اخبار آرشیوی
یک کارشناس مسائل سیاسی طی یادداشتی در پایگاه "برهان" نوشت: ایران گرچه از حیث قدرت سختافزاری در جایگاه نسبتا پایینتری نسبت به آمریکا قرار دارد، اما شواهد عینی نشان میدهد که قدرت نرم ایران رو به فزونی نهاده و در حال تبدیل شدن به یک قطب فرهنگی مؤثر در منطقه است
مرتضی اسماعیلی در "برهان" نوشت: در قسمت اول به ردیابی قدرت نرم و دیپلماسی عمومی، اهداف، سازمانها و ابزارهای آن در سیاست خارجی و روابط بینالملل جمهوری اسلامی ایران و آمریکا پرداختیم، در قسمت دوم تلاش شد تا ضمن اشاره به منطق توسل به قدرت نرم و دیپلماسی عمومی در سیاست خارجی ایالات متحدهی آمریکا، به مهمترین سازمانها و ابزارهای این کشور در این عرصه پرداخته شود. در این قسمت به میزان موفقیت قدرت نرم دو کشور در خاورمیانه میپردازیم. قدرت نرم ایالات متحدهی آمریکا در خاورمیانه دولت بوش در پی رویدادهای 11 سپتامبر، با این باور که اقدامات پیشین این کشور برای فراهم آوردن یک سیستم امنیتی در خاورمیانه با شکست روبهرو شده است، به کاربرد زور در منطقه از نظر امنیتی برتری بخشید. با وجود این، در مواجهه با چالشهایی که طی جریان به اصطلاح مبارزه با تروریسم، به ویژه در منطقهی خاورمیانه برای نومحافظهکاران آمریکایی ایجاد شده بود، موضوع استفاده از مؤلفههای قدرت نرمافزاری ایالات متحده و دیپلماسی عمومی به تفصیل مورد بحث قرار گرفت. در واقع تبیین موضوع قدرت نرم از سوی محافل علمی و سیاسی ایالات متحده در دورههای جدید را باید
پاسخی به تهدیدها و خطرهای امنیتی آمریکا در حوزههای جغرافیایی مختلف از جمله خاورمیانه دانست. با وجود این، سیاست خارجی بوش در خاورمیانه، تحت تأثیر رویکرد سنتی واقعگرایانه و بر اساس ادراک سختافزاری از محیط امنیتی در منطقه، در ابعاد راهبردی و سخت شکل گرفت و تداوم یافت. در کنار این امر، اگرچه شاهد ابعاد نرمافزارانه در سیاست خارجی آمریکا بودیم، اما در این دوره نرمافزارگرایی آمریکایی در بستر حمایت از اقتدارگرایی در خاورمیانه ظاهر شد و بنابراین از جایگاه قابل توجهی در راهبرد منطقهای آمریکا برخوردار نبود.[1] تنها پس از سپتامبر 2001 بود که آمریکاییها دوباره به اهمیت سرمایهگذاری در قدرت نرم پی بردند. در گذشته و به دلیل ماهیت استبدادی کشورهای منطقه و فقدان نقش مردم در کشورهای خود، آمریکا توجه چندانی به اهمیت افکار عمومی مردم نسبت به سیاستهای خود نداشت و تنها از طریق همکاری با متحدان خود، سیاستهایش را پیش میبرد. حادثه 11 سپتامبر نشان از تغییر عمدهای داشت که در زمینهی امنیت، قدرت و تهدید به وجود آمده بود. امنیت آمریکا از طرف گروههای غیردولتی به چالش کشیده شده بود. این گروهها از قدرت سخت چندانی برخوردار
