی شهر کوچک درعا تعدادی از نوجوانان را دستگیر میکند و متأسفانه با آنها بدرفتاری مینماید، سپس والدین بچهها برای آزادی فرزندانشان به پلیس امنیتی درعا مراجعه میکنند اما متأسفانه با این والدین نیز برخورد خشنی صورت میگیرد. آنها در نهایت به فرمانداری شکایت میبرند و فرمانداری هم با والدین برخورد میکند. این مسأله، هیجانی را در شهر درعا ایجاد مینماید و در هفتهی اول فرودین امسال، ما شاهد حرکتی از سوی مردم درعا در ابعاد حدود 2 هزار نفر بودیم. این تجمع با برخورد نیروهای امنیتی شهر به خشونت کشیده میشود و تعدادی از مردم کشته میشوند. حایز
اهمیت است زمانی که این ماجرا آغاز میگردد، نیروهای امنیتی به گمان این که باید مثل گذشته جمع معترض را با قاطعیت سرکوب کنند، دست به سرکوب شدید مردم میزنند و توجهی به شرایط حساس منطقهنمیکنند؛ جایی که هر نوع اقدام حساب نشده میتوانست به یک بحران فراگیر ملی در سطح کل سوریه تبدیل شود. البته این سؤال هم وجود دارد که آیا اصل خود همین حرکت برنامهریزی شده بوده است یا نه. شواهد حکایت میکند که حداقل بخشی از این ماجرا به صورت سازمان یافته بوده چنانچه بعداً افراد دستگیر شده گفتند که از طرف نیروهای 14 مارس لبنان که جریان «سعدحریری» و عربستان است پول و سلاح دریافت کردهاند. شهر «درعا» وضعیت جغرافیاش به گونهای است که به لبنان نزدیک است و از جادههای فرعی مرز لبنان میشود امکاناتی را به این شهر منتقل کرد. بنابراین میتوانیم بگوییم که هم عدم درایت پلیس و هم برنامهریزی مخالفین نظام سیاسی سوریه در آغاز این بحران نقش داشتهاند. ماجرای درعا، جرقهی اولیه را رقم زد؛ بعد از مدتی شهر «حمص» که حساسیتهایی هم نسبت به نظام سیاسی سوریه داشت به طور محدود برضد نظام سیاسی سوریه وارد عمل شد. باید به این نکته نیز توجه داشت که بین
مردم درعا و مردم حمص از نظر مذهبی همگرایی وجود ندارد. مردم درعا عمدتاً «علوی» هستند و حمصیها عمدتاً «حنفی» میباشند؛ ولی به خاطر مسایلی که سالها پیش، این جریان سنی حمص با نظام سیاسی سوریه داشتند از جمله کشتاری که در سال 1996م. در زمان حکومت «حافظ اسد» برضد اینها اتفاق افتاد و یک مورد هم درگیری اینها با نیروهای امنیتی سوریه در دورهی «بشار اسد» بود این منطقه آمادهی یک التهاب گردید. به بهانهی درعا حرکتی در حمص شروع شد و چیزی در حدود 5 هزار نفر از مردم شهر حمص که حدوداً 50، 60 هزار نفر جمعیت دارد در این تظاهرات شرکت کردند. حمص بر خلاف درعا که شهر کوچکی است، مرکز استان است. این دو تظاهرات با فاصلهی 10 روز اتفاق افتاد و در شهر حمص به سمت پلیس هم تیراندازی شد و متقابلاً نیروهای امنیتی و پلیس هم تیراندازی کردند. در نهایت 30، 40 نفر از طرفین کشته شدند که هم از پلیس بود و هم از نیروهای معترضین. پس از مدت کوتاهی ماجرا از حمص به «حلب» کشیده شد. شهر حلب در شمال حمص واقع شده و نزدیک مرز ترکیه میباشد. شهر حمص در شمال دمشق واقع شده و شهر حلب با فاصلهی زیادی در شمال حمص. در حلب هم جمعیت محدودی در حدود نفر
