اخبار آرشیوی

کدخبر: 311148

سعدالله زارعی: مهم‌‏ترین دغدغه‏ ترکیه، نفوذ به منطقه عربی است و سوریه را تنها دالان نفوذ خود می‌داند/ اردوغان به دنبال به قدرت رساندن اخوان‌المسلمین سوریه و اعمال مدیریت مدنظر خود است اما تناقض‌‏‏های موجود مانع از موفقیت برنامه او می‌شود

پایگاه تحلیلی - تبیینی برهان نوشت: از زمانی که ناآرامی‏ها در سوریه آغاز شد، ایران حوادث سوریه را متمایز از بیداری اسلامی در سایر کشورهای منطقه خواند؛ روسیه و چین در این مسیر با ایران همراه شدند و کشورهایی چون ترکیه، عربستان و سپس آمریکا مقابل بشار اسد ایستادند و این چنین شد که سوریه چندین ماه صحنه‏ی درگیری‏های داخلی و کشمکش‏های بین‏المللی بود. در گفت‏وگویی تفصیلی با «سعدالله زارعی»، کارشناس مسایل بین‏الملل،‏ به بازخوانی ریشه‏های ناآرامی‏های سوریه پرداختیم و ابعاد پنهان و آینده‏ی آن را بررسی کردیم که مشروح آن را در ادامه ‏می‏خوانید. * گفته ‏می‏شود آن چه در سوریه روی داد با بیداری اسلامی در سایر کشورها تفاوت دارد؛ آیا این تفاوت را می‏توان در آن چه گذشت دید؟ پس از این که انقلاب‏های عربی از «تونس» آغاز و به سرعت به «مصر» و «لیبی» و همین‏ طور «یمن» رسید، این سؤال پیش آمد که آیا این حرکت به سوریه هم می‏رسد یا نه. در همان مقطع، عده‏ای با نگاه به متن تحولات می‏گفتند که این انقلاب به سوریه سرایت نمی‏کند چرا که رژیم‏هایی در معرض این انقلاب‏‏ها قرار داشتند که دارای سه خصوصیت زیر بودند: 1. استبداد داخلی؛ 2. فساد اقتصادی دستگاه؛ 3. وابستگی به بیگانگان. براساس این مسأله، آن‏هایی که به متن حرکت‏های منطقه توجه داشتند می‏گفتند امکان ندارد این انقلاب به سوریه برسد؛ اما آن‏هایی که به دنبال ظرفیت‏های حاشیه‏ای این حرکت‏ها بودند، اعتقاد داشتند که این انقلاب‏ها به سوریه نیز سرایت می‏کند. بالاخره این حرکت‏ها به نوعی به سوریه هم رسید و در واقع از یک جهت نگاه دوم، اثبات شد. ماجرا به این صورت آغاز گردید که شعارهایی بر روی دیوارهای شهر کوچک «درعا» در جنوب دمشق، نوشته شد. بعد از این ماجرا پلیس یا نیروی امنیتی شهر کوچک درعا تعدادی از نوجوانان را دستگیر می‏کند و متأسفانه با آن‏ها بدرفتاری می‏نماید، سپس والدین بچه‏ها برای آزادی فرزندانشان به پلیس امنیتی درعا مراجعه می‏کنند اما متأسفانه با این والدین نیز برخورد خشنی صورت می‏گیرد. آن‏ها در نهایت به فرمانداری شکایت می‏برند و فرمانداری هم با والدین برخورد می‏کند. این مسأله، هیجانی را در شهر درعا ایجاد می‏نماید و در هفته‏ی اول فرودین امسال، ما شاهد حرکتی از سوی مردم درعا در ابعاد حدود 2 هزار نفر بودیم. این تجمع با برخورد نیروهای امنیتی شهر به خشونت کشیده می‏شود و تعدادی از مردم کشته می‏شوند. حایز اهمیت است زمانی که این ماجرا آغاز می‏گردد، نیروهای امنیتی به گمان این که باید مثل گذشته جمع معترض را با قاطعیت سرکوب کنند، دست