اخبار آرشیوی
پایگاه تحلیلی "برهان" در مطلبی با اشاره به تاثیر روابط ایران و مصر برای حل بحران سوریه، نوشت: ایران و مصر میتوانند با تمرکز بر نقاط مشترک در مورد سوریه به همدیگر نزدیک شوند و ضمن حل بحران این کشور، روابط خود را بهبود بخشند
محمدرضا مرادی در پایگاه تحلیلی "برهان" نوشت: ریاستجمهوری اسلامی ایران در روزهای 18 و 19 بهمن جهت حضور در اجلاس سران سازمان کشورهای اسلامی عازم قاهره خواهند شد. برهان به همین بهانه، در مطلبی به فرصتهای روابط دو کشور پرداخته است. در قسمت اول به مهمترین پتانسیلهای ایران و مصر برای همکاری در زمینههای فرهنگی و اقتصادی اشاره شد. این قسمت، با توجه به سابقهی همکاریهای منطقهای دو کشور، به ارائهی راهکارهایی در این زمینه در جهت نزدیکی دو کشور به یکدیگر اختصاص دارد. مسائل منطقهای ایران و مصر، علیرغم آنکه بعد از انقلاب اسلامی در ایران به دلیل پیمان کمپدیوید روابط خود را قطع کردند، اما در این مدت در بعضی از طرحهای منطقهای با هم همکاری کردهاند و حتی در مقاطعی با همکاری خود از وقوع جنگ در منطقه جلوگیری نمودهاند. این دو کشور، به دلیل آنکه کشورهای موازنهگر در خاورمیانه هستند و تصمیمات و تحرکات آنها در عرصهی بینالملل تأثیرات زیادی بر سایر بازیگران منطقه خواهد گذاشت، میتوانند از این جایگاه در راستای حل مسائل منطقهای بهره بگیرند. در چند دههی گذشته دو کشور به خوبی در برخی مسائل منطقهای با هم همکاری
داشتهاند: اشغال کویت از سوی عراق عراق در سال 1990 به کویت حمله کرد و سعی داشت این کشور را به خاک خود ضمیمه کند. اشغال کویت تهدیدی برای موقعیت منطقهای مصر و ایران بود. در صورتی که عراق در این مورد موفق میشد، وضعیت ژئوپلیتیک ایران و مصر به خطر میافتاد. لذا هر دو کشور با آن مخالفت کردند و خواستار خروج نیروهای عراق از کویت شدند. مصر در این راستا حتی فراتر رفت و نیروهای این کشور در کنار نیروهای غربی برای آزادسازی کویت وارد عمل شدند. از دیدگاه مصر، اقدام عراق توازن قدرت در منطقه را به نحو چشمگیری مختل میکرد و نقش مصر را محدود مینمود. با توجه به دشمنی دیرینهی مصر و عراق، دو برابر شدن ثروت نفتی عراق و افزایش خط ساحلی این کشور و قدرت عظیم نظامی آن متأثر از اشغال کویت، عراق قادر بود تا در نبرد قدرت در جهان عرب پیروز گردد و رهبری آن را که مورد ادعای مصر بود، در دست گیرد. ایران نیز مخالفت خود را با اشغال کویت از سوی عراق نشان داد، زیرا در صورتی که عراق در ضمیمه کردن کویت به خاک خود موفق میشد، این مسئله تهدیدات بزرگی را علیه امنیت ملی ایران ایجاد میکرد. افزایش قدرت عراق بعد از اشغال کویت به شدت بر موقعیت
ژئوپلیتیک ایران اثر میگذاشت. به این ترتیب، ایران و مصر در برابر اشغال کویت از سوی عراق در معرض تهدیدات مشابهی قرار گرفته بودند. لذا در مخالفت با آن، با یکدیگر اشتراک منافع داشتند. در نتیجه، این مسئله ایران و مصر را به یکدیگر نزدیکتر نمود. به دنبال آن، روابط دو کشور رو به گسترش نهاد. حملات تبلیغی دو کشور متوقف شد و دفاتر حافظ منافع ایران و مصر در تهران و قاهره در فوریهی 1992 بازگشایی شد. گراهام فولر مینویسد که اشغال کویت در اوت 1990 از سوی عراق، نشاندهندهی برداشتن گامی بلندمدت به سمت نزدیکی بالقوهی ایران و مصر بود.(4) پیمان استراتژیک اسرائیل و ترکیه ترکیه و اسرائیل در سال 1995 یک پیمان همکاری نظامی استراتژیک با یکدیگر امضا کردند. همکاری نظامی ترکیه و اسرائیل، فشار بر ایران، سوریه و مصر را تشدید میکرد. مصر این پیمان را عامل برهمزنندهی موازنه قدرت در منطقه میدانست و آن را نه تنها تهدیدی برای امنیت ملی مصر، بلکه خطری برای امنیت تمام کشورهای عربی اعلام کرد. باکینام شرقاوی، نویسندهی معروف مصری، میگوید: «پیمان نظامی ترکیه و اسرائیل رهبران مصر را به بازنگری در روابط آن کشور با ایران، با هدف ایجاد
موازنهی قدرت در منطقه، ترغیب نمود.»(5) از سوی دیگر، این پیمان امنیت ملی ایران را نیز مورد تهدید قرار میداد. این پیمان به اسرائیل اجازه میداد تا در مرزهای غربی ایران حضوری نظامی پیدا کند و نقاط حیاتی و استراتژیک ایران را مستقیماً مورد تهدید قرار دهد. علاوه بر آن، اسرائیل امکان ثبت اطلاعات امنیتی در مورد ایران را به دست میآورد. این پیمان و نیز برکناری دولت اسلامگرای اربکان در ترکیه، تمایل ایران برای مخالفت با این پیمان را بیشتر نمود. ایران به دفعات متعدد این پیمان را محکوم کرد و این امر مورد استقبال زیاد مصر قرار گرفت. به دنبال آن، ایران و مصر به طور مشترک در تنظیم بیانیهی کنفرانس سران کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی در تهران در سال 1997، که همکاری نظامی ترکیه و اسرائیل را محکوم مینمود، همکاری کردند. بحران بین سوریه و ترکیه در 1998 بحران بین سوریه و ترکیه در سال 1998 موجب نزدیکتر شدن ایران و مصر به یکدیگر شد. این مسئله نشان داد که همکاری ایران و مصر برای مدیریت بحرانهای منطقهای میتواند دو کشور را به یکدیگر نزدیکتر نماید. تلاشهای مشترک ایران و مصر در بحران بین سوریه و ترکیه، که تا مرحلهی
تهدیدهای نظامی پیش رفت، موجب شد تا بحران فروکش کند. اختلافات ترکیه و سوریه بر سر منطقهی «هاتای» یا «اسکندرون» و حمایت سوریه از کردهای ترکیه بود. در ژوئن 1998، همزمان با شصتمین سالگرد الحاق اسکندرون به ترکیه، محمد سلمان، وزیر اطلاعات وقت سوریه، اعلام کرد که دمشق از ادعاهای خود بر ایالت اسکندرون، که 60 سال پیش به ترکیه واگذار شده، صرفنظر نکرده است. به دنبال این اظهارات، روابط دو کشور متشنج شد. دو کشور نیروهای نظامی خود را در مرزها به حالت آمادهباش درآوردند و احتمال جنگ بین دو کشور افزایش یافت.(6) با توجه به افزایش درگیری بین دو کشور، ایران و مصر به میانجیگری پرداختند. دیپلماسی ایران و مصر در جریان این بحران مانع از وقوع جنگ بین ترکیه و سوریه شد. نتیجه باید توجه داشت که در ارتباط با مصر ما باید واقعیت مصر و تفاوت منافع و دیدگاهها با این کشور را بپذیریم و تلاش کنیم نقاط اشتراک خود را با این کشور مورد توجه قرار دهیم و نقاط اختلاف را مدیریت کنیم. دو کشور ایران و مصر همانند سایر بازیگران عرصهی بینالملل اختلافات و اشتراکاتی دارند، اما در مورد روابط ایران و مصر بعضی از نخبگان دو کشور سعی در برجستهسازی
اختلافات دارند، در صورتی که از لحاظ بنیادی و ساختاری این دو کشور اختلافات خیلی عمیقی ندارند. روابط دو کشور بر سر مسئلهی فلسطین و اسرائیل قطع شد و در زمان مبارک نیز صلح سردی در میان دو طرف حکمفرما بود و در مقاطعی، رژیم مبارک با اسرائیل همکاری میکرد؛ اما با وقوع انقلاب 25 ژانویه و حمایتهای محمد مرسی، رئیسجمهور مصر، از حماس در جریان جنگ هشتروزه و نقش فعالی که در برقراری آتشبس ایفا کرد، به نظر میرسد این کشور در یک فرآیند تدریجی به سمت حمایت همهجانبه از فلسطین خواهد رفت. البته در این میان، پیمان کمپدیوید بین مصر و اسرائیل هنوز ملغی نشده است، ولی باید در نظر داشت محمد مرسی بر اساس مقدورات و محذورات داخلی و منطقهای عمل میکند. در حال حاضر که انقلاب مصر هنوز نتوانسته است فرآیند خود را تکمیل کند و در داخل کشور نیروهای سکولار و لیبرال علیه این انقلاب و حکومت اسلامگرایان موضع گرفتهاند و همزمان با سالگرد انقلاب خیابانهای قاهره بار دیگر شاهد تظاهرات بین مخالفان و موافقان مرسی و اخوانالمسلمین است، وی نمیتواند همزمان در دو عرصه داخلی و خارجی تمرکز داشته باشد. مردم مصر در حال حاضر با گرفتاریها و اقتصادی
ضعیف مواجه هستند و در این شرایط به نظر میرسد مصر توان لغو پیمان با اسرائیل را ندارد، چرا که کمکهای بلاعوض آمریکا به این کشور مشروط به برقراری این پیمان است. بنابراین اینکه برداشت شود مصر پساانقلابی با مصر پیشاانقلابی، در موضعگیریهای بینالمللی، تفاوتی ندارند برداشتی سطحی و نشاندهنده عدم شناخت واقعیات حاکم بر مصر است. به نظر میرسد در کوتاهمدت این مانع که باعث قطع روابط ایران و مصر شده است برطرف خواهد شد و دو کشور میتوانند در مورد چگونگی حل مسئلهی فلسطین و کمک به نیروهای مقاومت با هم همکاری کنند. حماس مورد حمایت کامل ایران قرار دارد و مسئولان حماس بارها از نقش ایران در پیروزیهای خود قدردانی کردهاند. حتی در آخرین مورد آن، مقامات حماس اعلام کردند که در جنگ هشتروزه با موشکهای ایرانی «فجر5» بر اسرائیل پیروز شدهاند. از آنجا که حماس شاخهی فلسطینی اخوانالمسلمین مصر است و در حال حاضر اخوانیها در مصر قدرت را در اختیار دارند، میتوانیم از طریق حماس، که فصل مشترک مناسبی بین دو کشور است، امید به بهبود روابط داشته باشیم. اما در این میان، موانعی نیز بر سر راه همکاری و برقراری رابطه بین دو کشور وجود دارد.
یکی از این موانع تفسیر اخوانالمسلمین از اسلام است. برخی از معتقدین به وجود اختلافات بنیادین بین دو کشور بر این مورد تمرکز میکنند و اعتقاد دارند برداشتی که اخوانیها و سلفیها از اسلام دارند کاملاً با برداشت شیعیان متفاوت است و اصولاً آنها با ایران، که نماد قدرت شیعه در منطقه است، نمیتوانند ارتباط برقرار کنند؛ اما باید توجه داشت که اتفاقاً این مانع خیلی در برقراری روابط نمیتواند مهم باشد، چرا که ایران با عربستان که تفکر وهابیت بر آن غالب است یا قطر که دومین کشور وهابی است رابطه دارد. نکتهی مهمتر در این مورد این است که در مصر جمعیت قابل توجهی شیعه (بنا بر برخی از آمارها بیش از دو میلیون) زندگی میکنند. مردم مصر با شیعیان بدون هیچ مشکلی ارتباط برقرار میکنند و تولد امام حسین (علیه السلام) را جشن میگیرند. در مصر محبت خاصی نسبت به اهل بیت (علیهم السلام) وجود دارد و این میتواند به دلیل وجود دو حرم مطهر در قاهره، یعنی مقام رأس الحسین (علیه السلام) و مرقد سیده نفیسه و حتی به روایتی حرم حضرت زینب (سلام الله علیها) باشد. مشهد رأس الحسین یکی از زیارتگاههای اصلی مسلمانان مصر است. در مصر تعصب مذهبی و عناد با