تظاهرات میکنند. این نکته را هم در نظر داشته باشید که حمص و حلب دو شهری هستند که با هم رقابت طایفهای- مذهبی دارند. شهر حمص از قدیم کانون مذهبی اخوانیها بوده و شهر حلب عمدتاً مرکز نیروهای طرفدار حکومت بعثیها. حلب همیشه مدافع جدی حکومت بوده است اما در آنجا هم تظاهرات محدودی برگزار میشود. از این مقطع به بعد تظاهرات وارد فاز جدیدی میشود به این صورت که در محیط بینالمللی بحث لیبیزه کردن سوریه مطرح میشود یعنی همان برنامهای که در رابطه با لیبی در شورای امنیت به تصویب رسید و در نهایت ناتو وارد عمل شد، باید با سوریه انجام شود. در سطح منطقهای هم ترکیه از فاز آرام مخالفت با حکومت وارد فاز تند مخالفت شد. قبل از این مخالفین نظام سیاسی سوریه در شهرهای مرزی ترکیه آموزش میدیدند، تجهیز میشدند و برای آنها کنفرانسهایی برگزار میشد. حداقل سه کنفرانس در شهرهای «آنتالیا، استانبول و آنکارا» برضد سوریه برگزار گردید ولی تا آن موقع این کنفرانسها بیشتر ماهیت سیاسی داشتند. از تیر ماه سال جاری ترکیه وسوسه شد که وارد عمل گردد و از این رو شروع به تشر زدن به «بشار اسد» و تهدید نظام سوریه کرد. * آیا این که علت این ناآرامیها
را اقدام خشونت بار نیروهای امنیتی سوریه بدانیم با از پیش برنامهریزی شدن این حرکتها منافات ندارد؟ آن چه در این سه شهر به طور خاص اتفاق افتاد، ترکیبی بود از یک توطئهی خارجی و یک اشتباه داخلی که ماجرای اعتراضی در سوریه را وارد فرم امنیتی کرد. در واقع سوء رفتار و ناپختگی پلیس سبب گردید که آن طرح خارجی عملاً به نتیجه برسد. این که بگوییم قضایای سوریه هم یک توطئهی خارجی بود و هم یک سوء رفتار داخلی که اینها دست به دست هم داد و ماجرای سوریه را ادامهدار کرد و از فاز سیاسی وارد فاز امنیتی نمود، با هم منافاتی ندارد. امروز هم سیستم سیاسی سوریه معترف است که با این اعتراضها و تجمعها، منطقی و معقول برخورد نکرده به همین دلیل هم بشار اسد به خاطر این رفتار به طور رسمی از مردم سوریه عذرخواهی کرد. از این مقطع به بعد ماجرا تقریباً به صورت رسمی و جدی وارد فاز امنیتی شد یعنی دیگر هر جا تظاهرات و تجمعاتی بود با تیراندازی به سمت نیروهای انتظامی و متقابلاً معترضین همراه بود. باز در این جا ما شاهد یک سلسله اقداماتی بودیم که از جمله باید اشاره کنیم به قضایایی که در مرداد ماه در شهر «دیرالزور» پیش آمد. دیرالزور در شرق سوریه در
فاصلهی حدوداً 130کیلومتری از مرز عراق واقع شده است. این شهر از قدیم کانون نیرویهای القاعده بوده است زیرا نظام سیاسی سوریه نسبت به اشغال عراق موضع داشت و معتقد بود که باید با کمک به نیروهای مقاومت مانع ادامهی اشغالآمریکاییها در عراق شد. منظور از نیروهای مقاومت نیروهایی بودند که عمدتاً در استان علمدار و نینوای عراق با آمریکاییها درگیر بودند. بخشیاز آنها بعثی بودند و بخش عمدهی آنها نیروهای سنی بودند و بخشی به دلیل این که در سیستم سیاسی عراق شیعیان دارای موقعیت بودند دست به اقدام میزدند و سوریه چون در استراتژیاش رفع اشغال عراق را در نظر داشت به این نیروها میدان داده بود و از این رو دیرالزور در سوریه در فاصلهی سالهای 2003م. تا تقریباً 2008م. به کانون نیروهای القاعده تبدیل شده بود. وقتی نیروهای القاعده در عراق عملیاتی میکردند و تحت تعقیب قرار میگرفتند به راحتی از مرزهای عراق وارد سوریه میشدند و در استان دیرالزور مأمن میگرفتند و نظام سوریه هم معترض اینها نبود. * درگیریهای مسلحانه و کشتارها از چه مقطعی آغاز شد؟ فاز بعدی تحولات سوریه در تیر ماه آغاز گردید؛یعنی زمانی که «ایمن الظواهری»، رهبر
القاعده، در بیانیهای اعلام کرد حکومت بشار اسد فاسق و اسقاط آن یک تکلیف شرعی است. این سخنان موجب درگیرهایی میان نیروهای القاعده و ارتش سوریه گردید که در ادامهی درگیریها به شهر «حما» رسید. شهر حما مرکز «اخوانالمسلمین» سوریه است و بیشتر شاخههای مسلح و نظامی اخوانیهای سوریه در شهر حما متمرکز هستند. حما از نظر موقعیت جغرافیایی در شمال غرب حمص و جنوب غرب حلب و در حد فاصل لازقیه و حمص واقع شده است. پس از شورش در «دیر الزور»، در حما بین نیروهای مسلح اخوانی و نیروهای سوریه درگیری پیش آمد و چون ماهیت اقدامهای تروریستی بود، اعداد کشتهها به بیش از 50 نفر رسید. شهر بعدی درگیر ناآرامیها ـ لازقیه ـ زادگاه بشار اسد بود که مهمترین شهر بندری سوریه هم به حساب میآید و حتی میتوان گفت بعد از دمشق، مهمترین شهر سوریه، لازقیه است که موقعیت تجاری دارد و اکثریت جمعیت آن را علویها تشکیل میدهند. دوروزیها، بخشی از مسیحیهای سوریه و در عین حال بخشیها از اهل سنت سوریه در این شهر ساکن هستند. در این شهر درگیریها چندان به خشونت کشیده نشد و به صورت نسبتاً مسالمتآمیز ماجرا پایان یافت. نکتهی دیگری که در این برههی زمانی
اتفاق افتاد این بود که سوریه چون از سوی ترکیه در مرزهای شمالی و از سوی اردن در مرزهای شرقی به نوعی مورد تهدید قرار گرفت؛ ارتش را برای پاکسازی به این مناطق گسیل داشت. از این مقطع به بعد، عمده حوادثی که اتفاق افتاد درگیری بین ارتش و مهاجمین مسلح بود؛ بیشترین حجم تلفات در جریان ناآرامیهای سوریه به اتفاقهایی مربوط میشود که نه در درون شهرها بلکه در بیرون شهرها در مواجه بین ارتش و نیروهای مسلح مخالف اتفاق افتاده بود. * نگاههای بینالمللی در این مقطع به چه سمت و سویی رفت؟ با اقدام ارتش سوریه در واقع استراتژی ترکیه تا حدود زیادی نسبت به سوریه تغییر کرد و ترکیه از اصرار بر برکناری بشار اسد کناره گرفت و به سمت فشارهای سیاسی اقتصادی گرایش پیدا کرد و صدور قطع نامهی شورای امنیت برضد سوریه با قاطعیت روسها و اعلام این که هر قطعنامهای در شورای امنیت برضد سوریه را وتو میکنند، کنار رفت. اما پس از آن اعمال فشار اقتصادی اولویت پیدا کرد. در همین راستا اتحادیهی اروپا وارد ماجرا شد و تحریمهایی را هم برضد اشخاص و هم برضد سازمانهای سوری وضع کرد و در نهایت این اقدامها بود که ارتباط اقتصادی محدود بین سوریه و بعضی
