اخبار آرشیوی
یک کارشناس مسائل بینالملل طی یادداشتی در پایگاه برهان، به تبیین بیانات مقام معظم رهبری در اجلاس اساتید و بیداری اسلامی پرداخت/ "گفتمان بیداری اسلامی یک منظومه معنایی وسیع است که هم به لحاظ نظری و هم در عمل، نماینده طیف وسیعی از مطالبات مردم در کشورهای اسلامی است"
عبداله مرادی در پایگاه برهان نوشت: امروز دنیا با یک حادثهى عظیم مواجه است. این حادثهى عظیم عبارت است از بیدارى اسلامى. این یک حقیقت است. ملتهاى مسلمان و امت اسلامى به تدریج بیدار شدهاند. امروز اگر مستکبرین عالم بخواهند بر ملتهاى مسلمان مسلط شوند، کار دشوارى دارند. بیدارى وارد امت اسلامى شده و رسوخ و نفوذ کرده است. در بعضى از کشورها هم این بیدارى به انقلاب تبدیل شد و رژیمهاى فاسد و وابسته را تغییر داد. لیکن این، بخشى از بیدارى اسلامى است؛ همهى بیدارىِ اسلامى نیست. بیدارى اسلامى گسترده است، عمیق است. رهبر معظم انقلاب در جمع اساتید جهان اسلام، 21 آذر 91 شکلگیری گفتمان بیداری اسلامی گفتمان ناسیونالیسم عربی به واسطهی جمال عبدالناصر، که حدود 2 دهه در جهان عرب یکهتاز بود، بر 3 بنیان «مبارزه با اسرائیل، گرایش به سوسیالیسم و پانعربیسم» قرار داشت. این گفتمان سکولار توانست مبارزه با استعمار غرب، نفی رژیمهای پادشاهی، تحقق آزادیهای اجتماعی و سیاسی و حل معضل توسعهنیافتگی را با ادعای تحقق آرمانهای ملت عرب پیگیری نماید؛ اما پس از شکستهای 1967 از اسرائیل و صلح مصر با اسرائیل، گفتمان ناسیونالیسم عربی دچار
واگرایی معنایی شد، چرا که مفاهیم مفصلبندیشده در آن گفتمان با حذف دال مبارزه با اسرائیل و امپریالیسمستیزی دچار بیقراری شدند، اما گفتمان ناسیونالیسم عربی با طرح دگرسازی از ایران به مفصلبندی جدیدی دست زد. به ویژه با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و اندیشهی شیعی آن، این جبههگیری عربی علیه ایران تشدید شد. گفتمان ناسیونالیسم عربی با ارائهی «اعتدال عربی» به عنوان دال مرکزی توانست عناصری نظیر لیبرالیسم اقتصادی، توسعه، سکولاریسم، امنیت و صلح خاورمیانه را در طول زمان به وقفههایی در گفتمان خود تبدیل کند. بنابراین کرامت انسانی، اندیشههای آرمانخواهانهی اسلامی مردم و غرور ملی به مثابهی کالای قاچاق در زیر پوست جوامع عربی پنهان شد. پس از آن، دیکتاتورهای کشورهای عربی تلاش کردند، همچون محمدرضا پهلوی، برای فرار از خواستهای ملت و سرکوب آنان و حفظ اقتدار خود، مشروعیت و امنیت خود را در پیوند با غرب و حمایت آمریکا تعریف کنند. نتیجه این میشود که فقدان حکمرانی خوب، خودکامگی و سرکوب سیاسی به علاوهی فقر و نابرابری لایههای زیرین جوامع عربی را به واکنش وامیدارد. این واکنش با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، مقاومت
پیروزمندانهی حزبالله در لبنان و پیروزی حماس در جنگ 22 روزه تقویت شد. در این واکنش البته گفتمان اسلامگرایی محور قرار میگیرد، چرا که هویت مردمان خاورمیانه با اسلام قوام یافته است. گفتمان بیداری اسلامی به این جهت هم قابلیت پذیرش و اعتبار دارد و هم در دسترس است که سابقهی طولانی حضور در عرصههای فکری و سیاسی جوامع اسلامی را دارد (حقیقت، 1385، 2 تا 23). از سوی دیگر، به دلیل سرکوب شدید توسط حکومتهای ناسیونالیستی وابسته به آمریکا، بیش از همهی گفتمانها، استحقاق و مشروعیت لازم برای کسب قدرت سیاسی را دارد. آنچه صحت قدرت نظریهپردازی بیداری اسلامی را آشکار میسازد، پس از قدرت استدلالی، تأیید تجربی است؛ امری که تا کنون با پیروزی اسلامگرایان در انتخابات پارلمانی و ریاست جمهوری مصر، پیروزی اسلامگرایان در تونس و همچنین جهتگیریهای اسلامی لیبی و مراکش محقق گردیده و بیش از همه باعث نگرانی اسرائیل و آمریکا شده است. تأکیدات جدی بر اسلامخواهی در قانون اساسی پیشنهادی مصر و لیبی، بیتوجه به پیشنهادهای سکولاریستی اردوغان، دلیلی دیگر بر اسلامی بودن تحولات خاورمیانه و پیوستگی این تحولات با مبارزات بیداری اسلامی در تقابل
با بحران خلافت، استعمار خارجی و... در قرن گذشته است. بنابراین هنگامی که گفتمان ناسیونالیسم عربی با ارائهی دال مرکزی اعتدال عربی در خود عناصر، صلح با اسرائیل، پیوند با غرب، سکولاریسم، استبداد سیاسی، لیبرالیسم اقتصادی را تعریف میکند؛ در مقابل، بیداری اسلامی هویت خود را در اسلامخواهی، دمکراسیخواهی و استقلال جستوجو میکند. در واقع با توجه به نتایج انتخاباتهای اخیر در کشورهای اسلامی، دریافتیم که گفتمان بیداری اسلامی بیشترین توانمندی معنایی در مفصلبندی معناهای سرگردان در خواستهای مردم را دارد. بنابراین گفتمان بیداری اسلامی یک منظومهی معنایی وسیع است که تلاش میکند ارزشهای عمیق اسلامی، مفاهیم و خواستهای مردمی را در یک چارچوب منسجم معنایی گرد هم آورد و با تکیه بر دال مرکزی مردمسالاری دینی، به بقیهی عناصر بیداری اسلامی معنابخشی و آنها را مبدل به وقته در گفتمان خود کند. لذا این گفتمان، هم به لحاظ نظری و هم در عمل، طیف وسیعی از مطالبات مردم در کشورهای مسلمان را نمایندگی میکند. مراحل تحولات بیداری اسلامی در مورد ریشهها و گفتمان غالب تحولات انقلابی خاورمیانه، هر چه از روزهای آغازین اعتراضات فاصله
میگیریم، بیشتر درمییابیم که این تحولات ماهیتی اسلامی دارند و واقعیات به نحو فزایندهای از نگرش مبتنی بر بهار عربی ـکه مبنای تحولات کشورهای عربی را سرریز فرآیندهای عرفی شدن و سکولاریسم از عرصههای عمومی کشورهای فراصنعتی به کشورهای در حال توسعه نظیر جوامع خاورمیانه میدانند و بهار عربی را فرآیند جهانی شدن فرهنگ لیبرال دمکراسی و سرمایهداری ارزیابی میکنندـ به دور است. لذا پس از مطالعهی ماهیت تحولات اخیر، باید دانست که بیداری اسلامی، به مثابهی یکی از انواع مدلهای انقلاب در جامعهشناسی سیاسی، دارای ریشهها، اهداف، ابعاد و مراحل سیر مخصوص به خود است. بیداری اسلامی، به مثابهی یک انقلاب اجتماعی، عبارت است از حرکتی مردمی در جهت تغییر سریع و بنیانی ارزشها و باورهای مسلط، نهادهای سیاسی، ساختارهای اجتماعی و رهبری جامعه که میتواند با گرد هم آوردن مردم بر مبنای ارزشهای اسلامی، به سامان سیاسی جامعه بر مبنای اسلام بپردازد. لذا در اندیشهی راهبردی مقام معظم رهبری، میتوان به یک خط سیر در جنبش بیداری اسلامی از عوامل شکلگیری تا تثبیت و نیل به اهداف غایی اشاره نمود. این اندیشهی راهبردی، به اقتضای زمانه، مسیر گام
