اخبار آرشیوی
یک کارشناس سیاسی طی یادداشتی با عنوان "۲۰۱۳؛ سالی سرنوشتساز برای ایران یا غرب" نوشت: زمان به سرعت به نفع ایران و به زیان غرب در حال گذار است/ دشمن، انتخابات ۹۲ را نقطه شروعی برای فعالیتهای خود میداند/ در فضای فعلی، مقاومت تنها گزینه روی میز ملت ایران است
یاسر جلالی در پایگاه تحلیلی، تبیینی «برهان» نوشت: یک نقطهى مهم در این حرکت این است که انسان با هوشیارى و زیرکى، حرکتهاى دشمن را تفرّس کند، زیر نظر بگیرد و هدفهاى دشمن را کشف کند؛ این خیلى مهم است. اگر شما در یک مبارزهى شخصى، در یک دفاع شخصى که در مقابل یک حریف قرار میگیرید، بتوانید حرکت او را پیشبینى کنید، هیچ ضربهاى نخواهید خورد. اگر حواستان پرت شد، غافل شدید، تمرکز را از دست دادید، به چیز دیگرى سرگرم شدید، نتوانستید پیشبینى کنید که او چه کار میخواهد بکند، حتماً ضربه میخورید. دشمن که نخوابیده؛ او بیدار است: «انّ اخا الحرب الأرق و من نام لمینم عنه». شما اگر حواست پرت شد، شما اگر از موقعیت خودت غافل شدى، دلیل این نمیشود که دشمنى هم که در مقابل توست، حواسش پرت شده باشد؛ او ممکن است حواسش جمع باشد، بزند. پس باید حواسها جمع باشد. اینکه ما این همه عرض میکنیم، توصیه میکنیم، تأکید میکنیم، هم به مسئولین، هم به مردم، که خودتان را به مسائل فرعى سرگرم نکنید، براى خاطر این است. اینکه به مطبوعات، به رسانهها، به روزنامهها، به پایگاههاى اینترنتى که امروز رواج پیدا کرده است، هى سفارش میکنیم که از وارد
کردن حرفها و مطالب نادرست که ذهن مردم را مشغول میکند به فضاى ذهنى مردم پرهیز کنید، به خاطر این است. (بیانات رهبر انقلاب در دیدار مردم قم، 1391/10/19) جان کری، وزیر امور خارجهی جدید آمریکا، در نطق خود در پنجم بهمنماه 1391 در سنای آمریکا، به نکات مهمی در رابطه با ایران و استراتژی ایالات متحده برای مواجهه با جمهوری اسلامی پرداخت. حال که این سخنان به منزلهی سرخط سیاست خارجی دولت جدید اوباما مطرح شد، لازم است به بررسی دقیق این استراتژی و واکاوی دقیق ابعاد و تاریخچهی آن بپردازیم. در این نوشتار برآنیم تا با حداقل تحلیل و کمترین دخلوتصرف، عین دادههای در دسترس از منابع معتبر غربی را، که به ظاهر قطعاًتی از پازل دقیق و حسابشدهای به نظر میرسند، کنار هم قرار دهیم. کری در سخنرانی مذکور میگوید: «تکرار میکنم که سیاست ما مهار[1] نیست، بلکه سیاست ما جلوگیری و ممانعت[2] است و زمان به سرعت برای تلاشهای ما، به منظور جلب فرمانبرداری لازم ایران میگذرد. دولت ما با همکاری کنگره در چارچوب ائتلاف بیسابقهی بینالمللی، تحریمهای فلجکنندهای را علیه ایران وضع کرده است. اوباما بارها تأکید کرده است و من هم تأکید میکنم
که او و من ترجیح میدهیم این چالش از طریق دیپلماتیک حل شود و من تلاش خواهم کرد تا هر کاری برای موفقیت دیپلماسی لازم باشد، انجام دهیم؛ اما هیچ کسی نباید در عزم ما برای کاستن از تهدیدات اتمی شک کند. قطعاً من تحریمها را ادامه میدهم. این را به صورت خلاصه توضیح دهم که ارزش ریال، کاهشی 80درصدی داشت و دیگر کشورها در کاهش وابستگی خود به نفت ایران بسیار همکاری کردهاند و این به روشنی نشان میدهد که تحریمها در حال تأثیرگذاری است.» این سخنان، یادآور نکات جالبی از یک سند راهبردی است که در سال 2009 از سوی مرکز مطالعات سیاستگذاری خاورمیانهی سابان، زیرمجموعهی اندیشکدهی بروکینگز،[3] منتشر شد. اندیشکدهی بروکینگز، که در دو سال اخیر به عنوان برترین اندیشکدهی جهان معرفی شده است، حدود صد سال قدمت دارد و اتاقفکر دمکراتها به حساب میآید. بروکینگز چرا مهم است؟ موفقیت و تأثیرگذاری بروکینگز در تأثیر فوری و زودگذر آن بر تصمیمات سیاسی نیست، بلکه موفقیت آن به توان مؤسسه در شکلدهی شبکههای تخصصی برمیگردد که مسائل و مشکلات سیاسی را قبل از درگرفتن مباحث و جنجالهای علمی و سیاسی پیشبینی میکند. «آندرو ریچ»[4] استاد علوم سیاسی
سیتی کالج نیویورک، طی تحقیقی از اعضای کنگره گزارش داد که از میان 30 مؤسسهی مورد تحقیق او، بروکینگز معتبرترین مؤسسه تشخیص داده شده است. او معتقد است: «بروکینگز یک دانشگاه بدون دانشجوست. تعداد زیادی از 75 محقق ارشد این مؤسسه، دارای درجات عالی علمی هستند و تعداد کمی دانشگاهی هستند. بعضی اعضای بروکینگز دارای مناصب دولتی هستند که به آنها صاحبمنصبان محقق[5] گفته میشود. این محققین یافتههای دانشگاهیشان را در دنیای علمی و واقعی سیاست میآزمایند. همچنین این ویژگی، به مقامات سابق اطلاق میشود که بعد از مدتی خدمت به بروکینگز آمده و تجربیات دولتی و نقطهنظرهای عملی را به تحقیقات علمی میافزایند. حدود 12 نفر از صاحبمنصبان محقق بروکینگز در وزارت خارجهی آمریکا و یا شورای امنیت ملی خدمت کردهاند. همچنین بروکینگز از تجربیات سایر نهادهای دولتی، به ویژه کنگره استفاده میکند. محققین بروکینگز اغلب نظراتشان را به طور مستقیم از طریق حضور در کنگره، مشاورههای خصوصی و نیز دیدار با کارکنان قوهی مجریه ارائه میدهند.» سند مهم و راهبردی اشارهشده، در 20 ژوئن سال 2009، در قالب گزارشی تحت عنوان «کدام گزینه برای معمای ایران
مناسبتر است؟»[6] از طرف مرکز سابان (زیرمجموعهی اندیشکدهی بروکینگز) منتشر شد. سابان و ام.پولاک سرپرست نویسندگان این گزارش کنت ام.پولاک، مدیر تحقیقات مرکز مطالعات سیاستگذاری خاورمیانه در اندیشکدهی بروکینگز است. از سوابق پولاک میتوان به مدیریت حوزهی خلیج فارس، خاور نزدیک و جنوب آسیا در شورای امنیت ملی، استاد پژوهشی ارشد در دانشگاه دفاع ملی و تحلیلگر نظامی حوزهی خلیج فارس در سازمان سیا اشاره نمود. همهی اعضای تیم پژوهشی این گزارش،[7] در پستهای کلیدی در دولت آمریکا مشغول به کار بودهاند؛ که از جمله میتوان به دستیار ویژهی رئیسجمهور، مشاور ارشد رئیسجمهور در حوزهی خاورمیانه، عضویت در شورای امنیت ملی، معاون وزیر امور خارجه، سفیر آمریکا در اسرائیل، مدیر ارشد امور خاورمیانه در شورای امنیت ملی و جانشینی معاون وزیر دفاع اشاره کرد. گزارش سابان، با اعلام اینکه تمرکز بر مسئله هستهای ایران موجب شده است که دید کلاننگر منتفی شود و همهجانبهگری وجود نداشته باشد، هدف اصلی این پژوهش را «تلاش برای ارائهی بهترین گزینههای سیاسی فراروی آمریکا برای اتخاذ راهبردی جدید در قبال ایران و اجرای آن به صورت واقعی و به دور
از هر گونه احساسات» میداند. در ادامهی این نوشتار، که به سبک شرح مزجی[8] تدوین شده است، این گزارش را به عنوان پلتفرم اصلی و چارچوب پازل، فرض میگیریم و سعی میکنیم قطعاًت پازل روی این پایه قرار گیرند. نکتهی مهمی که باید مورد توجه قرار گیرد این است که این گزارش مربوط به سهسالونیم پیش است و قسمتی از موارد طراحیشده یا پیشبینیشده در آن تحقق یافته است. اهمیت ایران و راهحلهای موجود مرکز سابان در مقدمهی گزارش 20 ژوئن 2009، با اعلام اینکه «آمریکا نمیتواند از اهمیت ایران چشم بپوشد»، ادامه میدهد که پرسش «ایالات متحده در قبال ایران چه سیاستی را باید اتخاذ نماید؟» این پرسش سادهای است که بیش از 30 سال است واشنگتن در یافتن پاسخی مناسب برای آن همواره با مشکل روبهرو بوده است. در ادامه میگوید: . در دورهی بوش، گرچه در ابتدا آمریکا سیاستی علیه ایران نداشت، اما سپس از طریق فشار و تهدید و تحریم، سعی شد ایران را وادار به کنار گذاشتن برنامهی هستهای نموده و از این طریق، رابطهی دیپلماتیک ایجاد شود. ·در انتهای دورهی بوش، قدرت ایران در منطقه ارتقا یافته و از سوی دیگر، آمریکا در منطقه تضعیف شد. ·مراکز مطالعات
استراتژیک آمریکا، در ابتدای دورهی اوباما، به ناچار به مطالعات گسترده جهت یافتن راهحلی برای مسئلهی ایران پرداختند. اما هر چه تلاش میکنند، نمیتوانند از این حیرت و سردرگمی خارج شوند. ·اوباما، همزمان با استفاده از اهرم فشارهای بینالمللی، در چارچوب استراتژی هویج و چماق، تلاش میکند به ایران نزدیک شده و دست دوستی بدهد؛ اما معلوم نیست که این سیاست موفق گردد. لذا بهتر است انتخابهای جایگزین و فوری برای آن اندیشیده شود. در ادامه، گزارش به دلایل «هدف خیلی سخت» دانستن ایران میپردازد: · آیتالله خمینی با انقلاب اسلامی سال 1357، نظام دوقطبی خیر و شر را تبیین نمود که در آن آمریکا قطب شر و ایران قهرمان قطبخیر در جهان است. آیتالله خامنهای نیز همچون آیتالله خمینی به آمریکا مشکوک است. ·پراگماتیستهای ایران در 1986 ـایران کنتراـ 1995 و 1998 و 1999 با آمریکا ارتباط مخفی داشتند که خیلی زود کشف و خنثی شد. ·رفتار ایران برای آمریکا عجیب و غیرقابل پیشبینی است. در مسئلهی عدم رابطه میان دو کشور، آمریکا نیز بیتقصیر نیست و به دلیل رفتار نامناسب آمریکا، دولتمردان ایران نیز آمریکا را غیرقابل پیشبینی و غیرقابل اعتماد
میدانند. ·دولتمردان آمریکا از ایران ناامید شدهاند. نه زمانی که به دنبال رابطه بودند به نتیجهای رسیدند و نه در زمان مقابله و جنگ، موفق به مهار ایران شدند. فشارهای آمریکا به تهران، تا کنون هیچ تغییری در سیاست خارجی این کشور ایجاد نکرده است. همواره سیاستهای آمریکا در نسبت با ایران با ناکامی و شکست مواجه شده است. · آمریکا با حمله به افغانستان و عراق، موقعیت خود را در منطقه تضعیف نمود و محبوبیت خود را از دست داد و این به سود ایران شده است. در نبرد حزبالله و اسرائیل و نبرد حماس و اسرائیل نیز شکست اصلی از آن آمریکا و پیروز صحنه ایران بود. آمریکا در اثر این تغییر صحنه شوکه شد و مجبور به اتخاذ روشهای جدی برای بازیابی نقش خود در منطقه گردید. در نهایت در این گزارش، نُه گزینه در چهار بخش در مورد ایران مطرح میشود و به تفصیل مورد بررسی قرار میگیرد. این نُه گزینه عبارتاند از: · دو گزینهی دیپلماتیک (اقناع، تعامل) · سه گزینهی نظامی (خلعسلاح، تهاجم یکجانبهی اسرائیل، حملهی هوایی به تأسیسات هستهای) ·سه گزینهی تغییر حکومت (حمایت از انقلابهای مردمی، شورشهای قومی، مساعدت در کودتای نظامی) · بازدارندگی ایران از
طریق محدودسازی: مهار کنار هم قرار دادن این گزینهها و سخنرانی اخیر جان کری، حذف گزینهی مهار و تأکید بر دو گزینهی دیپلماتیک را نمایان میسازد. البته به اذعان خود گزارش در قسمت نتیجهگیری نهایی، این گزینهها لزوماً به تنهایی مورد استفاده قرار نمیگیرند و میتوان آنها را به طور همزمان تعقیب نمود. به عبارت دیگر، گزینههای نظامی به عنوان یک عامل بازدارنده برای نگه داشتن ایران بر سر میز مذاکرات و جلوگیری از شکست گزینههای دیپلماتیک و نیز گزینههای مربوط به تغییر رژیم نیز در صورت عدم تمایل ایران به سازش، در راستای اعمال فشار بیشتر میتوانند مورد استفاده قرار گیرند. اوباما و بسیاری از دستیاران ارشد وی، از جمله کلینتون، وزیر سابق امور خارجه و دنیس راس، مشاور وی در امور ایران، همگی اعلام کردهاند که هستهی اصلی سیاستهای وی، نوع ترکیبی از مشوقهای مثبت و منفی خواهد بود. آنها همچنین تصریح کردهاند که سیاست نهایی به نحوی ترکیبی از گزینههای مختلف خواهد بود.[9] تا اینجا مشخص شد که شش گزینهی نظامی و تغییر حکومت، در کنار گزینههای دیگر یا در ادامهی آنها مورد استفاده قرار میگیرند. لذا بهتر است از دید اندیشکدهی
بروکینگز، به بررسی گزینههای دیپلماتیکی بپردازیم که وزیر خارجهی جدید آمریکا در نطق خود در سنا به آنها اشاره کرد. البته به عنوان مدخل ورود به بحث، لازم است گزارههای پژوهشگران اندیشکدهی بروکینگز، در رابطه با دیدگاه تهران را مرور کنیم: · سیستم سیاسی ایرانیان یکی از پیچیدهترین، قدیمیترین و پرابهامترین مدلهای سیاسی بر روی کرهی زمین است. ·ایران خود را همزمان خیلی موفق و قوی و خیلی ناموفق و ضعیف میداند. · دولتمردان جمهوری اسلامی ایران برای مذاکره با آمریکا در خصوص این مسائل تا کنون فقط تصمیمات تاکتیکی اتخاذ کردهاند، نه استراتژیک. · اصلاحطلبها به دنبال رابطه و تندروها کمتر مایل به رابطه با آمریکا هستند. ·آیتالله خامنهای به آمریکا مشکوک است و به اصولگراها نزدیکتر است، اما واقعیتهای اقتصادی را قبول دارد. · سیاست ایران مبتنی بر قوانین اینرسی حرکتی عمل میکند. لذا شانس آمریکا برای موفقیت بسیار کم است. مقدمهی گزینههای دیپلماتیک گزارش سابان قبل از طرح گزینههای دیپلماتیک، سه سؤال را به عنوان مدخل ورود به بحث طرح کرده است: 1. آیا تهدید به اعمال تحریمهای اقتصادی و سیاسی علیه ایران میتواند رژیم را
وادار نماید تا به خواستههای بینالمللی برای تغییر رفتار خود تن در دهد؟ بیشترین احتمال تحقق این هدف در کدام تحریمها نهفته است؟ ایالات متحدهی آمریکا چگونه سایر قدرتهای بزرگ را برای همکاری با چنین سیاستی متقاعد میسازد؟ 2. آیا پیشنهاد انگیزههای مثبت (هویج) به جای انگیزههای منفی (چماق) یا اضافه بر آن، برای متقاعد ساختن تهران جهت تغییر رفتار، ممکن است؟ ماهیت این انگیزهها چه خواهد بود؟ واشنگتن چگونه باید انگیزههای مثبت را به ایران پیشنهاد دهد که به عنوان نشانهی ضعف کاخ سفید تلقی نگردد و تندروهای رژیم ایران را برای اعمال فشار بیشتر بر پاشنهی آشیل آنها جسورتر نسازد؟ 3. ایالات متحدهی آمریکا چگونه میتواند بفهمد که آیا تصمیم تهران در مورد راهحل دیپلماتیک جدی است یا اینکه فقط تلاش میکند با ورود به مذاکرات برای خود زمان بخرد تا اینکه به موفقیت هستهای دست یابد. گزارش ادامه میدهد که پاسخها به این سه پرسش، منجر به دو رویکرد شده است که به عنوان دو گزینهی مورد بررسی قرار میگیرند: 1. نسخهی اصلاحشدهی استراتژی هویج و چماق که دولت بوش اساساً نتوانست آن را مدیریت کند. 2. روش حذف چماق و فربه کردن هویج، زیرا
تهدید همواره موجب تقویت ایران میشود (پیوند ایران به اقتصاد جهان میتواند نمونهای از آن باشد). گزینهی اول: اقناع (متقاعدسازی)؛ استراتژی هویج و چماق از زمان آغاز دوران ریاست جمهوری اوباما، سایرین (از جمله اهالی رسانه) تصمیم گرفتند تا رویکرد جدید رئیسجمهور در قبال ایران را سیاست «تعامل» بنامند، زیرا اوباما اظهار داشته است که در نظر دارد مذاکرات مستقیم را با تهران آغاز نماید. از آنجایی که دولت اوباما سیاست کاخ سفید در قبال ایران را فراتر از روند مذاکرات مستقیم میداند، تهدید به اعمال تحریمهای بیشتر در صورت عدم پذیرش نیمهی راه رفتهی آمریکا ـتفاوت مفهوم عادی «تعامل» با ایرانـ از سوی مقامات تهران نیز محتمل است. تصمیم ما بر این است تا چنین سیاستی را تحت عنوان «متقاعدسازی» توصیف نماییم. در واقع، سیاست دولت اوباما مدل بهروزشدهی رویکرد قدیمی است که معمولاً از آن تحت عنوان سیاست «هویج و چماق» یاد میگردد. بوش پسر، از سیاست هویج و چماق استفاده کرد، اما مؤثر نبود. این سیاست اگر بهینه شود، میتواند در دولت اوباما مؤثر واقع شود. وی پس از انتخاب خود، بلافاصله این سیاست را اعلام نمود که دارای چند وجه است.
مهمترین مانع این سیاست، باقیماندهی اقدامات بوش در اعمال این سیاست است. ضعف دولت بوش در این بود که این روند را با تلفیق آن با عناصر سایر گزینههای سیاسی، به ویژه تغییر رژیم عقیم گذاشت؛ از چانهزنیهای مهم سیاسی اجتناب ورزید و نیز از ارائهی پیشنهاد انگیزههای مثبت قابل قبول خودداری کرد که میتوانست اثراتِ به مراتب بیشتری بر اقدامات تهران و سایر اعضای جامعهی بینالمللی داشته باشند. سیاست متقاعدسازی به تعهد و مشارکت بینالمللی در خصوص تحریمهای قوی بر ضد ایران نیاز دارد تا بتواند ایران را تنبیه کند، اما بسیاری از کشورها ایران را به عنوان تهدید نمیشناسند و مخالفت میکنند. از سوی دیگر، ایران به ستیزهجویی علیه فشار خارجی عادت دارد که این موجب سختتر شدن کارها میشود. مفهوم اصلی رویکرد متقاعدسازی بر این فرض استوار است: پیشنهاد همزمان امتیازات جذاب و وسوسهکننده برای توقف برنامهی هستهای (و احتمالاً دست کشیدن از سایر رفتارهای خطرناک) و در عین حال، تهدید به اعمال جرایم شدید علیه ایران در صورت نپذیرفتن آنها. در اصل، این رویکرد به معنای پیشنهاد «معامله» با ایران است، اما یک اولتیماتوم تلویحی را نیز شامل
میگردد: روش خود را تغییر بده و پاداش بگیر، وگرنه مجازات خواهی شد. هدف این سیاست، قانع کردن دولت ایران برای تغییر رفتار خود در مسائل حساس و مهم برای آمریکاست. این سیاست با پیام نوروزی اوباما آغاز شد: «ما از ایران میخواهیم که در جایگاه درستی در ارتباطات بینالمللی خود قرار گیرد.» به بیان دیگر، رئیسجمهور این پیام را فرستاد که وی آماده است که نه تنها تودهی مردم، بلکه رژیم کنونی ایران را بپذیرد تا به آغوش جامعهی بینالملل بازگردد. البته این در شرایطی است که رژیم تصمیم بگیرد با آمریکا و سایر اعضای جامعهی بینالملل همکاری سازندهای داشته باشد. اگر آمریکا سیاست خود را بر برنامهی اتمی ایران متمرکز کند، همراهی بینالمللی بیشتری مییابد، اما این همهی رفتار ایران را تغییر نمیدهد. این کافی نیست که ایران برنامهی هستهای خود را منتفی کند. تحریم به عنوان جزئی از چماق ایران همچنان سرگرم غنیسازی اورانیوم است و به تهدیدهای آمریکا بیتوجهی میکند. آنچه آمریکا به عنوان مشوق به ایران میدهد باید حکم هویج بزرگتر را داشته باشد. انگیزههای پیشنهادی به ایران باید از طریق پروسهی مذاکره با ایران، متحدان و شرکای آمریکا در
جامعهی بینالمللی تعیین گردد. در بسیاری از موارد، این انگیزهها احتمالاً بسیار پیچیده هستند. در نتیجه، طرحهای کلی را میتوان ترسیم کرد. به احتمال قوی، این امتیازات در چهار گروه بزرگ طبقهبندی خواهند شد: انرژی و فناوری هستهای، انگیزههای اقتصادی، تضمینهای امنیتی و انگیزههای سیاسی. تحقق استراتژی هویج و چماق، بدون مذاکره میان آمریکا و ایران امکانپذیر نیست. قبل از اینکه بستهی مشوقها به ایران اعلام شود، باید دانست ایران چه میخواهد. یک مؤلفهی سیاست هویج و چماق این خواهد بود که اگر ایران نپذیرد، با وخامت تحریمها و برخوردها روبهرو میشود. این برخوردها باید سختتر و شدیدتر باشد. در صورت رد این معامله از طرف ایران، چشمانداز این گزینه به سمت اعمال تحریمهای اقتصادی شدیدتر بر این کشور و تحت فشار قرار دادن تهران برای قبول این معامله تغییر جهت خواهد داد. از نظر تئوریک، احتمال استفاده از روشهای مختلف برای تغییر رژیم، همزمان با اعمال تحریمها نیز وجود دارد. این اصل یکی از مبانی رویکرد دولت بوش بود که سعی داشت ضمن افزایش فشار بر ایران از طریق اعمال تحریمها، با حمایت از جنبشهای دمکراسیخواهی و شورشهای قومی،
تغییر رژیم را نیز تعقیب نماید.[10] شدت این تحریمها باید بیش از گذشته باشد و به مرور زمان، احتمالاً بر شدت آنها افزوده گردد؛ بدین معنا که آنها میتوانند از تحریمهای سبک شروع نمایند و در صورت امتناع ایران از پذیرش توافق با جامعهی بینالملل، آنها را تشدید نمایند. رویکرد تدریجی افزایش فشار بر ایران، خیال بسیاری از کشورها را آسوده میکند؛ زیرا این به معنای آن است که تهران پیش از اعمال تحریمهای فلجکننده، فرصت کافی برای تغییر مسیر خود را داشته است. تحریمهای آینده علیه ایران باید عمدتاً حوزهی اقتصاد ایران را هدف بگیرد. این حوزه در واقع پاشنهی آشیل ایران است. حوزههای اندک دیگری وجود دارند که میتوانند بر تصمیمات سیاسی نظام رهبری ایران تأثیر بگذارند. تحریمهای جدید علیه ایران به طور اخص باید بر محدود کردن فعالیتهای مالی ایران و جلوگیری از سرمایهگذاری خارجی تمرکز داشته باشند که ایران نیاز مبرمی به آنها دارد. تمرکز بر توانایی ایران جهت خرید و بازخرید بیمه از شرکتهای بینالمللی اغلب مسائل مالی ایران را محدود میسازد. شاید برخی تحریمهای مستقیم تجاری مناسب باشند اما باید با دقت طرحریزی شوند. الزامات سیاست
هویج و چماق، بیشتر دیپلماتیک و سیاسی هستند و ریسکهای اقتصادی و نظامی آن کمترند. آمریکا باید به کشورهایی چون روسیه و چین و دیگران امتیاز بدهد تا آنها از سیاست هویج و چماق علیه ایران حمایت کنند. معایب گزینهی اول از نظر سابان، سیاست اقناع معایب زیر را نیز دارد: · آمریکا مجبور است با سایر کشورها در مورد ایران معامله کند. · ایرانیان عموماً پاسخ صریح آری یا نه نمیدهند و با این کار زمان میخرند. · ایران با طولانی کردن پاسخ، موجب کماثر شدن گزینههای بعدی، یعنی حملهی نظامی و تغییر حکومت میشود. · آمریکا مجبور میشود با اعمال سیاست هویج و چماق، از حمایت دمکراسی و حقوقبشر در ایران دست بردارد و این اجتنابناپذیر است. · سیاست هویج و چماق، به دلیل پیچیدگی درونی سیاست در ایران، میتواند شکست بخورد؛ زیرا در 30 سال گذشته، ایران با تعریف متفاوت منافع ملی، توانسته است سیاستهای خارجی علیه خود را ناکام بگذارد. «رابرت جرویس»، پژوهشگر ممتاز دانشگاه کلمبیا، در مقالهای در مورد موضوع فوق اظهار میدارد که دیپلماسی اجباری ایالات متحده تقریباً هیچ گاه مثمر ثمر نبوده است. واشنگتن در پاناما (1989)، عراق (1990)، صربستان (1998)،
افغانستان (2001) و عراق (مجدداً در 2001)، با استفاده از تحریمها، اعمال فشار و تهدید به حملهی نظامی تلاش کرد رهبران این کشورها را وادار به تغییر مسیر کند؛ ولی هیچ یک از آنها راضی نشدند و آمریکا مجبور شد تهدید خود را عملی کند و با آنها وارد جنگ شود. در خصوص کرهی شمالی، باز هم تهدیدات کاری از پیش نبردند، ولی در این مورد واشنگتن تصمیم گرفت حرف خود را در مورد حمله نظامی پس بگیرد و تنها حکومت را محاصره و مهار نماید. جرویس معتقد است: «اگر دولت بخواهد این بار به موفقیت دست یابد، باید روند بازی را عوض کند و دست به یک رویکرد هوشمندانه و جسورانه در مذاکرات بزند.»[11] گزینهی دوم: وسوسهی تهران؛ گزینهی تعامل در ابتدای بررسی گزینهی دوم، ضمن اذعان به ایرادات گزینهی اقناع و برشمردن نقایص آن، توصیه میشود که تعامل، یعنی گزینهی دوم دیپلماتیک، در دستور کار قرار گیرد. گزارش سابان این گونه به تبیین این مسئله میپردازد: دولت بوش به مدت سه سال مدل رویکرد متقاعدسازی (اقناع) را در قبال جمهوری اسلامی ایران به محک آزمون گذاشت، اما در ترغیب تهران برای پایان دادن به خواستهی رژیم برای توسعهی قابلیت تسلیحات هستهای یا سایر
رفتارهای دردسرساز ناکام ماند. این مسئله ناشی از اکراه و تناقضات راهبرد دولت بوش نبود، بلکه خود این سیاست ایراد داشت. تهدید و اعمال تحریمها به طور اجتنابناپذیری ایرانیان ملیگرا و رژیم ترسو را وسوسه خواهد کرد تا صرفنظر از پیامدهای آن، هر گونه پیشنهاد دیپلماتیک از جانب غرب را رد کند. واشنگتن باید چماق را کنار بگذارد و در عوض، بر هویج به عنوان تنها راه باقیمانده تمرکز نماید که رژیم ایران ممکن است آن را بپذیرد. تعامل، جزئی از یک رویکرد استراتژیک است و دیپلماسی یعنی همین تعامل. در این سناریو، تعامل یک کنش استراتژیک است، نه تاکتیکی. هدف گزینهی تعامل، تغییر رفتار ایران از طریق تعامل و تشویق است. این گزینه چون ضمانت اقدام ندارد، نیاز به مدت زیادی برای اثربخشی دارد. در این گزینه، هیچ تضمینی برای ممانعت از دستیابی هستهای ایران یا عدم حمایت از گروههای فلسطینی و لبنانی از سوی ایران وجود ندارد؛ اما این رویکرد موفقیت گستردهای در درازمدت دارد و تغییر حکومت را نیز در پی خواهد داشت. از نتایج مفید آن، ایجاد رابطه و تعامل با ایران و تأثیرگذاری و تغییر رفتار آن است. چنین رابطهای میان آمریکا با ایران، مانند رابطهی
کنونی انگلیس با ایران (سال 2009، قبل از تعطیلی سفارت و کاهش سطح روابط دیپلماتیک) است. همچنین الگوی این رابطه، همان رابطهی آمریکا با چین است که به مرور موجب لیبرالیزه شدن اقتصاد آن کشور و پیدایش یک طبقهی متوسط در چین شده است. به عقیدهی نویسندگان این گزارش، گزینهی تعامل در تلاش است تا رژیم ایران را متقاعد سازد که از رفتارهایی که واشنگتن آنها را تهدیدکننده میپندارد، دست بردارد. بدین گونه که «برای تحقق این سیاست، طیفی از انگیزههای سیاسی، راهبردی و اقتصادی پیشنهاد میگردد که آن قدر باید جذاب و فریبنده باشند که مقامات جمهوری اسلامی برای تضمین این منافع با طیب خاطر سیاستهای دردسرآفرین خود را کنار بگذارند.» اندیشکدهی واشنگتن نیز به مسئلهی پیشنهاد جذاب و سخاوتمندانه اذعان دارد. اوباما به کرّات دربارهی وضعیت دشوار هستهای ایران بیان کرده است: «هنوز اندکی زمان برای حل دیپلماتیک مسئله وجود دارد، اما این روزنه در حال بسته شدن است.» آمریکا باید با استفاده از تصمیمی سخاوتمندانه، تمایل ایران برای باز کردن روزنه یا بستن آن برای همیشه را بسنجد.[12] ایران تا 2010 یا حداکثر 2015 به سلاح هستهای دست مییابد و در آن
صورت، گزینهی نظامی بسیار دشوار میشود. ساعت در حال تیکتاک است و زمان به سرعت در حال گذر است و دورهی اوباما آخرین فرصت آمریکاست. لذا اوباما آخرین فرصت برای طرح یک استراتژی جدید است که آیا آمریکا میتواند با یک ایران هستهای همزیستی داشته باشد؟! «موضوع هستهای ایران در سال آینده با یک اتفاق بسیار مهم روبهروست و وقتی به موقعیت امروز نگاه میکنیم، میبینیم که سال ٢٠١٣، به هر حال، سال بسیار تعیینکنندهای خواهد بود.»[13] بسیاری از افراد در واشنگتن، سال 2013 را سالی سرنوشتساز در مجادلات طولانی بر سر مواجهه با تهدیدات ایران میدانند. بر اساس این منطق، تنها دو گزینه برای توقف پیشرفت مداوم ایران به سوی ساخت بمب اتمی وجود دارد؛ یکی اینکه جهان تصمیم بگیرد برای جلوگیری از رسیدن دولت انقلابی ایران به تسلیحات هستهای، محدودیتهای پایداری وضع کند و یا اینکه خود را برای جنگی، به هدایت آمریکا در خاورمیانه تا ده سال آینده آماده کند.[14] در فضای کنونی، تهران و واشنگتن از سازشی جدی و قابل فهم خودداری کردهاند و در مقابل، به دور خطرناک تشدید [درگیری] تداوم بخشیدهاند. حقیقت آن است که هر چقدر طرفین بر تنشها افزودهاند، هیچ
یک نتوانستهاند بر دیگری برتری یابند و گذشت زمان نیز به سود هیچ یک نبوده است. در این بازی پرخطر، تصمیمگیرندگان هر دو دولت در حال از دست دادن زمان هستند. اکنون طرفین به نقطهای بحرانی نزدیک میشوند که پس از آن، تأخیر در انتخابی اجتنابناپذیر بین اقدام نظامی و سازش، دیگر قابل احراز نیست. سال 2013 ممکن است همین نقطهی بحرانی باشد.[15] پذیرش ایران هستهای رویکرد تعامل، مستقیمترین و مطمئنترین راه در قبال تغییر ماهیت سیاسی و ایدئولوژیکی رژیم خواهد بود. طرفداران رویکرد تعامل، در نهایت باید بپذیرند که با تعقیب این گزینه، ایالات متحدهی آمریکا احتمالاً تا چند سال دیگر [پس از 2009] در برابر توسعهی هستهای ایران تسلیم خواهد شد که احتمالاً شامل توسعهی زرادخانهی واقعی و نیز سایر اقداماتی خواهد بود که برخلاف منافع آمریکاست. این همان مسئلهای است که کنت ام.پولاک (مدیر مرکز سابان و یکی از نویسندگان گزارش) در کتاب «معمای ایران» آن را پیشنهاد میدهد؛ یعنی پذیرش ایران هستهای. وی در توجیه این راهحل میگوید: «رفتار ایران در پانزده سال گذشته نشان داده که در مورد استفادهی عملی نکردن از سلاحهای اتمی میتوان به ایران
اطمینان کرد.» بنا بر عقیدهی دنیس راس،[16] اما آیا مقامات تهران این توافق بزرگ را میپذیرند؟ راس که معتقد است اوباما باید در دور نخست ریاستجمهوریاش این پیشنهاد را مطرح میکرد، بر این باور است که نشانههایی از ایران ارسال میشود که حاکی از آمادهسازی فضا توسط رسانههای دولتی برای اعلام چنین توافقی است. راس ادعا میکند دلیل چنین رویکردی در ایران، از یک سو، تحریمهای اقتصادی و از سویی دیگر، ریسک اقدام نظامی علیه تأسیسات هستهای در صورت حاصل نشدن توافق با آمریکاست.[17] اوباما پیش از هر اقدامی، نخست پیشنهاد نهایی را به رهبر ایران ارائه میدهد که شامل ادامهی فعالیتهای هستهای صلحآمیز به طور محدود است؛ «رضا مرعشی»، یکی از مقامات سابق وزارت امور خارجه، در مقالهای به شفافسازی و بررسی جزئیات اشتباهات و فرصتهای ازدسترفتهی واشنگتن برای مذاکره با ایران میپردازد. به عنوان مثال، وی به دو موقعیتی اشاره میکند که به نظر میرسید ایرانیان شرایط و معیارهای اساسی آمریکا را پذیرفتهاند، ولی واشنگتن اهداف و موضع خود را تغییر داد و در حقیقت زیر حرف خود زد.[18] موانع بسیاری در دستیابی به یک راهحل وجود دارد. به گفتهی
مرعشی، «مقامات بسیاری (غربی، چینی و روسی) اذعان کردهاند که حرف آخر ایران در مذاکرات، نگه داشتن غنیسازی اورانیوم در سطح 3.5 درصد در ازای برداشته شدن تحریمها خواهد بود. چشمپوشی ایران از غنیسازی اورانیوم 20 درصد، ذخایر مربوط به آن و نیز تأسیسات هستهای زیرزمینی فردو، همه از موارد منصفانهای است که برای ایجاد یک سازش انجام خواهد شد؛ ولی به شرطی که بهای درستی برای آنها پرداخته شود.» مصالحهای با شرایطِ غنیسازی حداکثر 3.5 درصد، بازرسیهای سرزده و امکان بازرسی از انبارهای موجود، مناسب و منطقی به نظر میرسد؛ ولی این بر عهدهی واشنگتن است که با روشهای خلاقانه، انگیزهی لازم برای موافقت با چنین معاملهای را در ایران ایجاد نماید.[19] ما همیشه به این قائل بودهایم که ایران، اگر تحت شرایط سختگیرانه، به نگرانیهای جامعهی بینالمللی پاسخ دهد و برنامهی تسلیحات هستهای خود را برای همیشه متوقف کند، حق دارد تحت نظارت «آژانس بینالمللی انرژی اتمی» به غنیسازی بپردازد.[20] یک توافق اولیه میتواند در دستیابی به «توقف ایران در ذخیرهسازی اورانیوم غنیشدهی بیستدرصدی» نتیجهبخش باشد؛ ولیکن اگر محصولات تولیدشده صادر
گردند یا به شکل فلزی تبدیل شوند، نیازی به توقف کامل روند غنیسازی نیست. چنین معاملهای همچنین باید شامل یک «کاهش متقابل برخی از تحریمهای بینالمللی و اقتصادی تحمیلشده بر ایران» باشد. هدف دولت باید منحصر کردن (و نه تعلیق کردن) فعالیتهای غنیسازی ایران به «سطح عادی مورد استفاده در رآکتورها»، یعنی غنیسازی سه تا پنج درصدی باشد.[21] «ما (ایالات متحده) همچنان معتقدیم که روزنهای در تصویب قطعنامهای برای برنامهی هستهای ایران وجود دارد... حال که انتخابات ما به پایان رسیده، زمان مناسب برای انجام مذاکراتی جدی، توأم با حسننیت با ایران فرارسیده است.»[22] بر همین اساس است که اندیشکدهی «مطالعات راهبردی و بینالمللی» همایش «معامله با ایران هستهای» را در 6 فوریه برگزار کرد. در توضیح این برنامه آمده است که قصد دارد به بررسی راهکارهایی بپردازد که از جانب ایران، آمریکا و دیگر کشورهای کلیدی مورد قبول واقع شود. با پایان یافتن انتخابات آمریکا و اسرائیل و حاکم شدن جو انتخاباتی در ایران، آیا جایگزینی برای حرکت یکنواخت ایران به سمت توانایی ساخت سلاح هستهای وجود خواهد داشت؟ آیا راهحل یا رویهای وجود دارد تا برای ایران،
آمریکا و متحدانش، دیگر اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد و همسایگان ایران قابل پذیرش باشد؟ اگر چنین راهحلی وجود دارد، به چه نحوی باید باشد و چگونه باید دنبال شود؟ چه قدمهایی برای عملی شدن آن باید برداشته شود؟ روزنامهی لسآنجلستایمز (28 آوریل 2012)، در مقالهای به قلم پل ریشتر، نوشته است: «یک مقام ارشد دولت آمریکا گفت: اگر ایران خواستههای آمریکا و دیگر قدرتهای جهان را در راستای اجرای نظارت دقیق و پادمانهای سازمان ملل تأمین کند، میتوان در مورد ادامهی برنامهی غنیسازی پنج درصد در این کشور مذاکراتی انجام داد.» این روزنامه تأکید میکند: «به تدریج آمریکا و دیگر مقامات به این نتیجه رسیدهاند که بعید است ایران با توقف کامل برنامهی غنیسازی خود موافقت کند. بنابراین تأکید بر این مسئله، رسیدن به توافق در مذاکرات برای متوقف کردن برنامهی هستهای ایران و به دنبال آن، جلوگیری از حملهی نظامی را غیرممکن میسازد.» در همین روز (28 آوریل 2012)، کنث کاتزمن، مشاور ارشد کنگرهی آمریکا، هم در گفتوگویی با رادیو فردا میگوید: «فکر میکنم که کشورهای 5+1 موضع خود را تغییر دادهاند و آمادگی این مسئله را دارند که در
صورت درخواست ایران، غنیسازی اورانیوم را در این کشور مد نظر قرار دهند، اما به شرط اینکه تنها تا سطح پنج درصد باشد که برای تولید برق مورد استفاده دارد.» مذاکرهی مستقیم شرط لازم برای گزینهی دوم مذاکرهی مستقیم با تهران شرط لازم تلاش آمریکا برای تعامل با ایران است؛ اما مذاکره یک ابزار است، نه هدف. هدف نهایی، تعامل ایجاد محیطی توانمند و ساختار سیاسی مناسب برای حمایت از همکاری بین تهران و واشنگتن در خصوص موضوعات مشترک و ادغام آن در یک نظم جهانی مبتنی بر قانون خواهد بود. در این فاصلهی زمانی، نیاز حیاتی به دیپلماسی وجود دارد، حتی اگر اطمینانی به موفقیت آن نباشد. روند گفتوگوها میتواند از رسیدن به سناریوی بدترین حالت جلوگیری کند. در بدترین حالت میتواند دخالت نظامی ناگزیر باشد که از اصطکاکهای اخیر و تلاش ایران برای انتقامجویی نشئت میگیرد. دولت اوباما باید علاوه بر مسئلهی هستهای، به فکر راههایی باشد که از آن طرق بتواند تهران را برای گفتوگوی مستقیم بر سر مسائل و منافع مشترک پای میز مذاکره بکشاند. منطق بزرگ کردن زمین بازی، ایجاد تداخل در راهبرد تعامل نیست، بلکه یافتن راههایی مشخص و مجزا برای پیشرفت در هر
زمان و هر مکانی است که میسر باشد. همکاری در مناطق دیگر، مثل افغانستان، به نظر تأثیری بر تسهیل در مسائل مرتبط با موضوع هستهای ایران نخواهد داشت. با این همه، تجربهی دولت «جرج دبلیو بوش»، مبنی بر ارائهی بسیاری از منافع آمریکا به عنوان گروگان مقاصد ایران در تعامل بر سر مسئلهی هستهای، نشان داد دوری از هر گونه تماس با تهران بیثمر خواهد بود. ممکن است منافع بالقوه و تمایل دوطرفه را در خیلی از مقاطع پیدا کنیم، اما کاری که در حال حاضر باید انجام دهیم گفتوگو با تهران است.[23] «مارک دوبوویتز»، مدیر اندیشکدهی دفاع از دمکراسی[24]تحریمها به ایران میگوید ما قصد داریم اقتصاد شما را ساقط کنیم... ما میخواهیم آن را از هم بپاشیم و قصد داریم این کار را سریع انجام دهیم... ما میخواهیم به ایران بگوییم تنها چارهای که در این لحظه دارند این است که بر سر میز مذاکره بازگشته و با ما به توافق برسند.» «علی واعظ»، یک تحلیلگر ایرانی در «گروه بحران بینالمللی»، میگوید: «ایرانیها حالا دریافتهاند که در گروه 5+1 (پنج عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل به علاوهی آلمان) که دربارهی برنامهی هستهای با ایران مذاکره میکنند، آن کشور
آخر آلمان نیست، بلکه آمریکاست. آنها فهمیدهاند که بدون مذاکرهی مستقیم با آمریکا نمیتوانند این مسئله را حل کنند.» تأکید اوباما بر مذاکره است، اما با توجه به مبارزات انتخاباتی حال حاضر ریاستجمهوری در آمریکا، دستهای او بسته است. او نمیتواند کاری کند، چون نمیتواند بگذارد در خصوص مسئلهی امنیت اسرائیل مسامحهکار به نظر برسد.[25] ما آماده هستیم با ایران به صورت دوجانبه گفتوگو کنیم. هنوز زمان و فضا برای دیپلماسی با پشتیبانی فشارها برای موفق شدن باقی است. توپ اکنون در زمین دولت ایران است... زمانی که رهبری ایران، رهبر معظم ایران، جدی باشد؛ ما آماده هستیم به صورت دوجانبه با رهبری ایران دیدار کنیم.[26] شریک نامطمئن در ارزیابی رویکرد تعامل صرفاً باید به این احتمال توجه داشت که جمهوری اسلامی ایران، آن گونه که امیدواریم، به پیشنهادات پاسخ دهد. در حال حاضر، این احتمال در بهترین حالت نامشخص به نظر میرسد و اسناد قابل ملاحظهای وجود دارند که بدبینی واقعی را توجیه مینمایند (توجه شود که این گزارهها نزدیک به چهار سال پیش گفته شده است): · روی کار آمدن احمدینژاد و اصولگرایان موجب نفی لیبرالیزاسیون فضای عمومی کشور شده
است. · فضای عمومی ایران اکنون توأم با اعتمادبهنفس و غرور است که موجب ماجراجویی آنها میشود. · آیتالله خامنهای معتقد است که حق را باید گرفت و اگر به دشمن تمکین شود، او دیگر کوتاه نمیآید. · دوران احمدینژاد تمام نشده است. در ادامهی برنامهی تعامل، باید یا احمدینژاد را دور زد یا او را به درون میدان برنامه کشاند. · دورهی اصلاحطلبان ایران نشان داد که رقابت میان جناحها جدی است. · امروز در میان همهی جناحها، یک نظر واحد وجود دارد و آن هم این نکته است که همه از ضرورت مذاکره با آمریکا سخن گفتهاند. · عجیب اینجاست، تحکیم قدرت اصولگرایان در ایران روزنهی جدید احتمالی و غیرمنتظره را برای دیپلماسی با آمریکا باز کرده است. امروز، برای اولین بار در تاریخ پس از انقلاب اسلامی، حمایت بینجناحی برای مذاکرهی مستقیم و مقتدرانه با دشمنان آمریکایی وجود دارد. · حمایت عمومی از مذاکرات با واشنگتن ـموضعی که اگر در سال 2002 فردی علناً آن را بر زبان میراند، با احتمال یک دوره محکومیت در زندان روبهرو میگردیدـ حال به موضع رسمی تمامی نخبگان سیاسی جمهوری اسلامی تبدیل شده است. · این تغییر رویکرد میتواند حداقل به احمدینژاد
اعتبار ببخشد که با حمایت اصولگرایان و افراد ردهبالای نظام، اقدامات غافلگیرکننده و ناشیانه را برای برقراری ارتباط با واشنگتن به عنوان ابزار جلب حمایت افکار عمومی تسهیل نماید. · با توجه به پیچیدگیهای نظام ایران و جناحبازی گسترده، جمهوری اسلامی ایران برای تسهیل مذاکرات جدی، به چیزی بیش از حمایت [آیتالله]خامنهای و احمدینژاد نیاز دارد. رویکرد تعامل به یک چهرهی سیاسی نیاز دارد که هم مایل باشد و هم بتواند از این دستورکار حمایت کند. در طول بیست سال، هاشمی رفسنجانی سعی کرد رابطهی ایران با آمریکا را بهبود ببخشد؛ اما تاکتیکهای پشتپردهی او خیلی مؤثر نبوده است. معایب گزینهی دوم از نظر آمریکاییها، گزینهی تعامل معایبی نیز دارد: · سیاست داخلی ایران آن قدر پیچیده است که هیچ تضمینی برای موفقیت رویکرد تعامل وجود ندارد. · تهران ممکن است به این نتیجه برسد که پایان سیاستهای خصمانهی آمریکا در قبال ایران، که در این گزینه متصور است، نشانهی ضعف آمریکا و توجیه برای رفتار ستیزهجویانهی آنهاست. · چون چارچوب زمانی مشخصی برای سیاست تعامل مد نظر نیست، در نتیجه، ممکن است ایران به همهی خواستههای خود برسد، اما آمریکا به
هیچ یک از خواستههایش نرسد. · تا کنون هیچ پیام محکمی از سوی رهبر ایران برای مذاکره با آمریکا شنیده نشده است. · اسرائیل در معادلات تعامل، همچون یک کارت وحشی و برگهی غیرقابل مهار عمل میکند. آنچه در عمل محقق شده است در این بخش به مصادیقی از تحلیل غربیها در مورد اجماع نخبگانی و نیز پژواک رسانهای در مورد موضوع مذاکره میپردازیم. محمود احمدینژاد رئیسجمهور در حاشیهی سفر به مقر سازمان ملل در نیویورک، میگوید:[27] · اگر روابط دو کشور (ایران و آمریکا) به جای تقابل بر تعامل متکی بود، چقدر مسئله به نفع دو کشور تمام میشد. · باید در عرصهای جدا از مذاکرات هستهای، موضوع ایران و آمریکا را حلوفصل کنیم. · ما گفتوگو را رد نمیکنیم و اگر بنا به مذاکره در آمریکا باشد، مسائل زیادی برای گفتوگو وجود دارد. · شرایط موجود در روابط بین ایران و آمریکا به ضرر هر دو کشور و شاید به ضرر همهی دنیاست... جمهوری اسلامی ایران آمادگی دارد تا چنانچه دولت آمریکا قدمی برای ایجاد تفاهم بین دو کشور بردارد، در ذهنیت منفی خود نسبت به آمریکا تأمل کرده و کمک کند تا سریعتر روابط دو کشور بهبود یابد. · قطعاً این شرایط بین ایران و آمریکا
نمیتواند ادامه یابد. · چرا توان خود را صرف تعامل با یکدیگر نکنیم؟ · اگر آمریکاییها اراده کنند که این مسئله تمام شود، کمک بزرگی به تفاهم خواهد بود. · روابط خصمانهی میان ایران و آمریکا باید در جایی پایان یابد. · روند امور به سمت حلوفصل شدن مسائل جریان دارد. اخیراً با ادبیات بهتری حرف میزنند. بسیار خوب، گفتوگو بهتر از دیگری است، ولی گفتوگو آدابی دارد. نمیشود اسلحهای بالای سر ملت باشد و سخن از گفتوگو بگویید. گفتوگو برای چیست؟ گفتوگو برای تفاهم و عدالت و حق و رفع سوءتفاهم است. نباید از گفتوگو برای تحمیل نظر استفاده کرد. اصلاح گفتار و بیان لازم است. شما اسلحه را کنار بکشید، من خودم با شما صحبت میکنم.[28] علیرضا سالاری، رئیس میز آمریکا در وزارت امور خارجه، در سال 88 در گفتوگو با والاستریتژورنال میگوید: «دولت جدید بر این باور است که ما باید روابطمان را با قارهی آمریکا افزایش دهیم که این شامل آمریکای شمالی و آمریکای جنوبی میشود. به علاوه اینکه مسائل مربوط به آمریکا، پیش از این به طور کلی نادیده گرفته میشد. ما سعی میکنیم این شرایط را تغییر دهیم. افکار عمومی جهان بر این عقیده است که باراک
اوباما میخواهد رویکرد آمریکا در مقابل جهان را تغییر دهد. ما در مورد عراق و افغانستان میتوانیم به آنها کمک کنیم و اگر آمریکا بیریا تمایل خود را برای گفتوگو با ما نشان دهد، ما حتماً با آنها مذاکره خواهیم کرد.» او در رابطه با نظر رئیسجمهوری اسلامی ایران میگوید: «آقای احمدینژاد جرئت بیشتری برای برداشتن گامهای مؤثر دارد. او به هیچ وجه نگران بحثوجدل نیست و میخواهد با مسائل جدیدی روبهرو شود. او نگران افکار عمومی نیست و اگر فکر کند که مسئلهای درست است، حتماً آن را انجام خواهد داد. من مطمئن هستم که این خصوصیات برای دیپلماسی ما در مقابل آمریکا بسیار مؤثر هستند.» علی لاریجانی اینکه آیا تحولاتی که در آمریکا رخ داده، میتواند جهتگیری جدیدی را نشان دهد، در تحلیلهای ژورنالیستی مطرح شده است. اما آنچه ما میتوانیم نظر دهیم رفتارهای آنها (آمریکاییها) است؛ باید ببینیم که چه گامهایی برمیدارند. درباره اینکه مذاکره با آمریکا خطقرمز است، ما هیچ وقت این امر را خطقرمز نگفته بودیم. رهبر معظم انقلاب، چند سال قبل، در سخنرانی مشهد، این نکته را فرمودند که ما رفتارهای آمریکاییها را بررسی میکنیم. بنابراین باید دید
که در دورهی جدید، رئیسجمهور آمریکا چه رفتاری را از خود نشان میدهد.[29] محمدباقر قالیباف «اگر به نحوهی عملکرد دولتهای جهانسومی در رابطه با محیط بینالمللی (تا قبل از دههی 80 میلادی) نگاهی بیندازیم، به خوبی مشاهده میکنیم که اغلب آنها توانایی درکی واقعبینانه از محیط بینالمللی و جایگاه و نقش کشور خود در این عرصه ندارند؛ به این معنا که تلقی آنها بر اساس سمتوسویی احساساتی تعیین شده است. نگاهی به جامعه و سیاست در ایران معاصر نیز مجموعهای از این دیدگاههای هراسگونه را از دنیای بیرون نشان میدهد. دیدگاههایی که در سایهی آنها، ایران رویکردی بدبینانه و نامعقول و به دور از واقعبینی نسبت به دنیا داشته است. البته هیچ کس نمیتواند آثار مخرّب غربیها را در سرنوشت ایرانیان در نظر نگیرد، ولی برداشتی که ایرانیان از تجربهی تاریخی خود در ارتباط با غرب دارند، متأسفانه در ابعادی خاص، امکان تعامل معقول آنها را با دنیای بیرون از آنها گرفته است. دولت توسعهگرا، همان طور که باید به محیط داخلی خود توجه داشته باشد، باید بتواند با محیط خارجی ارتباط سازنده برقرار کند و با اتخاذ رویکردی معقول و واقعبینانه، تعامل با
دنیای بیرون را مدیریت کند؛ سیاست خارجیای که در آن، مسئلهی زمینهسازی برای توسعه، محور باشد. رها شدن سیاست خارجی از دیدگاههای تهدیدگرایانهی صرف، گامی مهم در این مسیر است. دولت توسعهگرا، در سیاست خارجی خود، به گذر از دیدگاههای احساساتی به سوی واقعگرایی نیازمند است. این گذر را میتوان رنسانس سیاست خارجی ایران نامید. رنسانسی که در نهایت، میزان تنش با دنیای بیرون را برای ایران کاهش میدهد. این تنشزدایی بسیاری از فرصتهای موجود در محیط بینالمللی را برای ایران به ارمغان خواهد آورد؛ فرصتهایی که نیاز ضروری ایران در روند توسعه هستند.»[30] پرویز اسماعیلی، مشاور قالیباف، نیز در اظهارنظری میگوید: «اگر برای افغانستان و عراق مذاکره صورت گرفت، دلیلی ندارد که در شرایط مطلوب و متعادل برای منافع ملی خود و موضوعاتی فراتر از موضوع هستهای گفتوگو نکنیم. اگر قرار است متعصبانه هر گفتوگویی را مساوی عدم استقلال بدانیم، پیش از همه، قدرت و منطق خودمان در گفتوگو را زیر سؤال بردهایم.»[31] المانیتور در مورد قالیباف مینویسد: «قالیباف، این انقلابی سابق، بعضی از محافظهکاران را با عینکهای شیکِ ریبن و راه رفتن به سبک
خلبانهای آمریکایی و نیز بعضی از حامیان سابقش را، با صحبت دربارهی مذاکره با آمریکا، از خود دور کرده است.»[32] محمدجواد لاریجانی اوایل انقلاب عدهای از دوستان اصلاحطلب که سوپررادیکالیست بودهاند، مذاکره با آمریکا را تابو میدانستند؛ اما انگار روحالقدوس در آنان نازل شد و تبدیل به یک سوپرلیبرالیست شدند. زمان ریاستجمهوری آیتالله هاشمی، نقشهی تعامل با آمریکا چیده شد، ناگهان آقای مهاجرانی در مقالهای نوشت که مذاکرات آمریکا کار خوبی است، اما باید اعتراف کنیم که حریف آمریکا نمیشویم. اگر منافع نظام ایجاب کند، با آمریکا و حتی در قعر جهنم هم با همه مذاکره میکنیم.[33] محسن رضایی ما پیش از آغاز مذاکره با آمریکا، باید با گروه 1+5 به یک نتیجهی مثبت برسیم؛ چرا که این گروه کانال خوبی برای مذاکره با ابرقدرتهاست. ما باید توجه داشته باشیم اگر سرنوشت کشور با هر کدام از ابرقدرتها را بدون تعامل با دیگر قدرتهای جهانی پیوند دهیم، به طور ناخواسته وارد دعوای بین ابرقدرتها خواهیم شد. ما رابطهی خوبی با گروه 1+5 داریم و باید فعالان ما در عرصهی سیاست خارجی همین رابطهی خوب را به طور جدی به نتیجه برسانند.[34] منوچهر متکی
موضوع ایران و آمریکا موضوعی حزبی نیست، بلکه پروژهای ملی است. پس از انقلاب، موضعگیری هر حزب (اعم از چپ و راست) در جهت مناسبات ایران و آمریکا با افشاگری حزب رقیب نیمهتمام به پایان میرسید. دو کشور ایران و آمریکا دو پروندهی قطور (34 و 37 ساله) دارند و بازسازی رابطه این دو کشور نیاز به زمینهسازی دارد. بر اساس بیانات مقام معظم رهبری در شیراز، عدم رابطهی ما و آمریکا تا ابد نیست و این نشان میدهد که این رابطه نیازمند بررسی است. در این راستا، با حل مسائلی میتوان این رابطه را بازسازی کرد و یکی از مقدمات این رابطه وجود ارادهی سیاسی در طرفین رابطه است.[35] برداشت دشمن از پالسهای داخلی موضوع دیگری که باید به این خوشبینی محتاطانه اضافه گردد، آغاز ابراز تمایلاتی از جانب مقامات ایرانی برای مذاکرهی مستقیم با ایالات متحده است. محمدجواد لاریجانی، دبیر شورای عالی حقوقبشر ایران و یکی از سه برادر قدرتمندی که با رهبر ایران، آیتالله خامنهای، روابط نزدیکی دارند، اخیراً اعلام کرد: «اگر منافع نظام ایجاب کند، با آمریکا و حتی در قعر جهنم هم با همه مذاکره میکنیم.» محسن رضایی، با اظهار اینکه ممکن است ایجاد یک مصالحه با
آمریکا به نفع ایران باشد، به جرگهی لاریجانی پیوسته است. رضایی، که فرماندهی سابق سپاه پاسداران است، اعلام کرده که ایران اکنون در موقعیتی است که باید با ایالات متحده در شرایط برابر مذاکره کند. سردار محمدرضا نقدی، رئیس بسیج، نیز مذاکره را در صورتی که «ایالات متحده برخورد مناسبی داشته باشد» جایز شمرده است.[36] بخشی مؤثر و در حال گسترش در بدنهی سیاسی ایران، به دنبال مذاکره و حلوفصل مسئلهی هستهای است. این خواسته از دایرهی اصلاحطلبان و لیبرالها فراتر رفته است و به کرّات از زبان اصولگرایان طرفدار حکومت هم شنیده میشود. جامعهی بینالملل میتواند نقش مهمی در سوق دادن این بحث به مسیر صحیح خود ایفا کند. در پیش گرفتن روندی برای کنترل سلاحها، که ابتدائاً بر متوقف کردن غنیسازی در ایران استوار باشد، میتواند تنشها را کاهش دهد و بحث را به سوی هدفداری بکشاند. به بیانی میتوان گفت سیاست تحریم، که در دههی اخیر توسط ایالات متحدهی آمریکا در پیش گرفته شده، در آستانهی به ثمر نشستن است. تحریمها و فشار نتوانسته است ایران را به تسلیم وادارد، ولی به نظر میرسد در متقاعد کردن بخشهای مؤثری از حکومت روحانیون برای
بازبینی در گزینهها موفق بوده است. در ایران مذاکره با ایالات متحده و رسیدن به راهحلهای دوجانبه بحث جدیدی نیست، ولی اخیراً رئیسجمهور فعلی، محمود احمدینژاد و دو رئیسجمهور قبلی، یعنی هاشمی رفسنجانی و محمد خاتمی، از این ایده استقبال زیادی داشتهاند.[37] در روزهای اخیر، افرادی از تندروها هم محتاطانه به این صف پیوستهاند. در ماه نوامبر، محسن رضایی، رئیس سابق سپاه پاسداران، اعلام کرد که با توجه به قدرت کنونی ایران، این کشور اکنون در موقعیتی قرار دارد که بتواند با ایالات متحدهی آمریکا، تحت شرایطی منصفانهتر، مذاکره کند. بر همین منوال، سردار محمدرضا نقدی، رئیس بسیج، که در گذشته از تحریمها به عنوان فرصتی برای تقویت تولید داخلی یاد کرده بود، به تازگی ادعا کرده است: «اگر ایالات متحده رفتار مناسبی داشته باشد، میتوانیم با آنها وارد مذاکره شویم.»[38] مقام رسمی ایرانیای که مذاکرات مستقیم را ترویج داد لاریجانی است که منطقی است. گرچه لاریجانی پستهای مهم متعددی داشته است (از جمله ریاست سازمان صداوسیما و شغل فعلیاش به عنوان رئیس مجلس یا پارلمان ایران)، اما قدرت لاریجانی همیشه از ارتباط او با رهبر ایران، یعنی
آیتالله علی خامنهای نشئت گرفته است. علی خامنهای روحانیای است که از سال 1989 عنوان رهبر معظم ایران را به خود اختصاص داده است. نکتهی دیگری که باید دربارهی لاریجانی دانست این است که وی یک «مصلحتگرا» است که معادل نامتناسب برنت اسکوکرافت است. برنت اسکوکرافت مشاور امنیت ملی اولین دورهی بوش (پدر) بود که دربارهی مسائلی از جمله ماجراجوییهای نئوکانها در عراق هشدار داد.[39] البته همهی این مطالب بدان معنا نیست که جمهوری اسلامی ایران، با آن ساختار تصمیمگیری پیچیده، به این نتیجهی متفقالقول رسیده باشد که مسئلهی هستهای خود را حلوفصل کند. یک توافق محدود نمیتواند به چالش هستهای ایران پایان دهد، ولی شاید به افراد منطقیتر نظام قدرت بیشتری بدهد و اقدامات عملی و مصلحتاندیشانه در رابطه با مسائل هستهای ایران را افزایش دهد. چنین توافقنامهای برای ایالات متحدهی آمریکا این نکته مثبت را دارد که برنامهی زمانی هستهای ایران را به تعویق میاندازد و زمان ضروری را افزایش میدهد.[40] جام زهر احمد پورنجاتی در سرمقالهای هوشمندانه به طرح مسئلهی سازش و جام زهر، البته در لفافه، میپردازد: کاش حسابوکتابی در کار میبود
تا فارغ از مصرف عواطف و کارگردانی احساسات تودهها، کارنامهی «قاطعیت»ها و «حرف مرد یکی است»ها به میزان عقل و نتیجهبخشی برای پیشرفت و آسایش جامعه محک میخورد. چه میشد اگر اهالی غیور فلسفهی «قاطعیت» راهبردی، گاه زمانی نگاه و تفسیر خود را به این قاعدهی خردمندانه و سودمند میسپردند و امکان چشیدن طعم شیرین حرف مرد دو تاست را برای جامعهای و تاریخی فراهم میساختند؛ بیواهمه از انگ «سازش».[41] سایت آقای هاشمی رفسنجانی نیز اخیراً سخنان منتشرنشدهی وی در جمع فرماندهان سپاه در سال 1367 و بعد از پذیرش قطعنامه را منتشر کرده است که مرور نکات این سخنرانی، ربط آن به فضای فعلی کشور را نشان میدهد: یکی از ویژگیهای انسان انقلابی به معنای واقعی این است که برعکس اینکه گفته شده اصلاً کلمهی انقلاب از قلب باب انفعال است؛ به معنای تحولپذیری. دقیقاً یعنی این انقلابی یعنی انسانی که آمادهی پذیرش تحولات منطقی است، روحیهی جمود و تعصب ندارد؛ وقتی که یک مسئلهای را حق تشخیص داد، حتی خلاف نظرش، در مقابل حق خاضع است و میپذیرد. انسان سالم با فطرت سالم این است که در هر شرایطی، اقدامی و راهی و مسئلهای را حق و مطابق مصلحت تشخیص
داد، رودربایستی با کسی نداشته باشد. با خدا و خود، با جامعه و همرزمانش صمیمی و صاف و صادق باشد. آنهایی که کلهشقی را با انقلابی بودن اشتباه میگیرند، آنها اشتباه میکنند. آنها که فکر میکنند با کلهشقی و یکدندگی باید هر حرفی را زدیم تا قیامت پای آن بایستیم، آنها که در عین مشاهدهی حق، میگویند نباید از حرف خود بازگردیم، اینها نه تنها انقلابی نیستند، که عین مظاهر ارتجاع و تعصب جاهلی هستند. ...گفتند این تنها امام خمینی است که برای اولین بار شعار خودشان را دربارهی جنگ یکدفعه و در یک حرکت ناگهانی عوض کردند. آنها تفسیرشان این بود این یک نوع ضعف است، ولی این دقیقاً نقطهی قوت انقلاب است. این سلامت رهبری است و سلامت جامعه است؛ هر دو بیشک. این موضوع مشکلی بود برای جامعهای که هشت سال یک نوع شعار داد و یکدفعه رهبرش بیاید بگوید شعارتان را عوض کنید. ...این اوج انقلابیگری است و باید روی این نکته کار کرد. باید روی این نکته تحلیل داد. این اعتمادبهنفس لازم دارد که یک رهبری بتواند در یک مقطعی چنین حساس تصمیمی بگیرد و مهمتر از این نکته، نفوذ رهبری باید این قدر نیرومند باشد که همانهایی که دستشان روی ماشهی تفنگ
بود و قلبشان مملو از خشم دشمن، همهی وجودشان به آنها دستور میدهد که شلیک کنند، ندای رهبرشان را پاسخ مثبت داده و دستشان را از روی ماشهی تفنگ بردارند و از جبهه پیغام بدهند که ما هر چه شما بگویید را حق میدانیم و تسلیمیم.[42] اندیشکدهی آمریکن اینترپرایز نیز در مورد جام زهر تحلیل جالبی دارد: در صورتی که غرب به دنبال جلوگیری از پیشرفت هستهای ایران یا اقدام نظامی پیشگیرانه است، استفاده از تحریمهای کارآمد ضروری هستند. دو بار قبل از این، مقامات ایرانی ناگهان جریان خواستهها و سیاستهایی را که سوگند خورده بودند تغییر نکند، معکوس کردند. در ژانویهی 1981، آیتالله خمینی گروگانهای آمریکایی را آزاد کرد، زیرا حملهی عراق در سپتامبر قبل از آن تاریخ، هزینهی انزوای ایران را بیش از حدِ تحمل ساخته بود. سپس در ماه ژوئیهی سال 1988، پس از گذشت بیش از شش سال بنبست، [آیتالله] خمینی (رحمت الله علیه) آتشبسی را که به این جنگ پایان میداد قبول کرد و هدف خود را برای سرنگونی صدام و «آزادسازی بیتالمقدس» رها کرد. او این تصمیم را به عنوان «نوشیدن جام زهر» توصیف کرد، اما باعث بقای حکومت شد.[43] کنت ام.پولاک در مورد این سیاست
میگوید: هدف از اجرای این سیاست، تضعیف یا تحریک رژیم دینی ایران است تا مجبور گردد سیاستهای معترضانهی خود را در خارج از مرزها رها سازد و با یک ائتلاف ملی جدید یا اپوزیسیون در داخل مذاکره کند. در اصل، این سیاست در جستوجوی یافتن پاشنهی آشیل جمهوری اسلامی است تا آن را وادار سازد برای حفظ اقتدار خود، امتیازات ناخوشایندی را واگذار نماید... نمیتوان کاملاً مطمئن بود، اما به نظر میرسد که به احتمال زیاد، آیتالله خامنهای باید در آینده به مذاکره با آمریکا و یا اپوزیسیون داخلی تن در دهد. همین است که تعدادی از فعالان ملیمذهبی در نامهای سرگشاده به رهبری میخواهند: «قبل از مذاکره با آمریکا، انتخابات آزاد برگزار کنید.»[44] رهبری و مذاکره براى رایج کردن یک گناه در عمل، یکى از راههایش این است که آن گناه را در زبانها رایج کنند. آن قدر بگویند که قبحش از بین برود! شما قضیهی فلسطین و سرنوشت شومى را که بعضى از فلسطینیها براى خودشان و ملت فلسطین قبول کردند، ببینید! امروز این تجربه بسیار عظیم و عبرت بزرگى است. از بس مدام در گوشهوکنار، کسى چیزى گفت و دیگران به او تشر نزدند! هى گفتند: «چه مانع دارد که ما با اسرائیل صحبت
کنیم؟!» دیگر نگفتند: «دشمنِ غاصب!» نگفتند: «این دشمنِ غاصب است. این در خانهی فلسطینیها نشسته است. چه مذاکرهاى؟! مذاکره با او این است که بگویند فلانفلانشده، از خانهی ما برو بیرون!» مذاکره با غاصب، این است. واِلّا مذاکرهی دوستانه که بروند و بگویند و بخندند و او چیزى بگوید و این چیزى بگوید و بعد چانه بزنند و اینکه گفته شود «دیگر با غاصب این حرفها را نداریم» چه معنى دارد؟! هیچ کس هم به آن کسانى که هى اسم مذاکره با اسرائیل را آوردند و آوردند و آوردند، تشر نزدند، تا عیب و قبحش در نظرها از بین رفت و آخرش به این روز تلخ و سیاه رسید. نکند کسانى که هى اسم مذاکره را اینجا و آنجا و در داخل ملت ایران مىآورند، قصدشان اینها باشد! ملت ایران، ملتى است که احتیاج به مذاکره و مراوده و ارتباط با دشمن مستکبر ندارد. مگر شما ضعیفید؟! مگر ملت ایران ملت کوچکى است؟! مگر ملت ایران قدرت دفاع از خود را ندارد؟! ما چه احتیاجی داریم به اینکه به درِ خانهی مستکبرین، مستبدین و دیکتاتورهاى بینالمللى برویم؟![45] «حکومتی که این طور صریحاً میگوید میخواهم علیه نظام اسلامی و خواستِ ملت ایران عمل کنم و برای براندازی این نظام بودجه
میگذارد، ارتباط و مذاکره با آن، هم خیانت و هم حماقت است.»[46] دولتمردان آمریکا مردم غیرمنطقىاى هستند؛ حرفشان غیرمنطقى است، عملشان غیرمنطقى است، زورگویانه است. توقع دارند دیگران در مقابل کار غیرمنطقى آنها و زورگویى آنها تسلیم شوند... مذاکره در عرف آمریکایىها و قدرتهاى سلطهگر به معناى این است که بیایید بنشینیم گفتوگو کنیم تا شما حرف ما را قبول کنید. همین حالا در تبلیغاتى که آمریکایىها در مورد مذاکرات راه انداختهاند ـکه چند وقت است لابد میشنویدـ و سروصدا و هیاهو دارند که بله، با ایران مذاکرهى مستقیم کنیم، چه کنیم، در همین حرفهاى امروزشان هم این معنا کاملاً خودش را نشان میدهد.[47] ...میگویند بیایید مذاکره کنیم تا ایران حرف ما را قبول کند! خب، این مذاکره که به درد نمیخورد؛ این مذاکره که به جایى نمیرسد. حالا گیرم دولت ایران قبول کرد، رفتند نشستند با آمریکاییها مذاکره کردند. وقتى هدف این است، این چه مذاکرهاى است؟[48] ما به عکس آنها، منطقى هستیم. مسئولین ما منطقىاند، ملت ما منطقىاند. حرف منطقى و کار منطقى را ما قبول داریم. آمریکایىها نشان بدهند که زور نمیگویند، نشان بدهند که شرارت