به سرکوب شدید مردم می‏زنند و توجهی به شرایط حساس منطقه‏نمی‏کنند؛ جایی که هر نوع اقدام حساب نشده می‏توانست به یک بحران فراگیر ملی در سطح کل سوریه تبدیل شود. البته این سؤال هم وجود دارد که آیا اصل خود همین حرکت برنامه‏ریزی شده بوده است یا نه. شواهد حکایت می‏کند که حداقل بخشی از این ماجرا به صورت سازمان یافته بوده چنانچه بعداً افراد دستگیر شده گفتند که از طرف نیروهای 14 مارس لبنان که جریان «سعدحریری» و عربستان است پول و سلاح دریافت کرده‏اند. شهر «درعا»‏ وضعیت جغرافیاش به گونه‏ای است که به لبنان نزدیک است و از جاده‏های فرعی مرز لبنان می‏شود امکاناتی را به این شهر منتقل کرد. بنابراین می‏توانیم بگوییم که هم عدم درایت پلیس و هم برنامه‏ریزی مخالفین نظام سیاسی سوریه در آغاز این بحران نقش داشته‏اند. ماجرای درعا، جرقه‏ی اولیه را رقم زد؛ بعد از مدتی شهر «حمص» که حساسیت‏هایی هم نسبت به نظام سیاسی سوریه داشت به طور محدود برضد نظام سیاسی سوریه وارد عمل ‏‏شد. باید به این نکته نیز توجه داشت که بین مردم درعا و مردم حمص از نظر مذهبی هم‏گرایی وجود ندارد. مردم درعا عمدتاً «علوی» هستند و حمصی‏ها عمدتاً «حنفی» می‏باشند؛ ولی به خاطر مسایلی که سال‏ها پیش، این جریان سنی حمص با نظام سیاسی سوریه داشتند از جمله کشتاری که در سال 1996م. در زمان حکومت «حافظ اسد» برضد این‏ها اتفاق افتاد و یک مورد هم درگیری این‏ها با نیروهای امنیتی سوریه در دوره‏ی «بشار اسد» بود این منطقه آماده‏ی یک التهاب گردید. به بهانه‏ی درعا حرکتی در حمص شروع شد و چیزی در حدود 5 هزار نفر از مردم شهر حمص که حدوداً 50، 60 هزار نفر جمعیت دارد در این تظاهرات شرکت کردند. حمص بر خلاف درعا که شهر کوچکی است، مرکز استان است. این دو تظاهرات با فاصله‏ی 10 روز اتفاق افتاد و در شهر حمص به سمت پلیس هم تیراندازی شد و متقابلاً نیرو‏های امنیتی و پلیس هم تیراندازی کردند. در نهایت 30، 40 نفر از طرفین کشته شدند که هم از پلیس بود و هم از نیروهای معترضین. پس از مدت کوتاهی ماجرا از حمص به «حلب» کشیده شد. شهر حلب در شمال حمص واقع شده و نزدیک مرز ترکیه می‏باشد. شهر حمص در شمال دمشق واقع شده و شهر حلب با فاصله‏ی زیادی در شمال حمص. در حلب هم جمعیت محدودی در حدود ‏نفر تظاهرات می‏کنند. این نکته را هم در نظر داشته باشید که حمص و حلب دو شهری هستند که با هم رقابت طایفه‏ای- مذهبی دارند. شهر حمص از قدیم کانون مذهبی اخوانی‏ها بوده و شهر حلب عمدتاً مرکز نیروهای طرفدار حکومت بعثی‏ها. حلب همیشه مدافع جدی حکومت بوده است اما در آن‏جا هم تظاهرات محدودی برگزار می‏شود. از این مقطع به بعد تظاهرات وارد فاز جدیدی می‏شود به این صورت که در محیط بین‏المللی بحث لیبیزه کردن سوریه مطرح می‏شود یعنی همان برنامه‏ای که در رابطه با لیبی در شورای امنیت به تصویب رسید و در نهایت ناتو وارد عمل شد، باید با سوریه انجام