اخبار آرشیوی
یک کارشناس مسائل سیاسی طی یادداشتی در "برهان"، به بررسی سناریوهای پیشروی آمریکا درباره نحوه رفتار با ایران که در نشست "انجمن دانشمندان آمریکایی" در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۲ مطرح شد، پرداخت/ "سناریوهای جنگ علیه ایران به دلیل وضعیت اقتصادی آمریکا، از لحاظ عقلی غیرممکن است"
مریم فتاحی در "برهان" نوشت: «انجمن دانشمندان آمریکایی» (FAS)، در نشستی که 16 نوامبر در دانشگاه جان هاپکینز برگزار کرده است، به بررسی چند سناریوی محتمل در آیندهی روابط ایران و آمریکا و تأثیراتش بر اقتصاد جهانی پرداخته است. مطلب پیش رو بخش دوم و آخر از مطلبی است که به واکاوی 6 سناریوی محتمل در آیندهی روابط آمریکا و ایران میپردازد. در قسمت نخست، به طرح و بررسی ابعاد هر یک از سناریوها پرداختیم و هزینهها و شاخصهای مرتبط با این سناریوها را مورد ارزیابی قرار دادیم. در این قسمت، مجموع سناریوهای مذکور را در بوتهی نقد و تحلیل قرار خواهیم داد و محتملترین سناریوها را به استناد دلایل کافی ارائه خواهیم نمود. برای آنکه بتوانیم نتیجهای منطقی بگیریم که تصمیم سیاستگذاران آمریکا به کدام یک از گزینههای بالا نزدیکتر خواهد بود، باید به چند عامل تأثیرگذار بر روابط دو کشور اشارهای داشته باشیم: 1. انتخاب مجدد باراک اوباما: وی در مناظرهی تلویزیونیاش با رامنی به صراحت اعلام کرد که خواهان مذاکرهی مستقیم و بدون شرط با ایران است. این مسئله تا به حال از طرف هیچ یک از سیاستمداران آمریکایی مطرح نشده بود. از طرفی دیگر، وی
اعلام کرده است که در دوران وی مسئلهی ایران حل خواهد شد. بنابراین به نظر میرسد، با توجه به اینکه اوباما در دور دوم ریاستش محدودیتهای دور اول را ندارد، از اختیار و آزادی عمل بیشتری برای حل این بحران برخوردار باشد. 2. جمهوریخواهان در سنا و مجلس نمایندگان: اگرچه دمکراتها توانستهاند بار دیگر پست ریاست جمهوری را از آن خود کنند، اما در سنا دو حزب دموکرات با 53 نماینده و جمهوریخواهان با 45 نماینده بسیار به یکدیگر نزدیک هستند. با این وجود، در مجلس نمایندگان وضعیت متفاوت است؛ جمهوریخواهان با کسب 233 کرسی در مقابل 193 کرسی دمکراتها، اکثریت را به خود اختصاص دادهاند.[i] بنابراین گزینههای نظامی که جمهوریخواهان طرفدار آن هستند و گزینههایی مثل تحریم و مذاکره همچنان مطرحاند. 3. انتخابات آیندهی ریاست جمهوری ایران: یکی از مواردی که برای هر دو طرف اهمیت دارد انتخابات ریاست جمهوری سال 1392 ایران است. ایالات متحده امیدوار است که تا سال آینده فشارهای تحریمها تأثیرگذار واقع شود و رئیسجمهور جدید ایران انعطافپذیرتر از رؤسای جمهور گذشته نشان دهد. از طرفی دیگر، آمریکا امیدوار است در اوج مبارزات انتخاباتی ایران یا حتی
پس از آن، در صورت وقوع هر گونه ناآرامی در ایران بتواند از این وضعیت بیشترین بهره را ببرد. 4. انقلابهای خاورمیانه: انقلابهای مصر، تونس، لیبی و یمن هنوز به نتیجهی کامل نرسیدهاند، اگرچه دیکتاتورهای حامی غرب در این کشورها سقوط کردهاند. بنابراین ایالات متحده قصد دارد مسئلهی ایران را، بدون اینکه باعث شعلهور شدن آتش انقلاب در کشورهای حاشیه خلیج فارس و مورد حمایت آمریکا شود، حل کند. 5. بحران سوریه: شاید بحران سوریه یکی از جدیتری موانع بر سر راه روابط ایران و آمریکا باشد. در حالی که تهران همچنان از دولت بشار اسد حمایت میکند، به نظر میرسد دولت اوباما در دورهی دوم زمامداریاش در حال برنامهریزی برای یکسره کردن کار بشار اسد و حاکم کردن دولتی جدید در سوریه است. از آنجا که تهران نظام بشار اسد را متحد استراتژیک خود در منطقه میداند، باید اختلاف نظر بر سر ماندن یا رفتن بشار اسد را چالشی جدی در برقراری روابط تهران و واشنگتن دانست. هر گونه تصمیمگیری آمریکا متأثر از دیگر قدرتهای جهانی نیز خواهد بود. برای نمونه، عادی شدن روابط ایران و آمریکا برای چین و روسیه خوشایند به نظر نمیرسد، زیرا در آن صورت این دو کشور در
خاورمیانه قدرتی را که بتواند در مقابل منافع آمریکا بایستد از دست میدهند و خاورمیانه یکپارچه به حوزهی نفوذ آمریکا بدل خواهد شد. 6. بحران اقتصادی اروپا و ایالات متحده: آمریکا ترجیح میدهد در زمانی که نرخ تورم و بیکاری این کشور ـکه با بحران سال 2008 شروع شده بودـ تغییر چندانی نکرده است، کمهزینهترین سناریو را برای حل بحران ایران استفاده نماید؛ زیرا افکار عمومی ایالات متحده در زمانی که کشورشان درگیر بحران اقتصادی است پذیرای جنگی دیگر نخواهند بود. 7. فشارهای ناشی از تحریمها بر ایران: این مسئله را میتوان عاملی تأثیرگذار در سیاست خارجی دو کشور دانست. از طرفی آمریکا در صدد است با وضع تحریمهای سنگین، ایران را به تسلیم وادارد و از طرفی دیگر، فشارهای ناشی از تحریم بر اقتصاد ایران ممکن است تغییراتی در سیاست خارجی کشورمان به وجود آورد. 8. مواضع اسرائیل، چین، روسیه و قدرتهای اروپایی: این نکته را باید یادآور شد که هر گونه تصمیمگیری آمریکا متأثر از دیگر قدرتهای جهانی نیز خواهد بود. از یک طرف اسرائیل از مذاکره با ایران حمایت نمیکند، زیرا که معتقد است زمان برای بازداشتن ایران از دستیابی به سلاح هستهای از دست
خواهد رفت. از طرفی دیگر، قدرتهای اروپایی معتقد هستند که رابطه با ایران و مذاکره برای حل بحران هستهای باید از مجرای آژانس صورت بگیرد، در غیر این صورت ممکن است مشکلاتی پیش بیاید. از طرف دیگر، عادی شدن روابط ایران و آمریکا برای چین و روسیه خوشایند به نظر نمیرسد، زیرا در آن صورت این دو کشور در خاورمیانه قدرتی را که بتواند در مقابل منافع آمریکا بایستد از دست میدهند و خاورمیانه یکپارچه به حوزهی نفوذ آمریکا بدل خواهد شد. اول (افزایش فشارها)، دوم (بستن خلیج فارس و منزوی کردن ایران)، سوم (حملات دقیق و حسابشده)، چهارم (بمباران و حملات فراگیر) و پنجم (تهاجم تمامعیار)، به ترتیب کمهزینهترین تا پرهزینهترین سناریوها هستند. به این ترتیب، منطقی به نظر میرسد که اولویت سیاست خارجی آمریکا نیز بر پایهی کمهزینهترین سناریوها در قبال ایران قرار گیرد. با توجه به عوامل گفتهشده و تحلیل سناریوها، میتوان گفت که محتملترین سناریو برای ایالات متحده سناریوی اول، یعنی «افزایش فشارها»، خواهد بود. ایالات متحده معتقد است که تا به امروز در اثر این تحریمها، صادرات نفت ایران به نصف تقلیل یافته و پول ایران ارزش خود را از دست
داده است. پس این اعتقاد وجود دارد که با افزایش فشارها میتوان به آیندهی روابط با ایران خوشبین بود. در این راستا، کنگرهی آمریکا در حال بررسی دور تازهای از تحریمهایی است که یک رشته محدودیتهای مالی و بازرگانی را شامل میشود. هدف از تحریمهای جدید ورشکسته کردن اقتصاد ایران است. بر اساس این تحریمهای جدید که هنوز به تصویب نهایی نرسیده است: - بخشهای کشاورزی، صنعتی و واردات مواد اولیه جهت تولید هدف قرار داده میشود. - تجارت غیرنفتی ایران با محدودیتهای شدیدی مواجه میشود. - تجارت ایران با اغلب کشورهای جهان ناممکن میگردد. - تمامی داراییهای ایران در خارج از کشور مسدود میشود. - صادرات کالاهای خارجی به ایران غیرعملی میشود. - کشورهای صادرکنندهی ماشینآلات به ایران و بانکهایی که در این راستا مبادلات مالی به نفع ایران انجام میدهند، در لیست سیاه آمریکا قرار میگیرند. در بین سناریوهای جنگطلبانه، سناریوی سوم که حملات دقیق و حسابشده را مد نظر دارد، محتملتر است؛ زیرا هم هزینهی کمتری دارد و هم ایالات متحده را در باتلاق جنگی دیگر همچون جنگ عراق و افغانستان فرو نمیبرد. این سناریو اگرچه کمهزینهتر از سناریوهای
چهارم و پنجم است، اما نقطهضعف آن در این است که با بمباران چند مرکز هستهای، توان هستهای ایران از بین نخواهد نرفت. سناریوی بعدی، که احتمال وقوع آن وجود دارد، «کاهش فشارها» و مذاکره با ایران است. هرچند احتمال وقوع این سناریو در آیندهای نزدیک تقریباً غیرممکن است، البته ایالات متحده بیش از گذشته خواهان حلوفصل مشکلات خود با ایران است. اما نباید از نظر دور داشت که برای وقوع این سناریو باید پیشفرضهایی وجود داشته باشد. به عبارت بهتر، آنچه بین دو کشور از آن به عنوان «دیوار بیاعتمادی» نام برده میشود باید فرو ریزد تا شرایط مذاکره فراهم شود. همچنین مذاکرهی طرفین مستلزم حل شدن کامل اختلافات سیاسی و هستهای دو کشور و یک فرآیند طولانی است. به بیانی دیگر، این سناریو پس از افزایش فشار مد نظر است. تا زمانی که آمریکا بتواند از طریق تحریم به مقاصد خود نزدیک شود، مذاکره نخواهد کرد. سناریوی بستن خلیج فارس و منزوی کردن ایران نیز سناریویی است که بیش از گزینهی حملهی نظامی مد نظر است، اما ایالات متحده تا زمانی که بتواند با افزایش فشار به اهداف خود نزدیک شود، از این سناریو استفاده نخواهد کرد، زیرا ایران در صورت محاصرهی
خلیج فارس ساکت نخواهد نشست و اجرای محاصره در طولانیمدت غیرممکن است. سناریوهای جنگ، به ویژه سناریوی چهارم و پنجم، در شرایط کنونی تقریباً غیرممکن به نظر میرسند؛ چرا که اولاً هر کدام به طور میانگین 2/1 و 7/1 تریلیون دلار آمریکا هزینه دارند و ثانیاً افکار عمومی ایالات متحده پذیرای این جنگ نخواهد بود. از طرفی عکسالعمل و حملات تلافیجویانهی ایران نیز غیرقابل پیشبینی است. در بین سناریوهای جنگطلبانه، سناریوی سوم که حملات دقیق و حسابشده را مد نظر دارد محتملتر است، زیرا هم هزینهی کمتری دارد و هم ایالات متحده را در باتلاق جنگی دیگر همچون جنگ عراق و افغانستان فرو نمیبرد. این سناریو اگرچه کمهزینهتر از سناریوهای چهارم و پنجم است، اما نقطهضعف آن در این است که با بمباران چند مرکز هستهای، توان هستهای ایران از بین نخواهد نرفت. از آنچه گفته شد میتوان نتیجه گرفت که حداقل تا پایان انتخابات ریاست جمهوری ایران، گزینهای امکانپذیرتر از افزایش تحریمها و فشارها علیه ایران وجود ندارد.(*)