به گام انقلاب را مورد تأکید قرار داده و بر آسیبهای خاص هر مقطع و فراموش نکردن اهداف غایی تأکید نموده است. لذا میتوان مراحل نظری تحولات بیداری اسلامی را در اندیشهی حضرت آیتالله خامنهای به شکل زیر تبیین نمود. الف) تزلزل در ارزشهای حاکم بر رژیمهای طاغوتی ـ استبدادی بیگمان اولین مرحلهی آغاز هر دگرگونی سیاسی اجتماعی الهامبخش نبودن، بیفایده قلمداد شدن و عقلانی نبودن ساختار ارزشی حاکم بر جامعه است. این ساختار ارزشی به ویژه اگر از ماهیتی تحمیلی و اقتدارگرا نیز برخوردار باشد، نمیتواند خود را بر ساختارهای عمیق فرهنگی سنتی گذشته و همچنین خواستههای فزایندهی جدید تطبیق دهد. لذا بسیاری استحالهی ارزشها را مهمترین و اساسیترین مشخصهی یک انقلاب میدانند. در کنار زیر سؤال رفتن ارزشهای حاکم، البته نارضایتی عمیق از شرایط موجود، فقر و شکاف اجتماعی، فاصلهی طبقاتی، بیاعتمادی مردم به آینده، گسترش و پذیرش اندیشه یا اندیشههای جدید جایگزین و گسترش روحیهی انقلابی در افراد جامعه، متضمن شکلگیری انقلاب است. این تغییر ارزشی در حوزهی نظریهی بیداری اسلامی با زیر سؤال رفتن ارزشهای حکومتی ناسیونالیسم عربی نظیر
وفاداری به حاکمیت موروثی آغاز گردید، چه اینکه این امر هم با ارزشها و فرهنگ اسلامی و هم با خواست مشارکتجویانهی مردمی و احساس کرامت و عزت انسانی در تضاد بود. اندیشههای اسلامگرا به مدت دهها سال الگوی ناسیونالیسم عربی حاکم را به عنوان نظم قلابی تحمیلی رد میکردند و حتی بسیاری اساساً نظم مدرنیسم را مورد نقادی قرار میدادند. لذا بیداری اسلامی با تکیه بر «بازگشت به اسلام ناب»، متضمن پذیرفتن غفلت تاریخی و یک نوع «توبهی اجتماعی» است. ب) معرفی نظم ارزشی جدید بر مبنای اسلام دومین بُعد تحول انقلابی، تغییر، شورش و جایگزینی نظم ارزشی جدیدی است که خود را برآمده از فرهنگ جامعه، منطبق با عقلانیت و پاسخگوی تحولات جدید میداند. به گفتهی بسیاری، هیچ انقلابی بدون ظهور ایدئولوژی و نظم ارزشی جدید شکل نمیگیرد و هر چه این ایدئولوژی به آرمانهای آن جامعه نزدیکتر باشد پیروزی نزدیکتر و موفقتر است. ما نمیخواهیم عزتمان را با تکیه بر نژاد و نـاسـیـونالیسم و حرفهایی که متأسفانه همهی دنیا با تکیه به آنها دور خودشان یک حصار میکشند ثابت کنیم (بیانات مقام معظم رهبری در 18 تیر 70). اسلام در این بیان، تبدیل به درونیترین
احساسات و اندیشهها میشود و با جهتدهی به رفتار انسانی، خود را در قالب هویت نشان میدهد. این هویت اسلامی در گام اول خود را در نمادها، رفتارهای فردی و سپس حوزههای اخلاقی و اجتماعی نشان میدهد. سید محمد قطب مینویسد: «امروز بیداری اسلامی مدیون کسانی است که عاشق اسلاماند و ایمان مشعل راه آنهاست. آنها به سوی مقابله با دشمن میروند، فریاد برمیآورند که قرآن، کتاب و سنت رسول خدا برنامهی زندگی ماست. آنها کسانیاند که حاضرند در این راه از جانشان بگذرند و به دعوت الهی لبیک گویند (قطب، 1370، 52). ریشهی حوادث اخیر خاورمیانه را نیز باید در