نبودند، اما توانسته بودند با ایدئولوژی خاص خود گروهی از جوانان را جذب و از آنها علیه منافع تنها ابرقدرت جهان استفاده کنند. واکنش آمریکا به این اقدامات بهکارگیری قدرت سخت و حملهی نظامی به کشورهای افغانستان و عراق بود، اما این استراتژی نه تنها موفقیتی به دنبال نداشت، بلکه موجب تخریب وجههی آمریکا در جهان و به خصوص در جهان اسلام و عرب شد. بنابراین آمریکا استراتژی خود را تغییر داد و در صدد بهکارگیری قدرت نرم در سیاست خارجی خود برای مبارزه با تهدیدهای موجود در این عرصه برآمد. به این ترتیب، قدرت نرم برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی مردم منطقه از سوی آمریکا به کار گرفته میشود تا افکار و نگرشهای ملل منطقه را تغییر دهد و آنها را با سیاستهای آمریکا در منطقه همراه کند. در واقع آمریکا به خوبی پی برده بود که اگر نتواند افکار عمومی را با خود همراه سازد، قادر نخواهد بود به اهداف سیاست خارجی خود دست یابد. زمانی که آمریکا برای جنگ با عراق به دنبال کسب حمایت کشورهایی مانند ترکیه برآمد، نتوانست موافقت این کشور را کسب کند، چون افکار عمومی این کشور دیدی منفی نسبت به سیاستهای آمریکا داشتند. در این شرایط، آمریکا فعالیتهای
دیپلماسی عمومی را، به عنوان شکل مدیریتشدهی قدرت نرم، در رأس سیاست خارجی خود قرار داد و تلاش کرد با بهرهگیری از فعالیتهایی مانند مبادلات آموزشی و فرهنگی، پخش برنامههای بینالمللی و اقداماتی دیگر، ذهنیت مردم خاورمیانه را نسبت به خود تغییر دهد و وجههی از دست رفتهی این کشور را ترمیم کند. در همین راستا بود که چهلوچهارمین رئیسجمهور آمریکا، با تبلیغ «سیاست تغییر»، سکان هدایت کاخ سفید را در دست گرفت و یکی از ارکان راهبرد تغییر خود را احیای مدیریت نرمافزاری آمریکا در سطح بینالمللی معرفی کرد. در خاورمیانه نیز اوباما از طرحی کاملاً متفاوت برای منطقه سخن به میان آورد که بر قدرت نرم متکی بود. بنابراین اتخاذ راهبرد قدرت نرم در تعامل با خاورمیانه از سوی ایالات متحده، به ویژه پس از روی کار آمدن باراک اوباما در سال 2008، باید در این چارچوب تحلیل گردد. نکتهی شایان توجه این است که نباید توسل به رویکرد قدرت نرم از سوی آمریکا در تعامل با کشورهای خاورمیانه را به معنای مغفول واقع شدن بُعد سخت قدرت تصور کرد؛ چرا که ایالات متحده همواره هر دو بُعد را در نظر داشته، اما در هر مقطعی یکی از آنها را اولویت بخشیده است. لذا
باید توجه داشت که اگرچه در پارهای از موارد ایالات متحده توانسته است با بهرهگیری از مؤلفههای قدرت نرم و دیپلماسی عمومی، منویّات سیاست خارجی خود را تحقق بخشد، اما توسل گاه و بیگاه این کشور به قدرت سخت و نیروی نظامی، نشاندهندهی ناکامی این کشور در عرصهی قدرت نرم و دیپلماسی عمومی به ویژه در خاورمیانه است. همچنین باید توجه داشت که قدرت نرم یک کشور از ارزشها، فرهنگ و سیاست خارجی آن کشور ناشی میشود و باید ارزشها، فرهنگ و سیاست خارجی یک کشور مورد پذیرش سایرین باشد تا بتواند در ایجاد قدرت نرم سهیم باشد. لذا با توجه به سیاستهای عملی آمریکا در خاورمیانه، از جمله حمایت از رژیم صهیونیستی، مداخلهی نظامی در کشورهای عراق و افغانستان، وجود زندانهای گوانتانامو و ابوغریب و حمایت از رژیمهای منطقه ـکه همگی با ارزشهایی که آن کشور حداقل در ظاهر داعیهدار آن است بسیار تفاوت داردـ شاهدی است بر این مدعا که میان شعارهای آمریکا در زمینهی حقوق بشر و دمکراسی و سیاستهای عملی آن کشور و به عبارتی، میان منافع ملی آمریکا و ارزشهای مورد نظر آمریکا در خاورمیانه، تعارض وجود دارد و به نظر نمیرسد که قدرت نرم آمریکا در منطقهی
خاورمیانه به موفقیت چندانی دست یابد.[2] قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در خاورمیانه جمهوری اسلامی ایران نیز از ابتدای شکلگیری خود رویکرد قدرت نرم و دیپلماسی عمومی را همواره مد نظر داشته و در روابط خود با سایر ملتها، به این بُعد مهم از قدرت توجه ویژهای داشته است. منطقهی خاورمیانه نیز با توجه به اهمیت فوقالعادهی خود، از یک سو و توجه سایر قدرتها به آن، از سوی دیگر، از جایگاه ویژهای در منظر نرمافزارانهی ایران برخوردار بوده است. جمهوری اسلامی ایران در سالهای اخیر، به منظور توسعهی نفوذ و اعتبار منطقهای خود، کمتر از گذشته به سازوکارهای ایدئولوژیک روی آورده است. در عوض، تهران تلاش داشته است از جمهوری اسلامی یک نماد موفق مقاومت و استقلال بسازد و بدین طریق پتانسیلهای استقلالطلبی را در منطقه تقویت کند که این سیاست در تحکیم پایههای قدرت نرم ایران بسیار مؤثر بوده است.[3] بنابراین جمهوری اسلامی ایران توانسته است، با استقلالطلبی و مقاومت در برابر مداخلات قدرتهای غربی و در عین حال رشد اقتصادی و فنی (با وجود محدودیتهای بینالمللی)، توجه و حمایت بسیاری از ناظران را به خود، به مثابهی یکی از نمونههای موفق
بهرهگیری از قدرت نرم در تعامل با کشورهای منطقهی خاورمیانه، جلب نماید. در این راستا، تحولات جدید سیاسیـامنیتی و ژئوپلیتیک، ساخت قدرت و سیاست در خاورمیانه را به نفع ایران تغییر داده و همین امر، آثار و عواقب منفی بر منافع استراتژیک آمریکا در منطقه، متحدان منطقهای آن در جهان عرب و موقعیت رژیم صهیونیستی داشته است. افزایش نقش و اهمیت تأثیرگذاری ایران در خاورمیانه بعد از حوادث 11 سپتامبر و بحران عراق، در درجهی اول به افزایش روزافزون اهمیت مسائل خاورمیانه در نظام امنیت بینالملل بازمیگردد. به همین نسبت و در درجهی دوم، ایران به دلیل برخورداری از یک رشته ویژگیهای طبیعی ژئوپلیتیک، از یک سو و ساخت فرهنگی، مذهبی و تاریخی قدرت و سیاست، از سوی دیگر، به عنوان مهمترین کشور تأثیرگذار بر مسائل خاورمیانه حائز اهمیت میگردد.[4] لذا به طور کلی باید توجه داشت که جمهوری اسلامی ایران گرچه از حیث قدرت سختافزاری در جایگاه نسبتاً پایینتری نسبت به ایالات متحده قرار دارد، اما شواهد عینی نشان میدهد که موقعیت معنوی و فرهنگی و به اصطلاح قدرت نرم ایران در منطقه رو به فزونی نهاده و در حال تبدیل شدن به یک قطب فرهنگی مؤثر در منطقه
است. به نظر اعراب، حضور نظامی آمریکا در خاورمیانه امروز همانند حضور اشغالگران اسرائیلی در فلسطین است و این دو بزرگترین تهدید برای ثبات خاورمیانه هستند. در اکثر کشورهای عربی، میزان محبوبیت شخص اوباما از محبوبیت بوش در روزهای آخر ریاست جمهوری پایینتر است. میزان اثرگذاری قدرت نرم آمریکا و ایران در کشورهای خاورمیانه میزان اثربخشی قدرت نرم یک بازیگر به شدت به وجود مفسران و پذیرندگان علاقهمند آن در کشور یا کشورهای هدف وابسته است، زیرا جاذبه غالباً تأثیری پراکنده دارد و به جای یک اقدام مشخص و محسوس، یک نفوذ کلی را پدید میآورد. کارآمدی قدرت نرم اعمالشده را میتوان با افکارسنجی و بررسی دیدگاه شهروندان آن منطقه یا کشور در مورد میزان محبوبیت کشور بهکارگیرندهی مؤلفههای نرمافزاری قدرت یا میزان اعتماد آنان به رهبرانش، مورد محاسبه قرار داد. جوزف نای نیز با وجود تشخیص محدودیتهای نظرسنجیهای عمومی، آنها را یک تخمین اولیهی مناسب از میزان جذابیت یک کشور و هزینههای ناشی از سیاستهای غیرمردمی میداند.[5] بنابراین در مجموع، نظر شهروندان کشورها یا مناطق، مبنای محاسبهی میزان اثربخشی و کارآمدی اعمال مؤلفههای
نرمافزاری قدرت هر دولتی خواهد بود. اهداف قدرت نرم وزارت خارجه و سازمان توسعهی بینالملل آمریکا در خصوص دیپلماسی، کمکهای مالی خارجی، برنامههای تبادلی و شبیه آن، شگرف و بزرگ هستند و اهداف به ظاهر صحیحی را دنبال میکنند و از سوی دیگر، قدرت سخت اهداف نادرستی را پی میگیرد، اما آنچه از شواهد و مدارک پیداست، قدرت سخت نسبت به قدرت نرم تأثیر بیشتری در پیشبرد اهداف آمریکا داشته است. لذا مشاهده میشود که نظرسنجیهای صورتگرفته از مردم منطقه و دنیا نشان میدهد دولت آمریکا نتوانسته است محبوبیت آمریکا را میان مردم منطقه افزایش دهد، بلکه این محبوبیت به پایینترین میزان کاهش پیدا کرده است. «هیلاری لورت»، در مقالهای در پایگاه تحلیلی «ریس فور ایران»، نوشته است که «نگرش اعراب، 2011» آخرین نظرسنجی عمومی است که توسط «مؤسسهی بینالمللی زوگبی» و به سفارش «بنیاد مؤسسهی عربیـآمریکایی» انجام گرفته است. البته بعید است که آمار ناامیدکنندهی این نظرسنجی بتواند دولتمردان کاخ سفید را از خواب غفلت بیدار کند. این نظرسنجی نشان میدهد که دولت اوباما کارکردی واقعاً فضاحتبار در عرصهی خاورمیانه داشته است. به طور مشخصتر، نتایج
نظرسنجی در کشورهای مصر، اردن، لبنان، مراکش، عربستان سعودی و امارات متحدهی عربی بیانکنندهی 3 نقطهی تاریک ذیل (سهگانهی نامطلوب برای آمریکا) در سیاست خارجی آمریکا نسبت به اعراب است: 1. سقوط محبوبیت: اولین خبر ناگوار، کاهش محبوبیت آمریکا میان اعراب، درست پس از نشستن باراک اوباما بر مسند ریاست جمهوری، است. میزان محبوبیت آمریکا میان مردم مصر در حال حاضر به 5 درصد رسیده است، در حالی که این محبوبیت قبل از سال 2009 به 30 درصد رسیده بود و دولت بوش هر ساله آن را ارتقا میداد. در حقیقت در اکثر کشورهای عربی (به جز عربستان) میزان محبوبیت آمریکا نسبت به آخرین روزهای تصدی جرج بوش کاهش یافته است. 2. ناامید شدن امید طرفداران سابق آمریکا: هر فرد عرب که فکر میکرد با انتخاب اوباما به ریاست جمهوری آمریکا، دستگاه سیاست خارجی آمریکا شیوهی بهتری را در خاورمیانه پیش میگیرد، در حال حاضر دیگر چنین امید و آرزویی ندارد. به نظر اعراب، حضور نظامی آمریکا در خاورمیانه، امروز همانند حضور اشغالگران اسرائیلی در فلسطین است و این دو بزرگترین تهدید برای ثبات خاورمیانه هستند. در اکثر کشورهای عربی، میزان محبوبیت شخص اوباما از محبوبیت بوش
در روزهای آخر ریاست جمهوری پایینتر است. 3. جدا شدن ملتهای عرب از روشنفکرنماهای غربپرست: ملتهای عرب منطقه (بر خلاف اعراب روشنفکر) با نظر دولتهای خود و البته تبلیغات آمریکا مخالفاند و ایران را تهدید برای ثبات منطقه نمیدانند. میان آیتمهای تهدیدکنندهی امنیت و ثبات منطقه، عربهای شرکتکننده در نظرسنجی، کمترین رأی را به ایران دادند و تنها مردم عربستان بودند که دخالتهای ایران را در منطقه، در تضاد با ثبات خاورمیانه میدانستند. علاوه بر این، در نظرسنجی «نگرش اعراب، 2011»، افراد شرکتکننده باید از میان دو عبارت «فعالیتهای ایران در راستای امنیت و ثبات در جهان عرب است» و «فعالیتهای آمریکا در راستای امنیت و ثبات در جهان عرب است»، یکی را انتخاب میکردند که به غیر از مردم عربستان سعودی، همهی ملتهای عرب گزینهی یک، یعنی ایران، را انتخاب کردند. در اکثر کشورها، تفاوت فاحشی میان محبوبیت ایران و آمریکا نزد ملت آن کشور وجود داشت، به گونهای که مثلاً در لبنان 57 درصد مردم، ایران را کشوری با کارکرد خارجی مثبت میدانستند، در حالی که تنها 16 درصد از شرکتکنندگان لبنانی چنین نظری نسبت به آمریکا داشتند. در مصر، کفهی
ترازو با نسبت 32 به 10 به سود ایران سنگین بود. شبکهی خبری پرستیوی ایران نیز نتایج نظرسنجی «نگرش اعراب، 2011» را تحت پوشش خبری قرار داد و به نظرسنجی دیگری اشاره کرد که در ماه ژوئن سال جاری در آلمان انجام گرفته بود و در آن 45 درصد از شرکتکنندگان در مقابل 25 درصد بقیه، آمریکا را در مقایسه با ایران خطر بزرگتری برای صلح جهانی دانسته بودند. نتیجهی این نظرسنجیها نشان میدهد: «قدرت نرم و دیپلماسی عمومی آمریکا» موفق نبوده است.[6] ایالات متحده برنامههای بلندمدتی را برای تغییر سیاستهای فکری و فرهنگی منطقهی خاورمیانه تدوین کرده و به کار بسته است. حادثهی 11 سپتامبر جایگاه نوینی به بحث نرمافزارگرایی در سیاست منطقهای ایالات متحده بخشید و بر اساس آن، مهندسی ساختاری جوامع خاورمیانهای، در ابعاد فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی، در دستور کار راهبردپردازان آمریکایی قرار گرفت. در همین راستا، بیبیسی با همکاری مؤسسهی گلوپ اسکن و مرکز تحقیق در زمینههای مشترک، طی سالهای 2006 تا 2009م.، اقدام به طرح و اجرای یک نظرسنجی از شهروندان حدود 60 کشور جهان، پیرامون نفوذ و تأثیر مثبت برخی از مهمترین کشورهای جهان در زمینهی
مسائل منطقهای و بینالمللی، کرده است که دادههای آن برای جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحدهی آمریکا در کشورهای خاورمیانه به شرح ذیل است: به طور میانگین، بیش از نیمی (58 درصد) از کشورهایی که در نظرسنجی سالهای 2008 و 2009م. شرکت داشتهاند، نفوذ ایران را در جامعهی جهانی تأیید کردهاند، گرچه ممکن است برخی آن را برای منافع خویش مثبت ارزیابی نکرده باشند. برای مثال، 15 کشور نظر منفی نسبت به ایران دارند و هند دیدگاهی مثبت دارد. ایران در 5 کشور دیگر 50 درصد مثبت و 50 درصد منفی است. این نظرسنجی حاکی از میزانی پیشرفت از سال 2008 است، زیرا در آن سال 17 کشور اساساً