شود. در سطح منطقه‏ای هم ترکیه از فاز آرام مخالفت با حکومت وارد فاز تند مخالفت شد. قبل از این مخالفین نظام سیاسی سوریه در شهرهای مرزی ترکیه آموزش می‏دیدند، تجهیز می‏شدند و برای آن‏ها کنفرانس‏هایی برگزار می‏شد. حداقل سه کنفرانس در شهرهای «آنتالیا، استانبول‏ و آنکارا» برضد سوریه برگزار گردید ولی تا آن موقع این کنفرانس‏ها بیش‏تر ماهیت سیاسی داشتند. از تیر ماه سال جاری ترکیه وسوسه شد که وارد عمل گردد و از این رو شروع به تشر زدن به «بشار اسد» و تهدید نظام سوریه کرد. * آیا این که علت این ناآرامی‏ها را اقدام خشونت‏ بار نیروهای امنیتی سوریه بدانیم با از پیش برنامه‏ریزی شدن این حرکت‏ها منافات ندارد؟ آن چه در این سه شهر به طور خاص اتفاق افتاد، ترکیبی بود از یک توطئه‏ی خارجی و یک اشتباه داخلی که ماجرای اعتراضی در سوریه را وارد فرم امنیتی کرد. در واقع سوء رفتار و ناپختگی پلیس سبب گردید که آن طرح خارجی عملاً به نتیجه برسد. این که بگوییم قضایای سوریه هم یک توطئه‏ی خارجی بود و هم یک سوء رفتار داخلی که این‏ها دست به دست هم داد و ماجرای سوریه را ادامه‏دار کرد و از فاز سیاسی وارد فاز امنیتی نمود، با هم منافاتی ندارد. امروز هم سیستم سیاسی سوریه معترف است که با این اعتراض‏ها و تجمع‏ها، منطقی و معقول برخورد نکرده به همین دلیل هم بشار اسد به خاطر این رفتار به طور رسمی از مردم سوریه عذرخواهی کرد. از این مقطع به بعد ماجرا تقریباً به صورت رسمی و جدی وارد فاز امنیتی شد یعنی دیگر هر جا تظاهرات و تجمعاتی بود با تیراندازی به سمت نیروهای انتظامی و متقابلاً معترضین همراه بود. باز در این جا ما شاهد یک سلسله اقداماتی بودیم که از جمله باید اشاره کنیم به قضایایی که در مرداد ماه در شهر «دیرالزور» پیش آمد. دیرالزور در شرق سوریه در فاصله‏ی حدوداً 130کیلومتری از مرز عراق واقع شده است. این شهر از قدیم کانون نیروی‏های القاعده بوده است زیرا نظام سیاسی سوریه نسبت به اشغال عراق موضع داشت و معتقد بود که باید با کمک به نیروهای مقاومت مانع ادامه‏ی اشغال‏آمریکایی‏ها در عراق شد. منظور از نیروهای مقاومت نیروهایی بودند که عمدتاً در استان علمدار و نینوای عراق با آمریکایی‏ها درگیر بودند. بخشی‏از آن‏ها بعثی بودند و بخش عمده‏‏ی آن‏ها نیروهای سنی بودند و بخشی به دلیل این که در سیستم سیاسی عراق شیعیان دارای موقعیت بودند دست به اقدام می‏زدند و سوریه چون در استراتژی‏اش رفع اشغال عراق را در نظر داشت به این نیروها میدان داده بود و از این رو دیرالزور در سوریه در فاصله‏ی سال‏های 2003م. تا تقریباً 2008م. به کانون نیروهای القاعده تبدیل شده بود. وقتی نیروهای القاعده در عراق عملیاتی می‏کردند و تحت تعقیب قرار می‏گرفتند به راحتی از مرزهای عراق وارد سوریه می‏‏شدند و در استان دیرالزور مأمن می‏گرفتند و نظام سوریه هم معترض این‏ها نبود. * درگیری‏های مسلحانه و کشتارها از چه مقطعی آغاز شد؟ فاز بعدی تحولات سوریه در تیر ماه آغاز گردید؛‏یعنی زمانی که «ایمن الظواهری»، رهبر القاعده، در بیانیه‏ای اعلام کرد حکومت بشار اسد فاسق و اسقاط آن یک تکلیف شرعی است. این سخنان موجب درگیرهایی میان نیروهای القاعده و ارتش سوریه گردید که در ادامه‏ی درگیری‏ها به شهر «حما» رسید. شهر حما مرکز «اخوان‏المسلمین» سوریه است و بیش‏تر شاخه‏های مسلح و نظامی اخوانی‏های سوریه در شهر حما متمرکز هستند. حما از نظر موقعیت جغرافیایی در شمال غرب حمص و جنوب غرب حلب و در حد فاصل لازقیه و حمص واقع شده است. پس از شورش در «دیر الزور»،‏ در حما بین نیروهای مسلح اخوانی و نیروهای سوریه درگیری‏ پیش آمد و چون ماهیت اقدام‏های تروریستی بود، اعداد کشته‏ها به بیش از 50 نفر رسید. شهر بعدی درگیر ناآرامی‏ها ـ لازقیه ـ زادگاه بشار اسد بود که مهم‏ترین شهر بندری سوریه هم به حساب می‏آید و حتی می‏توان گفت بعد از دمشق، مهم‏ترین شهر سوریه، لازقیه است که موقعیت تجاری دارد و اکثریت جمعیت آن را علوی‏ها تشکیل می‏دهند. دوروزی‏ها، بخشی از مسیحی‏های سوریه و در عین حال بخشی‏ها از اهل سنت سوریه در این شهر ساکن هستند. در این شهر درگیری‏ها چندان به خشونت کشیده نشد و به صورت نسبتاً مسالمت‏آمیز ماجرا پایان یافت. نکته‏ی دیگری که در این برهه‏ی زمانی اتفاق افتاد این بود که سوریه چون از سوی ترکیه در مرزهای شمالی و از سوی اردن در مرزهای شرقی به نوعی مورد تهدید قرار گرفت؛ ارتش را برای پاک‏سازی به این مناطق گسیل داشت. از این مقطع به بعد، عمده حوادثی که اتفاق افتاد درگیری بین ارتش و مهاجمین مسلح بود؛ بیش‏ترین حجم تلفات در جریان ناآرامی‏های سوریه به اتفاق‏هایی مربوط می‏شود که نه در درون شهرها بلکه در بیرون شهرها در مواجه بین ارتش و نیروهای مسلح مخالف اتفاق افتاده بود. * نگاه‏های بین‏المللی در این مقطع به چه سمت و سویی رفت؟ با اقدام ارتش سوریه در واقع استراتژی ترکیه تا حدود زیادی نسبت به سوریه تغییر کرد و ترکیه از اصرار بر برکناری بشار اسد کناره گرفت و به سمت فشارهای سیاسی اقتصادی گرایش پیدا کرد و صدور قطع نامه‏ی شورای امنیت برضد سوریه با قاطعیت روس‏ها و اعلام این که هر قطع‏نامه‏ای در شورای امنیت برضد سوریه را وتو می‏کنند، کنار رفت. اما پس از آن اعمال فشار اقتصادی اولویت پیدا کرد. در همین راستا اتحادیه‏ی اروپا وارد ماجرا شد و تحریم‏هایی را هم برضد اشخاص و هم برضد سازمان‏های سوری وضع کرد و در نهایت این اقدام‏ها بود که ارتباط اقتصادی محدود بین سوریه و بعضی کشورهای اتحادیه‏ی اروپا از جمله فرانسه تقریباً قطع شد. اتحادیه‏ی عرب نیز که عمدتاً در تحولات عربی منفعل عمل می‏کند و در حساس‏ترین زمان‏ها (مثل جنگ 33 روزه یا جنگ 22 روزه) اقدامی در راستای کمک به اعراب انجام نمی‏دهد، در جلسه‏ای در قاهره، سوریه را محکوم کرده و عضویت سوریه را در اتحادیه‏ی عرب به حالت تعلیق در آورد. تنها کشورهای مخالف، عراق و لبنان بودند و این رأی با اکثریت آرا به تصویب رسید. اتحادیه‏ی عرب طرحی را پیشنهاد کرد تا ورود خود را به مسأله‏ی سوریه تسهیل نماید و بتواند مدیریت جریان‏ها را در دست بگیرد. * یعنی به نوعی با افزایش کشتارها مواضع تند ترکیه تغییر کرد؟ مهم‏ترین دغدغه‏ی ترکیه، نفوذ به منطقه‏ی عربی است و در این نفوذ هم تنها دالانی که برای خود متصور است، سوریه می‏باشد. باید یک نکته‏ی مهم را لحاظ کرد و آن مسأله‏ی کردهای عراق است که در حد فاصل بغداد و آنکارا مستقر هستند و با الحاق به کردهای ترکیهجمعیتی تقریباً 25میلیونی را تشکیل می‏دهند و منطقه‏ی وسیعی یعنی بیش از 300 هزار کیلومتر مربع را در اختیار خود دارند. از این رو ترکیه نمی‏تواند مسیر دیگری جز سوریه برای ورود به دنیای اعراب را ترسیم نماید و این در حالی است که تفاوت‏های بنیادینی بین نظام سیاسی ترکیه و سوریه وجود دارد. به خصوص این که سوریه در جبهه‏ی مقاومت قرار دارد؛ بنابراین تنها در صورتی که نظام سیاسی سوریه متحول شود ترک‏ها می‏توانند در سوریه برای ایفای نقش منطقه‏ای حساب باز کنند. البته این نکته نیز مهم است که ترکیه در بیداری اسلامی به دنبال این است که بتواند مدلی را بر مبنای هژمونی غیرمذهبی ترکیه و استفاده از تابلوی اسلام‏گرایی حاکم کند؛ یعنی با بلند کردن تابلوی اصلاح و اسلام بتواند در کشورهای درگیر انقلاب، فرصت‏هایی را متناسب با منافع خود به‏وجود بیاورد و در نهایت به عنوان یک قدرت منطقه‏ای بروز و ظهور داشته باشد. طبیعی است که ترک‏ها چاره‏ای ندارند به‏جز این که با جبهه‏ی‏مقاومت درگیر شوند؛ چراکه مقاومت حد فاصل بین ترکیه و جهان اسلام و جهان عرب است. عراق و سوریه از نظر جغرافیایی، حد فاصل ترکیه و جهان اسلام هستند و چون هر دوی این کشورها به نوعی متعهد ایران به حساب می‏آیند ترکیه می‏داند برای نیل به اهداف خود باید این‏ها شکسته شوند. * ترکیه برای رسیدن به «سوریه‏ای هم‏خوان با اهدافش» چه راهکاری را دنبال می‏کند؟ ترکیه گمان می‏کند می‏تواند اخوان المسلمین سوریه را به قدرت برساند و از راه به قدرت رساندن اجماع یک نهضت اخوانی در سطح جهان اسلام، مدیریت مد نظر خود را دنبال کند. اما غافل از این که این طرح با تناقض‏هایی مواجه است چراکه ابتدا در جهان عرب ترکیه به عنوان کشوری اشغال‏گر و استعمارگر شناخته می‏شود. به عنوان مثال امروز بخش‏هایی از خاک سوریه و یا بندر اسکندریه در اشغال ترکیه است و یا لیبی‏یایی‏ها، ترکیه را عامل اشغال کشورشان توسط ایتالیا می‏دانند و مردم مصر هم خاطرات تلخی از دورانی که مصر در سیطره‏ی ترکیه بود، دارند بنابراین این تناقض‏‏ها هم به احتمال زیاد مانع موفقیت برنامه‏ی «اردوغان» می‏شود؛ برخی از مقاومت‏هایی که طی ماه‏های گذشته در برابر ترکیه و از سوی جهان اسلام شاهد بودیم به همین مسأله باز می‏گردد. ادامه دارد..
ارسال نظر: