اخبار آرشیوی
یک پژوهشگر مسائل تاریخی طی یادداشتی در پایگاه برهان ضمن تبیین بیانات رهبر معظم انقلاب درخصوص موضوع مذاکره ایران و آمریکا، به نقد سیاست خارجی اصلاحطلبان و همچنین نوع رویکرد آنها نسبت به این موضوع پرداخت
امیر راغب در پایگاه برهان نوشت: رهبر انقلاب، در راستای هدایت ارادههای بعضاً غیرهمسو پیرامون امکان یا امتناع و مطلوبیت یا عدم مطلوبیت مذاکره با آمریکا در شرایط کنونی (که این روزها در سطوح مختلف مسئولیتها و نیز در میان تحلیلگران، ناظران و کارشناسان مسائل سیاسی و بینالمللی در کشور مشاهده میشود) در جهت آنچه حقیقتاً متضمن حفظ عزت جمهوری اسلامی و حصول منافع ملی ایران است؛ ضمن بازخوانی ابعاد تاریخی مواجههی 60سالهی دولتهای مختلف آمریکا با ایران، به تحلیل زمینههای پنهان طرح پیشنهاد مذاکره از سوی ایالات متحده و ارزیابی صداقت رفتار سردمداران آمریکایی دربارهی این پیشنهاد پرداختند. ایشان سپس برخی از افراد «سادهلوح» یا احیاناً «غرضورز» در داخل کشور را که در مقاطع مختلف با طرح بحث مذاکره با آمریکا بر سر ذوق آمدهاند، خطاب قرار دادند و ضمن تأکید بر درک نادرست این افراد از راهگشا بودن مذاکره با آمریکا، در شرایط فریبکاری دولتمردان کاخ سفید، زمانی را یادآوری کردند که دولتمردان آمریکایی در ازای اعتماد «برخی مسئولین کشور»، که از روی «خوشبینی» اتفاق افتاد، در جسارتی آشکار جمهوری اسلامی ایران را در زمرهی کشورهای
«محور شرارت» قرار دادند. این یادآوری تاریخی رهبر معظم انقلاب هرچند آشکارا دورهی صدارت جریان موسوم به اصلاحطلبان بر سکان اجرایی کشور را به اذهان متبادر میسازد، در عین حال فراتر از اشاره به موضوعی که صرفاً مربوط به تاریخ گذشتهی کشور است، هوشیاری در برابر تکرار دوبارهی چنین خطایی در حال و آینده را نیز مد نظر دارد. آنچه در ادامه میآید، بازخوانی اجمالی برخی از اشتباهاتی است که در مقطع مورد اشارهی مقام معظم رهبری (دورهی اصلاحات) پیرامون مواجهه با نظام جهانی صورت پذیرفت. تحلیل و ارزیابی آنچه در آن تاریخ رخ داد، بیتردید گامی مؤثر در راستای اجتناب از تکرار آن اشتباهات در آینده خواهد بود. هر گونه اقدام یک دولت در نظام جهانی، زمانی متضمن تحقق منافع آن کشور خواهد بود که برآمده از تحلیلی درست از شرایط آن کشور، ماهیت نظام جهانی، ارزیابی جامع از دامنهی کشورهای دوست، دشمنان و رقبا و نیز تحلیلی صحیح از ماهیت و روش اقسام مختلف مواجهه با کشورها (اعم از مذاکره یا قطع رابطه و تخاصم) در عرصهی بینالملل باشد. با نظر به هر یک از این مؤلفهها، میتوان به ارزیابی کارنامهی عملکرد اصلاحطلبان در سیاست خارجی و نقاط ضعفی
پرداخت که به تعبیر رهبر معظم انقلاب، به «خوشبینی» سادهاندیشانهی مسئولان وقت کشور و جسارت و طمعورزی توأمان طرف مقابل (غرب و ایالات متحدهی آمریکا) در برابر ایران انجامید. باید توجه داشت که اشتباه در ارزیابی هر یک از این مؤلفهها به تداوم آن اشتباه در سطوح بعدی و در نهایت، تدوین راهبرد نادرست در سیاست خارجی میانجامد. اشتباه استراتژیک در تحلیل از موقعیت ایران در نظام بینالملل تصمیمگیران و تصمیمسازان دولت اصلاحات، در ارزیابیشان از جایگاه ایران در نظام جهانی، دچار یک خطای استراتژیک بودند. برای کسانی که مواضع رسمی و غیررسمی اصلاحطلبان در دوران حاکمیت 8سالهشان بر کشور را از دور یا نزدیک دنبال کردهاند، تعبیر «ایستادن در مقابل شاخ گاو»، که به دفعات از زبان اصلاحطلبان و حتی برخی مسئولین وقت نیز شنیده میشد، بسیار آشناست. تحلیل این افراد آن بود که ایران، در تمام سالهای پس از پیروزی انقلاب با اخذ برخی مواضع احساسی و نسنجیده، خود را در برابر «شاخ گاو» نظام بینالملل (که ایالات متحدهی آمریکاست) قرار داده است. موقعیتی بحرانی و خطرآفرین برای کشور که میبایست، به واسطهی سیاستهای «تنشزدایانه»، تغییر پیدا
کند. این تحلیل از موقعیت جمهوری اسلامی ایران در نظام بینالملل، البته از جهت آنکه جمهوری اسلامی انقلابی را عنصری «مزاحم» برای جولان امپراتوری استکبار جهانی میدانست، کاملاً محق بود؛ اما به جهت درک نادرست و در خوشبینانهترین حالت، سطحیای که از ماهیت انقلاب اسلامی و میوهی آن انقلاب ـنظام جمهوری اسلامیـ داشت، به صرافت افتاد تا این منبع قدرت و اعتبار جهانی را از ایران سلب کند. غافل از آنکه مزاحمت انقلاب اسلامی برای این «گاو جهانی» ـدولت آمریکاـ تنها محدود به بستن دستوپای این گاو یا احیاناً زدن نیشترهایی نه چندان کاری به بدن آن نبوده است، بلکه انقلاب اسلامی اساساً «مغزافزار» و قوهی تصمیمگیری را از این گاو سلب و آن را به موجودی قویهیکل، اما بیمغز تبدیل کرده است. مروری بر تصمیمات نسنجیده و غیرمنطقی غرب و بالاخص دولت آمریکا در سالهای پس از پیروزی انقلاب، که در مواجههی رودررو با جمهوری اسلامی یا با هدف دفع خطر آن از پیش روی خود بوده است، به وضوح، گویای بحران در سامانهی تصمیمگیری سردمداران غربی است. حال باید از مدعیان خطر ایستادگی در برابر شاخ گاو پرسید، آیا تسخیر و انهدام قوهی تصمیمگیری
سردمداران نظام بینالملل و قرار دادن آنها در ورطهای که خود به زوال تدریجی خودشان دست بزنند، برای یک کشور در نظام جهانی مایهی عزت و اعتبار است و یا موجبات خطر و تهدید؟ و آیا اساساً یک موجود قویجثه اما بیمغز دیگر میتواند تهدیدی جدی باشد؟ بیتردید پاسخ سکانداران وقت دستگاه دیپلماسی کشور به این پرسشها یکی از اساسیترین نقاط ضعف و خطای تحلیل آنها در تدوین استراتژی بینالمللی برای ایران بود. تحلیلی نادرست از ماهیت نظام جهانی دوران حاکمیت 8سالهی اصلاحطلبان با غلبهی رویکردی شکننده نسبت به ماهیت نظام جهانی، در میان مسئولان و سکانداران دستگاه سیاست خارجی دولت وقت، همراه بود. در تمام آن سالها، با فراز و نشیبهایی نه چندان جدی، فرض اصلی بر آن بود که نظام جهانی بر بنیانی صلحگرایانه و آشتیجویانه استوار شده است که بر اساس آن میتوان به تحقق صلح و دوستی حداکثری، از خلال تداوم رویههای جاری در نهادهای بینالمللی امیدوار بود. به این ترتیب، نسخهای که برای سیاست خارجی جمهوری اسلامی نیز طراحی شد، تحت تأثیر همین رویکرد، مشارکت فعال در نظم بینالملل با رویکرد آشتیجویانه بود؛ سیاستی که به «تنشزدایی» معروف شد.
بنیان این رویکرد به ماهیت نظام بینالملل بر نظریهی «نهادگرایی نولیبرال» (Neoliberal Institutionalism) در سیاست خارجی استوار است. بر اساس آموزههای این نظریه، که حاصل تلفیق دو رویکرد واقعگرایی و لیبرالیسم است، کشورها واحدهای یکپارچه و عاقلی هستند که پیگیری منافع خود در نظام بینالملل را با روشهایی کاملاً عاقلانه دنبال میکنند. در این راستا، این گونه تحلیل میشود که هرچند کشورها مهمترین بازیگران عرصهی بینالملل هستند، اما نهادهای بینالمللی نیز به دنبال کاهش بیاعتمادی، تثبیت انتظارات متقابل و ارائهی معیارهای مشترک میان دولتها میگردند و از این طریق، بر سیاست خارجی کشورها تأثیر گذارند. ماحصل این رهیافت نادیده انگاشتن ماهیت آتاگونیستی (ستیزهجویانه) نظام بینالملل و باور به افق صلحگرایانه و آشتیجویانهی نظم جهانی و مطلوبیت آن در راستای تحقق منافع ملی در درون چنین نظمی است. تحلیل روند حرکتی دستگاه سیاست خارجی کشور در دورهی ریاستجمهوری آقای خاتمی، به وضوح، از غلبهی این رویکرد در دوران حاکمیت اصلاحطلبان خبر میدهد؛ به گونهای که اقدامات و موضعگیریهایی که بر اساس این تحلیل شکننده از سوی برخی مسئولین
وزارت خارجهی دولت وقت صادر میشد و به طور خاص، تلاش برای زمینهسازی مذاکره با آمریکا (ر.ک. به نامهی صادق خرازی به مقامات آمریکایی) به مثابهی ارسال سیگنالهایی دال بر ارادهی دولت ایران در پذیرش قواعد و هنجارهای بینالمللی و نیز تن در دادن به هرم سلسلهمراتبی قدرت در این نظم جهانی قابل تحلیل است. این در حالی است که مزیت نسبی جمهوری اسلامی همواره بر ایستادگی و نفی این ترتیبات ناعادلانهی جهانی بوده است و پذیرش آن از سوی ایران معنایی جز انصراف از منابع قدرت جهانی خود نمیداشت. تحلیل اشتباه از وضعیت دشمن طراحی یک استراتژی مطلوب در عرصهی سیاست خارجی، از سوی هر کشور، علاوه بر ارزیابی صحیح از وضعیت آن کشور، منابع قدرت در دسترس آن و درک درست از قواعد جاری در نظامهای جهانی، همچنین مستلزم دریافتی صحیح از موقعیت دشمنان و رقبا و نقاط ضعف و قوت آنهاست. اگر فرآیند سیاست خارجی را تلاش برای حصول اهداف یک کشور در نظام بینالمللی تعریف کنیم، به این ترتیب «دشمن» و در سطحی دیگر «رقیب» برای هر کشور قوه و نیرویی است که منافع و منابع در دسترس آن کشور برای رسیدن به اهدافش را تهدید میکند. به بیان دیگر، سخن گفتن از رقیب و
دشمن در نظام جهانی بحث از تمهیداتی آشکار و پنهان است که در پی آن است تا ضعفهای بالقوهی یک دولت را به چالشهای بالفعل آن و فرصتهای پیش روی آن دولت را به «تهدید» تبدیل کند. تردیدی وجود ندارد که در این راستا، اولین گام بازدارنده شناخت صحیح تهدیدها و چالشهای پیش روی هر کشور و نیز موقعیت عوامل تهدیدزا (دشمنان) است. یکی دیگر از خطاهای استراتژیک سکانداران سیاست خارجی ایران، در عصر حاکمیت اصلاحات، ارزیابی نادرست از فرصتها و تهدیدهای پیش روی کشور و موقعیت دشمن و به طبع آن، نقشهها و طراحیهایی بود که این دشمن در سر میپروراند. به این ترتیب بود که در شرایطی که دولت ایالات متحدهی آمریکا در یکی از بحرانیترین مقاطع تاریخ سیاسی خود قرار داشت و برای کنترل و تعدیل فشارهایی که متحمل شده بود، ناگزیر از کارگردانی نمایش مضحکی همچون «یازده سپتامبر» و آزمودن نسخهی شکستخوردهی ویتنام در افغانستان و عراق بود، همزمان در برخی از سطوح تصمیمساز و تصمیمگیر دولت وقت، این سناریوپردازی دشمن نه یک اقدام دیوانهوار و ناشی از فروپاشی کامل قوهی عاقله و رکن تصمیمگیر (مغزافزار) آن (که به مرگ تدریجیاش خواهد انجامید)، بلکه