دیدگاهی منفی نسبت به ایران ابراز داشته بودند، اما به نسبت سال 2008، اکنون در 5 کشور دیدگاه منفی در خصوص ایران رشد قابل توجهی داشته است. دیدگاه مصر به ایران از مثبت به منفی تغییر یافته و دیدگاه منفی نیز افزایش یافته است. در مقابل، دیدگاه مثبت ترکها به ایران افزایش قابل توجهی داشته و دیدگاه منفی آنها نیز کاهش یافته است. به طور میانگین، دیدگاه جهان به نفوذ آمریکا در سال 2009م. با روی کار آمدن دولت اوباما، به نسبت سال 2008 و دولت بوش، تا حدی بهبود یافته است؛
گرچه بیشتر کشورها به طور برجستهای نسبت به دولت آمریکا دیدگاه منفی داشته و دارند. در 12 کشور به وضوح دیدگاه نسبت به آمریکا منفی است، در حالی که در 6 کشور از این 12 کشور، تمایل به سمت مثبت و در 2 کشور نیز نسبت 50-50 برقرار است. سال گذشته تنها 5 کشور نظر مثبتی نسبت به ایالات متحده داشتند و نظر 15 کشور کاملاً منفی بود. در حالت کلی باید اشاره کرد که در بُعد منطقهای، راهبرد قدرت نرم ایران در قبال کشورهای همسایه تا کنون به طور عمده مبتنی بر بهرهگیری و تأکید بر اشتراکات مذهبی، تاریخی و فرهنگی بوده است. به همین سبب، همگرایی اسلامی و شیعی کشورهای منطقه با جمهوری اسلامی ایران، به مثابهی عوامل طبیعی افزایش قدرت ایران، بیشترین نقش را در منطقه ایفا میکند. در حالی که ایالات متحده برنامههای بلندمدتی را برای تغییر سیاستهای فکری و فرهنگی منطقهی خاورمیانه تدوین کرده و به کار بسته است، حادثهی 11 سپتامبر جایگاه نوینی به بحث نرمافزارگرایی در سیاست منطقهای ایالات متحده بخشید و بر اساس آن، مهندسی ساختاری جوامع خاورمیانهای در ابعاد فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی در دستور کار راهبردپردازان آمریکایی قرار گرفت. البته با
توجه به گذشتهی این کشور و نیز ویژگیهای منطقه، که حاکی از روند تغییر سیاستهای غربگرایانهی رهبران منطقهای است، پیشبینی میشود که سیاست خاورمیانهای آمریکا همچنان از تجلی راهبردی و سختافزاری برخوردار خواهد بود. با وجود این، شعارهای جدید در سطح هیئت حاکمهی آمریکا و حضور اوباما در کاخ سفید، باعث رشد نسبی نفوذ ایالات متحده در منطقه شده است. مقایسهی دادههای مربوط به میزان نفوذ مثبت آمریکا، طی سالهای ریاست جمهوری بوش، با سال 2009 و در ابتدای زمامداری اوباما، تغییر معناداری را در تمامی این شاخصها نشان میدهد؛ اما محبوبیت جمهوری اسلامی ایران در منطقه حتی با حضور اوباما در کاخ سفید همچنان رو به افزایش است.[7] لذا توسل گاه و بیگاه ایالات متحدهی آمریکا به قدرت سخت و نیروهای نظامی نشاندهندهی این است که علیرغم ادعاهای این کشور و نظر مساعد اکثریت محققان حوزهی قدرت نرم و دیپلماسی عمومی، آمریکا نتوانسته است منویّات سیاست خارجی خود را به گونهای مناسب، از رهگذر توسل به این ابعاد نوین قدرت، تحقق بخشد. در سوی دیگر این جریان، جمهوری اسلامی ایران، با در اختیار گرفتن ظرفیتهای گستردهی نرمافزاری خود، از رهگذر
قدرت نرم و دیپلماسی عمومی، توانسته است روزبهروز بر نفوذ و اعتبار خود در منطقهی خاورمیانه بیفزاید. (*)