نمیکنند، نشان بدهند که در حرف و عملشان غیرمنطقى حرف نمیزنند و عمل نمیکنند، نشان بدهند که به حقوق ملت ایران احترام میگذارند، نشان بدهند که در منطقه آتشافروزى نمیکنند، نشان بدهند که در مسائل ملت ایران دخالت نمیکنند... خواهند دید جمهورى اسلامى یک نظام خیرخواه است؛ مردم، مردم منطقىاى هستند. راه تعامل با جمهورى اسلامى فقط این چیزى است که گفتیم و لاغیر. از این راه میتوانند با جمهورى اسلامى تعامل داشته باشند. آمریکایىها باید حسننیت خودشان را اثبات کنند؛ نشان بدهند که در صدد زورگویى نیستند. اگر چنانچه این را نشان دادند، آن وقت خواهند دید که ملت ایران پاسخ خواهد داد. شرارت نباشد، دخالت نباشد، زورگویى نباشد، شناختن حقوق ملت ایران باشد، آن وقت جواب مناسب از طرف ایران داده خواهد شد.[49] رابطه و مذاکره براى ملت ایران و براى نهضت جهانى مضر است. اولین ضرر این است که آمریکاییها با ورود در این میدان، این طور تفهیم خواهند کرد که جمهورى اسلامى از همهی حرفهاى دوران امام و دوران جنگ و دفاع مقدس و دوران انقلاب صرفنظر کرده و گذشته است... اولین مطلبى که در دنیا شایع مىکنند این است که انقلاب اسلامى تمام شد و پایان
گرفت... در دنیا، تبلیغات و شایعات علیه ملت ایران و علیه جمهورى اسلامى و علیه دولت فضا را پُر خواهد کرد که اینها از انقلاب برگشتند. اینها آبروى انقلاب را در دنیا در پیش مستضعفان خواهد برد، دلها را مردّد خواهد کرد، نهضت جهانى اسلامى را دچار افول خواهد کرد، استقلال ملت ایران را از دست او خواهد گرفت.[50] مذاکره به صورت یک تاکتیک، مذاکره براى مذاکره، مذاکره براى فروختن ژست ابرقدرتى بیشتر به دنیا، این مذاکره یک حرکت حیلهگرانه است. این حرکت واقعى نیست. من دیپلمات نیستم، من انقلابىام. حرف را صریح و صادقانه میگویم. دیپلمات یک کلمهاى را میگوید، معناى دیگرى را اراده میکند. ما صریح و صادقانه حرف خودمان را میزنیم. ما قاطع و جازم حرف خودمان را میزنیم. مذاکره آن وقتى معنا پیدا میکند که طرف، حسننیت خود را نشان بدهد. وقتى طرف، حسننیت نشان نمیدهد، خودتان میگویید فشار و مذاکره؛ این دوتا با هم سازگار نیست. شما میخواهید اسلحه را مقابل ملت ایران بگیرید، بگویید یا مذاکره کن یا شلیک میکنم. براى اینکه ملت ایران را بترسانید، بدانید ملت ایران در مقابل این چیزها مرعوب نخواهد شد... یک عدهاى هم از روى سادهلوحى بعضاً،
بعضى هم از روى غرض ـنمیشود انسان قضاوت قطعى نسبت به اشخاص بکند، اما کار آدم سادهلوح با کار آدم مغرض، در ماهیت خود تفاوتى پیدا نمیکندـ خوشحال میشوند که بله، بیایید؛ نه، این جور نیست. مذاکره مشکلى را حل نمیکند. مذاکرهى با آمریکا مشکلى را حل نمیکند. کجا اینها به وعدههاى خودشان عمل کردند؟ 60 سال است که از 28 مرداد 32 تا امروز در هر موردى که با آمریکایىها مسئولین این کشور اعتماد کردند، ضربه خوردند.[51] ما یقین داریم که در این کارزارى که بین حق و باطل، امروز راه افتاده است ـکارزار بین اسلام و معارف اسلامى و بیدارى اسلامى از یک سو و طمعورزیهاى استکبارى سیاستهاى شیاطین عالم و در رأس آنها شیطان بزرگ، یعنى دولت آمریکا از یک طرف دیگرـ پیروزى با ماست؛ پیروزى با طرف حق است. در این، هیچ تردیدى وجود ندارد. همهى قرائن این را نشان میدهند و تأیید میکنند. طبیعتِ سنن الهى هم همین است؛ یعنى غیر از این معنى ندارد. آن گروهى که طرفدار حقاند، اگر بایستند و اقدام بکنند، شکى نیست که بر باطل پیروز خواهند شد. سنتهاى الهى در جهت تقویت حق است و انتظار طبیعى از جریان سنن الهى در تاریخ، اقتضای این را دارد. ما هم
داریم به تجربه این را مشاهده میکنیم.[52] نتیجه طبق آنچه گفته شد و آنچه از رفتار دشمن در شرایط فعلی میتوان برداشت کرد، محدودهی زمانی انتخابات ریاستجمهوری ایران به عنوان یک نقطهی مهم و تعیینکننده در طراحیها مورد توجه قرار گرفته است. شواهد زیادی در رابطه با جزئیات برنامهریزی دشمن در مورد انتخابات، از جمله طرح کلیدواژهی «انتخابات آزاد» وجود دارد که در مجالی دیگر به آن پرداخته خواهد شد. اما نکتهی مهمی که باید به آن توجه کرد این است که دشمن، انتخابات سال 92 را نقطهی شروعی برای فعالیتهای خود میداند و طراحی مفصلی برای مواجهه با جمهوری اسلامی ایران انجام داده است. در این رابطه، لازم است نکاتی را برای جمعبندی ارائه کنیم: 1. آمریکاییها به صراحت تمام و مکرراً آن را اعلام کرده و میکنند که مذاکره هدف نیست؛ بلکه وسیلهای برای «تغییر محاسبهی مسئولین»، «تغییر سیاست»، «تغییر رفتار»، «تغییر ماهیت سیاسی و ایدئولوژیک نظام» و در نهایت، «تغییر رژیم» است. روشن و واضح است که با چنین رویکردی، مذاکره و احیاناً رابطه با این کشور، تصمیم درستی نیست و به ضرر انقلاب و کشور خواهد بود. 2. باید توجه کرد که مذاکره زمانی راهحل
است که به نفع کشور و منافع ملی باشد، ولی اکنون چنین نیست. لذا به دلیل ترس از تغییرات بازار یا به دلیل هراس از اتهام سرسخت بودن و مذاکرهناپذیر بودن و افزایش فشارهای خارجی، نباید قیمت مذاکره را پایین آورد. عاقلانه نیست که مسئولین کشور در این بازی پیچیده، دچار اشتباه در محاسبه شوند و از برگهای برندهی خود، به خاطر قولوقرارهای آینده، بگذرند و به راحتی تسلیم طراحی دشمن شوند. 3. لازم است دقت کافی در نوع مواجهه با ترفند دشمن به عمل آید. باید به دقت رفتار و حرکات دشمن را رصد کرد و هوشیارانه با آن مواجه شد تا جدول مورد نظر دشمن توسط نیروهای داخلی پر نشود و مقصود دشمن تکمیل نگردد. اتفاقاتی که متأسفانه این روزها در فضای داخلی کشور در جریان است در تسریع عملیاتی شدن راهبرد دشمن بسیار مؤثر است. 4. در بخشی از مطالب فوق، به گزینههای مکمل راهحلهای دیپلماتیک پرداخته شد. احتمال ترکیب گزینههای مختلف در شرایط فعلی بسیار زیاد است. ضمن اینکه تحرکات اخیر در مناطق مرزی ایران و در میان قومیتها و نیز فعال شدن شاخههایی از منافقین، نشانههایی از برنامهریزی دشمن برای بهکارگیری گزینهی مکمل شمارهی هفت، یعنی شورشهای قومی است.
5. در این عرصهی جدی و حساس، یک حرکت اشتباه، همچون اظهارنظر برخی مسئولین یا خواص، که گاهی به صورت ناخودآگاه و با شیطنت یک خبرنگار انعکاس جهانی مییابد، ضربهی جبرانناپذیری به سیاستهای جاری کشور میزند. 6. نکتهی دیگر در مورد نخبگان جامعه و مؤثرین سیاسی اجتماعی است. در شرایط فعلی شاید مهمترین وظیفهی نخبگان، یادآوری و تأکید مجدد بر اصول و ارزشهای انقلاب و مطالبهی آن از مسئولین و مؤثرین کشور باشد. داشتن تحلیل همهجانبه، رصد دقیق تحرکات و نیز مواجههی عاقلانه، منطقی و واقعبینانه با مسائل و اتفاقات پیش رو بسیار حائز اهمیت است. ایجاد حلقههای مباحثه و کرسیهای فکری و تبیین ابعاد شرایط فعلی کشور و محیط بینالملل میتواند به رسیدن به گفتمان مشترک و استخراج تحلیل همهجانبه کمک کند. 7. پیشنهاد میشود که مرجعی جدا از نهادهای حاکمیتی برای همفکری رسانههای کشور ایجاد شود. به نظر میرسد غالب فعالین رسانهها، فارغ از گرایشهای سیاسی، در لزوم پاسداری از منافع ملی مشترکاند. رسانهها علاوه بر اطلاعرسانی و افزایش آگاهی نخبگان و تودههای مردمی، نقش بسزایی در جهتدهی ذهن مسئولین کشور دارند. شاید تشکیل جمعی از خبرگان
رسانهای برای همفکری در پاسداشت منافع ملی کشور، در ضمن احترام به تکثر سیاسی و اجتماعی، بسیار مؤثر باشد. 8. مرور اظهارات مقامات و متفکرین غربی نشان میدهد که نوع برخورد و مواجههی رهبر انقلاب، هوشمندانه و مبتنی بر تحلیل عمیق و پیشبینی کامل حرکات دشمن است. تعبیر «پیچ تاریخی» گویاترین توصیف برای شرایط فعلی است. لذا در فضای کنونی و با ترسیمی که شد، نگارنده بر این باور است که مقاومت تنها گزینهی روی میز ملت ایران است