نشانهای از قدرت مشت آهنین آمریکا و گویای دست برتر او در پهنهی نظام جهانی قلمداد شد. این خطا در تحلیل تا بدانجا پیش رفت که چنانچه ممانعت مقامات عالیرتبهی نظام در آن مقطع نبود، چه بسا دولتمردان وقت برای غلبه بر خطری که به زعم آنان، ایران را تهدید میکرد، به مشارکت کشورمان در پیادهسازی و اجرای نقشهای که یکی از اهداف اصلی آن کاستن از منابع قدرت جمهوری اسلامی بود تن میدادند. مذاکره با آمریکا و خطا در رهیافت در فقرات فوق به تحلیل چند گام اشتباه، که دولت اصلاحات در ارزیابی شرایط بینالمللی مرتکب آن شد، پرداختیم. دومینوی این اشتباهات تا سر حد کاربستی نادرست و حتی خطرآفرین از ماهیت و شیوههای «مذاکره» با جبههی غرب و بالاخص آمریکا ادامه یافت. در این هنگام بود که عدهای ـبه تعبیر رهبر معظم انقلابـ با «سادهاندیشی» و «خوشبینی»، مقامات عالی رتبهی کشور را به ضرورت تن دادن به تمام شروط دشمن و «نوشیدن جام زهر مذاکره با آمریکا» فراخواندند. آن هم مذاکرهای که چون بر تحلیلی نادرست از شرایط بینالمللی و فرصتها و چالشهای پیش روی کشور استوار بود؛ در آن مقطع و با آن ایده، نمیتوانست نتیجهای جز آن در پی داشته باشد
که غرب از سردرگمی و ابهام بهدرآمده و با حربهی کشاندن ایران به پای میز مذاکرهای نابرابر، که نتایج آن از پیش معین شده بود، دست برتر را در منطقه و جهان داشته باشد. این در شرایطی بود که روند تحولات در جبههی افغانستان و عراق در مسیری پیش میرفت که میشد انتظار داشت که دیر یا زود، خود آمریکاییها برای برونرفت از منجلاب خود ساختهشان، از جمهوری اسلامی، استمداد بطلبند (اتفاقی که در هر دو مورد عراق و افغانستان رخ داد). دو رهیافت متمایز نسبت به مذاکره، که در یکی مذاکره برای برونرفت از بحرانی که گمان میشد گریبان جمهوری اسلامی را گرفته است و اجتناب از خطری که تصور میشد کشور رویاروی آن قرار دارد، صورت میپذیرد و طبیعتاً در چنین شرایطی، دست برتر در مذاکرات با طرف آمریکایی میبود و در مقابل، رهیافتی متفاوت به مذاکره که ذیل آن جمهوری اسلامی در موقعیتی قرار میگرفت که میتوانست تعیینکنندهی مسیر و موضوع مذاکرات باشد و اصطلاحاً میز مذاکره را آن گونه که خود میخواهد ترتیب دهد. آنچه به آن اشاره شد، صرفاً روایت یک تاریخ که در گذشتهای نه چندان دور بر کشور ما گذشته است نبود. خطاهایی که پیرامون استراتژی سیاست خارجی
اصلاحطلبان برشمردیم، چنانچه به درستی درک و تبیین نشوند، میتوانند در هر مقطع دیگری نیز اتفاق بیفتند. برای اجتناب از تکرار این اشتباهات، آنچه بیش از هر چیز حائز اهمیت است، شناخت موقعیت جمهوری اسلامی، به مثابهی یک «فراروایت»، نسبت با نظم بینالمللی است. طراحان و مجریان سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، در همهی دولتها، باید همواره به یاد داشته باشند که تنها از چنین جایگاه و موقعیتی است که میتوان انتظار مذاکرهای عادلانه و برابر را با هر کشوری در دنیا ـو از جمله آمریکاـ داشت. هر رهیافتی که ایران اسلامی را از این جایگاه به زیر کشد، حاصلی جز قرار گرفتن در موقعیتی نابرابر با سایر کشورها و تن دادن به اقتضائات این موقعیت، برای ایران، در پی نخواهد داشت. مذاکرهی ایران با دیگر کشورها، در هر شرایطی، بیش از هر چیز، میبایست از موضع نیروی حامل یک فراروایت در نظم جهانی و ناظر بر «مسائل اساسی» بینالمللی صورت پذیرد.(*) *امیر راغب؛ پژوهشگر تاریخ معاصر/انتهای متن/