لگدمال شدن حس کرامت و عزت مردم جستوجو نمود؛ امری که در بسیاری از تحلیلهای سیاسیـاقتصادی مورد غفلت قرار گرفته است و البته این هویت و این کرامت جز در سایهی تکیه بر مبانی اسلامی حاصل نمیگردد. ج) دوران قیام و اعتراض نتیجهی تزلزل ارزشهای حاکم و ظهور ایدئولوژیهای جدید، گسترش روحیهی انقلابی یک انقلاب است. شورشها، انتقادهای مستقیم و خالی از کنایه، تظاهرات آرام و غیرآرام و... همه و همه از نشانههای رسیدن جامعه به این سطح از نارضایتی است. در مرحلهی دوم، یعنی بروز ایدئولوژی
و ارزشهای جایگزین، هنوز مردم عامی نوعی پشیمانی، برای مقابله با تغییرات در آینده و حفظ وضع موجود را با خود همراه دارند، ولی در مرحلهی گسترش روحیهی انقلابی، دیگر این محافظهکاری به تدریج از بین میرود. ورود به دورهی آنارشیستی، بازگشت به عقب را ناممکن میکند و ادامهی سرکوب منجر به تسریع در انقلاب میگردد. این در حالى است که یکی دیگر از عمدهترین تفاوتهای دگرگونی حاصل از بیداری اسلامی با تجربههای کلاسیک انقلاب، در حرکتهاى آرام، نفى خشونت و توسل به روشهاى مسالمتآمیز بود. این دگرگونی نتیجهی حضور گستردهی مردمی با تأکید بر اعتراضات مدنی و مشروعیتزدایی از حاکمیت طاغوتی با توسل به ابزار نرم قدرت بود. در اندیشهی مقام معظم رهبری، حضور مردمی نه تنها ویژگی یک انقلاب، که ضامن تحقق اهداف انقلاب نیز هست: من وقتى پیکر دلاور ملت پرافتخار مصر را از تلویزیون در میدان تحریر دیدم، یقین کردم که این انقلاب پیروز خواهد شد. در چنین انقلابهایى، اصول و ارزشها و هدفها نه در مانیفستهاى پیشساختهى گروهها و حزبها، بلکه در ذهن و دل و خواست آحاد مردمِ حاضر در صحنه، نگاشته و در قالب شعارها و رفتارهاى آنان اعلام و تثبیت
میشود (بیانات مقام معظم رهبری در اجلاس بینالمللی بیدارى اسلامى، 26 شهریور 1390). د) تغیر نخبگان حاکم تغییر نخبگان یکی دیگر از مراحل تحول انقلابی است. گسترش انقلابیگری و اعتراضات مردمی، نخبگان حاکم را در معرض سقوطی قرار میدهد که جز با سرکوب گسترده و حمایت خارجی، آن هم برای کوتاهمدت، گریزی از آن نیست؛ اما پس از سقوط نخبگان حاکم و منسوخ شدن نهادهای حاکم، جامعهی انقلابی به سوی دورانی از نزاع گفتمانی میان اندیشههای جدید کشانده میشود. گفتمان بیداری اسلامی وارد نزاعی معنایی با بقایایی اندیشهی ناسیونالیسم عربی و اندیشههای لیبرالـدمکراسی میگردد تا بتواند به خواستهای مردمی و بحرانهای فکری جامعه پاسخهای بهتری بدهد. بُعد دیگر این مرحله انتقال قانونی قدرت و مشروعیت نظام سیاسی جدید است. واقعیت این است که مرحلهی تغییر نخبگانی، عمدتاً با پیروزی اسلامگراها در انتخابات کشورهای مسلمان به پایان رسیده است، چه اینکه دیدیم اسلامگرایی با برخورداری از ویژگیهای در دسترس بودن، قابلیت پذیرش، هماهنگی با سنتها و... توانسته است نزاع معنایی پس از انقلاب را با پیروزی سپری نماید و عمدهی نخبگان سکولار و لیبرالـدمکرات