کشورهای اتحادیهی اروپا از جمله فرانسه تقریباً قطع شد. اتحادیهی عرب نیز که عمدتاً در تحولات عربی منفعل عمل میکند و در حساسترین زمانها (مثل جنگ 33 روزه یا جنگ 22 روزه) اقدامی در راستای کمک به اعراب انجام نمیدهد، در جلسهای در قاهره، سوریه را محکوم کرده و عضویت سوریه را در اتحادیهی عرب به حالت تعلیق در آورد. تنها کشورهای مخالف، عراق و لبنان بودند و این رأی با اکثریت آرا به تصویب رسید. اتحادیهی عرب طرحی را پیشنهاد کرد تا ورود خود را به مسألهی سوریه تسهیل نماید و بتواند مدیریت جریانها را در دست بگیرد. * یعنی به نوعی با افزایش کشتارها مواضع تند ترکیه تغییر کرد؟ مهمترین دغدغهی ترکیه، نفوذ به منطقهی عربی است و در این نفوذ هم تنها دالانی که برای خود متصور است، سوریه میباشد. باید یک نکتهی مهم را لحاظ کرد و آن مسألهی کردهای عراق است که در حد فاصل بغداد و آنکارا مستقر هستند و با الحاق به کردهای ترکیهجمعیتی تقریباً 25میلیونی را تشکیل میدهند و منطقهی وسیعی یعنی بیش از 300 هزار کیلومتر مربع را در اختیار خود دارند. از این رو ترکیه نمیتواند مسیر دیگری جز سوریه برای ورود به دنیای اعراب را ترسیم نماید و این
در حالی است که تفاوتهای بنیادینی بین نظام سیاسی ترکیه و سوریه وجود دارد. به خصوص این که سوریه در جبههی مقاومت قرار دارد؛ بنابراین تنها در صورتی که نظام سیاسی سوریه متحول شود ترکها میتوانند در سوریه برای ایفای نقش منطقهای حساب باز کنند. البته این نکته نیز مهم است که ترکیه در بیداری اسلامی به دنبال این است که بتواند مدلی را بر مبنای هژمونی غیرمذهبی ترکیه و استفاده از تابلوی اسلامگرایی حاکم کند؛ یعنی با بلند کردن تابلوی اصلاح و اسلام بتواند در کشورهای درگیر انقلاب، فرصتهایی را متناسب با منافع خود بهوجود بیاورد و در نهایت به عنوان یک قدرت منطقهای بروز و ظهور داشته باشد. طبیعی است که ترکها چارهای ندارند بهجز این که با جبههیمقاومت درگیر شوند؛ چراکه مقاومت حد فاصل بین ترکیه و جهان اسلام و جهان عرب است. عراق و سوریه از نظر جغرافیایی، حد فاصل ترکیه و جهان اسلام هستند و چون هر دوی این کشورها به نوعی متعهد ایران به حساب میآیند ترکیه میداند برای نیل به اهداف خود باید اینها شکسته شوند. * ترکیه برای رسیدن به «سوریهای همخوان با اهدافش» چه راهکاری را دنبال میکند؟ ترکیه گمان میکند میتواند اخوان المسلمین
سوریه را به قدرت برساند و از راه به قدرت رساندن اجماع یک نهضت اخوانی در سطح جهان اسلام، مدیریت مد نظر خود را دنبال کند. اما غافل از این که این طرح با تناقضهایی مواجه است چراکه ابتدا در جهان عرب ترکیه به عنوان کشوری اشغالگر و استعمارگر شناخته میشود. به عنوان مثال امروز بخشهایی از خاک سوریه و یا بندر اسکندریه در اشغال ترکیه است و یا لیبییاییها، ترکیه را عامل اشغال کشورشان توسط ایتالیا میدانند و مردم مصر هم خاطرات تلخی از دورانی که مصر در سیطرهی ترکیه بود، دارند بنابراین این تناقضها هم به احتمال زیاد مانع موفقیت برنامهی «اردوغان» میشود؛ برخی از مقاومتهایی که طی ماههای گذشته در برابر ترکیه و از سوی جهان اسلام شاهد بودیم به همین مسأله باز میگردد. ادامه دارد..