تشیع به اندازهای که در بین وهابیون وجود دارد نیست. از طرف دیگر، تقریب مذاهب اسلامی یکی از مهمترین محورهای همکاری بین ایران و مصر است. در دههی 70 میلادی، افزایش تعاملات علما و مراکز دینی شیعه و سنی زمینهی تأسیس دارالتقریب در مصر را فراهم آورد. فعالیتهای آیتالله بروجردی (رحمت الله علیه) نقش عمدهای در تأسیس این مرکز داشت. تأسیس دارالتقریب سبب اقدام تعیینکنندهای از سوی رئیس دانشگاه الازهر شد. شیخ شلتوت فتوای معروف خود را مبنی بر جایز بودن پیروی از فقه شیعه صادر کرد که اقدامی بینظیر در این حوزه بود. این فتوا از جانب بالاترین مقام مذهبی در جهان اهل سنت صادر شد. این شبهات را دشمنان ایران در منطقه بیان میکنند و در قالب پروژهی ایرانهراسی، سعی دارند حوزههای نفوذ ایران را محدود کنند. ایران و مصر در 1998 از وقوع یک جنگ بین ترکیه و سوریه جلوگیری کردند. به نظر میرسد تاریخ به نحوی دیگر در حال تکرار است، چرا که اکنون نیز مسئلهی سوریه بین دو کشور مصر و ایران قرار دارد. در این مورد بین دو کشور اختلافاتی وجود دارد. مصر بر رفتن بشار اسد تأکید دارد، در حالی که جمهوری اسلامی ایران بر انتخاب مردم و راهحل سیاسی
تأکید دارد و بشار اسد را دارای مشروعیت میداند. مصر با پیشنهاد تشکیل کمیتهی چهارجانبه، متشکل از ایران، مصر، عربستان و ترکیه، به دنبال حل مسئلهی سوریه از طریق مسالمتآمیز است و این فصل مشترک دو کشور در این مورد است. البته عربستان در جلسات این کمیته تا به حال شرکت نکرده است، اما ایران و مصر با تأکید بر این فصل مشترک میتوانند بر راهکار منطقهای حل بحران سوریه تأکید کنند. همان طور که در سال 1998 دو کشور بحران سوریه و ترکیه را حل کردند و مانع از وقوع جنگ بین آنها شدند، در این مورد هم میتوانند با تمرکز بر نقاط مشترک در مورد سوریه به همدیگر نزدیک شوند و ضمن حل بحران سوریه، روابط خود را بهبود بخشند. یکی دیگر از زمینههای نزدیکی دو کشور به یکدیگر کمک ایران به مصر انقلابی در راستای بازیابی نقش خود در جهان عرب و منطقه است. مصر از زمان قرارداد کمپدیوید وزن و جایگاه منطقهای خود را در منطقه از دست داده است. تحرکات دیپلماتیک مقامات ایران در ماههای اخیر نشاندهندهی این مهم است که برای احیای این جایگاه و قدرت، ایران در کنار مصر قرار گرفته است. یکی از پیشنهادهای مهم ایران به مصر میزبانی نشستهای ایران و 1+5 در قاهره
است که از طرف مقامات مصری نیز مورد استقبال واقع شده است و این امر میتواند حسن نیت ایران را نسبت به احیای قدرت منطقهای مصر ثابت کند. در این مقاله سعی شد بر خلاف دیدگاهها و نظرات موجود، که بر موانع همکاری دو کشور تمرکز دارند، بر حوزههای همکاری و پتانسیلهای دو کشور تأکید شود. البته نگارنده منکر وجود اختلافات بین دو کشور نیست، ولی با توجه به شرایط موجود منطقه، که زایمان جدیدی را تجربه میکند و نوزاد این زایمان برخاسته از آرای مردمی است و کشورها نسبت به دوران قبل از انقلاب خود دچار تغییرات استراتژیک شدهاند، بهتر است بر نقاط مشترک بین کشورها تمرکز شود؛ چرا که بازخورد این اقدام میتواند نزدیکتر شدن کشورها به یکدیگر باشد. در غیر این صورت، تأکید بر موانع همکاری تغییری در رفتار کشورها نسبت به هم ایجاد نخواهد کرد و بازخورد آن تشدید احساس بدبینی نسبت به هم و دوری هر چه بیشتر کشورها از یکدیگر خواهد بود. (*) پینوشتها: 1. گراهام فولر، قبلهی عالم ژئوپلیتیک ایران، ترجمهی عباس مخبر، نشر مرکز، 1373، ص 154. 2. اصغر جعفری ولدانی، ایران و مصر چالشها و فرصتها، نشر مرز فکر، 1387، ص 79. 3. برای اطلاع بیشتر رجوع شود به:
اصغر جعفری ولدانی، اختلافهای سوریه و ترکیه بر سر منطقهی هاتای، فصلنامهی سیاست خارجی، سال سیزدهم، شمارهی 3.