را در حاشیه قرار دهد. لذا انتخابات در کشورهای اسلامی متضمن پیروزی اسلامگرایان خواهد بود. خود غربىها و مستکبران عالم هم به این اعتراف مىکنند که در هر کشورى از کشورهاى اسلامى اگر انتخابات آزادى انجام بگیرد، منتخبان ملت، عناصر معتقد و پایبند به اسلام و مروج اسلام خواهند بود. براى همین است که ادعاى دمکراسىخواهى غرب امروز دچار تناقض است. از یک طرف پرچم دمکراسى و مردمسالارى را در دست گرفتهاند، از سوى دیگر جرئت نمىکنند این پرچم را در دنیاى اسلام به معناى واقعى کلمه برافرازند، چون مىدانند در هر کشورى از کشورهاى اسلامى اگر آرا و انتخاب مردم در آن نقش پیدا کند، بدون تردید اسلامخواهان زمام قدرت و حکومت را در دست خواهند گرفت و منتخبان ملت، مسلمانها خواهند بود (بیانات مقام معظم رهبری در دیدار مسئولان و کارگزاران نظام، 11 شهریور 1384). هـ) نهادسازی دستاوردهای هر انقلاب بایستی با گذر از مرحلهی جنبشی بودن به مرحلهی ساختاری شدن، تثبیت گردد. در واقع در آخرین گام یک انقلاب، ارزشهای آن انقلاب در یک ساختار سیاسیـحقوقی نهادینه میشود که باعث میگردد کارکرد نهادهای جدید به بازتولید و تعمیق ارزشهای انقلاب منجر شود.
در واقع باید گفت اینک مردمسالاری دینی، به عنوان جمع میان ارزشهای اسلامی و روشهایی با حضور مردم در تصمیمگیری سیاسی الگویی جامع از خواست ملتهای منطقه را نشان میدهد. لذا هر گونه نهادسازی انقلابی مبتنی بر اسلام بایستی مردمسالاری دینی را مد نظر قرار دهد. حضرت آیتالله خامنهای در این باب میگویند: یکى از مهمترین خواستههای مردم حضور و نقش قاطع مردم و آرایشان در مدیریت کشور است و چون مؤمن به اسلاماند، پس مطلوب آنان «نظام مردمسالارى اسلامى» است؛ یعنى حاکمان با رأى مردم برگزیده میشوند و ارزشها و اصول حاکم بر جامعه، اصول مبتنى بر معرفت و شریعت اسلامى است (بیانات مقام معظم رهبری در اجلاس بینالمللی بیدارى اسلامى، 26 شهریور 90). در این میان، الگوی انقلاب اسلامی و توان نظری آن در تلفیق سنت و مدرنیته، جمهوریت و اسلامیت، دین و سیاست، پیوند معنویت و حکومت و به طور کلی ایجاد یک نظام مردمسالار دینی که بر پایههای جامعهی مدنی دینی و خاستگاههای نواندیشانهی اسلامی توانست یک تحول فکری در جهت بیداری اسلامی ایجاد کند. پس نکتهی اساسی بهرهگیری از اسلام در سامان سیاسی جامعه است و اساساً از نگاه رهبر معظم انقلاب
اسلامی، ضرورتی در استفاده از الگوی جمهوری اسلامی در کشورهای حوزهی بیداری اسلامی وجود ندارد: ملتهاى مسلمان ـاز آفریقا تا شرق آسیاـ به فکر ایجاد نظام اسلامى و حکومت اسلامى افتادند با فرمولهاى گوناگون، نه لزوماً با همان فرمول نظام جمهورى اسلامى ما، اما به فکر حاکمیت اسلام بر کشورشان افتادند. بعضى از کشورها موفق هم شدند، بعضى هم آیندهى نویدبخشى در انتظارشان هست از حرکتهاى اسلامى (بیانات مقام معظم رهبری در مراسم بیستمین سالگرد رحلت امام خمینی، 14 خرداد 88). آنچه اهمیت دارد لزوم نظامسازی و نهادینه نمودن ارزشهای اسلامی در حکومت است، چه اینکه ایشان در یک نگاه آسیبشناسانه، عدول از ارزشهای انقلاب پس از امثال جمال عبدالناصر را در همین نکته تحلیل میکنند: یکى دیگر از هدفها نظامسازى است. اگر در این کشورهایى که انقلاب کردند نظامسازى نشود، آنها را خطر تهدید میکند. در همین کشورهاى شمال آفریقا ما یک تجربهاى داریم مربوط به شصت هفتاد سال پیش؛ اواسط قرن بیستم... در همین مصر انقلاب شد، کودتا شد، نهضت شد، کسانى آمدند سر کار ـدر جاهاى دیگر هم همین طورـ اما نتوانستند نظامسازى کنند. نظامسازى که نکردند، این
موجب شد که نه فقط آن انقلابها از بین رفت، بلکه حتى آن کسانى که به نام آن انقلابها سر کار آمده بودند خودشان از این رو به آن رو شدند... عبدالناصر که از دنیا رفت، دیدید جانشینهایش چه کردند... خود آن انقلابها هم عوض شدند؛ هم فکر نداشتند، هم نتوانستند نظامسازى کنند. باید در این کشورهایى که انقلاب کردند، نظامسازى شود. باید یک قاعدهى مستحکمى به وجود بیاید (بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با اساتید دانشگاههای جهان اسلام، 21 آذر 91). جمعبندی گفتمان بیداری اسلامی به عنوان طلایهدار سومین موج تغییر سیاسی در جوامع عربی حاصل شکلگیری گفتمان مقاومت در برابر گفتمان قدرت ناسیونالیسم عربی و نفی لیبرالـدمکراسی است. با توجه به بیانات مقام معظم رهبری، گفتمان بیداری اسلامی بیشترین توانمندی را در ایجاد فضای استعاری هژمون در کشورهای خاورمیانه عربی داراست و با استفاده از دال مرکزی مردمسالاری دینی به این مهم دست میزند. لذا توانسته است در عمدهی انتخاباتهای کشورهای عربی خود را حائز اکثریت آرا نماید. اما دربارهی روند تحولات و مراحل انقلاب در نظریهی بیداری اسلامی باید گفت که این انقلاب با ایجاد تزلزل در ارزشهای
حاکمیتهای استبدادی و استعماری در جوامع عربی آغاز شده است و اینک در مرحلهی تغییر نخبگان حاکم قرار دارد. لذا جهت نیل به هدف غایی نهادسازی بر مبنای اسلام و تأمین سعادت انسانی، الزاماتی وجود دارد و البته این سیر تکاملی را آسیبهایی تهدید میکند. از جمله الزامات اساسی این روند تکیه بر حضور مردمی است، چرا که در بیان مقام معظم رهبری خطاب به اساتید دانشگاههای جهان اسلام، قدرت حقیقى در اختیار مردم است. با وجود مردمی آگاه و بابصیرت هیچ صدمهاى به بیداری اسلامی وارد نمیشود. الزام دیگر، توجه به دشمن و استکبار جهانی است. در بررسی خاستگاه بیداری اسلامی، یکی از نکاتی که کمتر محل مناقشه است خاستگاه ضداستعماری بیداری اسلامی است. گفتمان اسلامگرایی، هرچند داعیهدار دمکراسیخواهی در روشهاست، ولیکن مسئولیت تبعات گذشته را صرفاً متوجه استبداد داخلی نمیکند، بلکه عوامل خارجی را نیز نشانه میرود و یقیناً روند حمایتهای آمریکا از اسرائیل و دشمنی با اسلام، استکبار جهانی را به تقابل جدیتر و واضحتر با بیداری اسلامی خواهد کشاند. منابع: 1. آیتالله سید علی خامنهای، مجموعهی بیانات، پایگاه اینترنتی دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله
العظمی خامنهای: www.khamenei.ir 2. سید محمد قطب، بیداری اسلامی، ترجمهی صباح زنگنه، تهران، انتشارات اطلاعات، 1370. 3.صادق حقیقت، تحلیل گفتمانی انقلاب اسلامی، مجموعهی مقالات کنفرانس بینالمللی انقلاب اسلامی و چشمانداز آینده، تهران، انتشارات بینالمللی الهدی، 1385. عبداله مرادی؛ دانشجوی دکترای روابط بینالملل دانشگاه علامه طباطبایی تهران