اخبار آرشیوی
یک کارشناس مسائل بینالملل طی یادداشتی در "پایگاه برهان" با "بررسی اقدامات تروریستی پاکستان و راهکار مقابله با کشتار شیعیان در این کشور" نوشت: برای مقابله با این اقدامات باید استراتژی مشترکی بین نهادهای امنیتی و اجرایی این کشور همچنین دولت مرکزی و ایالات شکل گیرد
فرزاد رمضانی بونش، "برهان" نوشت: فرزاد رمضانی بونش، کارشناس مسائل بینالمل/بررسی بسترها و پیامدهای ترور شیعیان در پاکستان؛ چگونه می توان جلوی ترور شیعیانِ پاکستان را گرفت؟ در طول سه دههی گذشته، نگرش مشترک و همگرایی در مورد مبارزه با ترور و کشتارهای مذهبی در پاکستان وجود نداشته است. بنابراین باید استراتژی کلان و مشترکی بین نهادهای امنیت سیاسی، قضایی و اجرایی این کشور و همچنین دولت مرکزی و دولتهای ایالات در این مورد شکل گیرد. گروه بینالملل برهان/ فرزاد رمضانی بونش؛ در یک سال اخیر، شاهد افزایش خشونت، ترور و کشتارهایی بر ضد شیعیان پاکستان بودهایم و بنا بر گزارش سازمان «دیدهبان حقوق بشر» در سال 2012 بیش از 400 شیعه در حملات تروریستی در پاکستان به شهادت رسیدهاند. همچنین در ماههای گذشته، با وقوع انفجارهایی در شهر کویته، مرکز ایالت «بلوچستان» پاکستان، صدها تن کشته و زخمی شدهاند که لشکر جهنگوی نیز مسئولیت آن را بر عهده گرفت. همچنین در هفتههای اخیر، دو انفجار مهیب در منطقهی «عباس تاون» شهر کراچی، موجب مرگ دست کم 55 تن و زخمی شدن بیش از 150 نفر شیعه شد. در این نوشتار، در ابتدا زمینهها و بسترهای این ترورها
بررسی میشود و سپس تفاوتهایی که بین ترور شیعیان در پاکستان با کشورهای دیگر وجود دارد بیان خواهد شد و در پایان، ضمن بررسی پیامدهای این اقدامات ضدشیعی، راهکارهایی برای جلوگیری از این گونه اقدامات ارائه خواهد شد. علل افزایش کشتار و ترور شیعیان پاکستانی در گذشته انگلیسیها با ورود به شبهقارهی هند، با بهرهگیری از ظرفیتهای اختلافانگیز مذهبی و فرقهای، سیاستهای استعماری خود را در پیش گرفتند. در این حال، مسلمانان این منطقه نیز به تدریج در قالب دو گروه عمدهی بریلویها و دیوبندیها، در مقابل هم قرار گرفتند. در حالی که بیشتر بریلویها حنفی و مالکی و اهل تسامح و تساهل با دیگر فرق اسلامی هستند، دیوبندیها پیرو اهل حدیث و سلفیه هستند و در اعتقادات خود خشک، متعصب، پرخاشگر و ستیزهجو هستند. این جریان همواره با فرق دیگر اسلامی، اعم از اهل سنت و شیعه درگیر بوده است. در این حال، هرچند اکثریت اهل سنت پاکستان (تا 80 درصد) بریلوی هستند، اما دیوبندیها با 10 تا 15 درصد جمعیت اهل سنت پاکستان، خود زمینهساز پتانسیل ترورها و بستری مهم برای واگرایی مذهبی در این کشور بودهاند. این نگرش با قرار گرفتن در کنار سایر علل میتواند
نقش مهمی در نگاههای یکسوگرایانه بر ضد اقلیتهای مسلمان، به ویژه شیعیان، داشته باشد. نقش پراکندگی و توزیع جمعیتی شیعیان پاکستان به عنوان کشوری اسلامی، مهم و بزرگ، دارای جمعیتی بالغ بر 180 میلیون نفر است که تعداد قابل توجهی از آنها را شیعیان، به ویژه امامیه تشکیل میدهند. در این حال، هرچند شمار شیعیان پاکستان به گونهی دقیق معین نیست و آمارهای موجود 15 تا 25 درصد از جمعیت پاکستان را شیعه میدانند و به گونهی تقریبی، حدود 30 میلیون نفر شیعه در این کشور زندگی میکنند،(1) اما بر خلاف بسیاری از کشورهای اسلامی، شیعیان در سراسر این کشور پراکنده شدهاند. بیشترین جمعیت شیعیان در پنجاب، که مهمترین استان پاکستان به شمار میرود، زندگی میکنند. پس از آن سند، مناطق شمالی، مناطق قبایلی، کشمیر، سرحد و بلوچستان قرار دارند.این پراکندگی به نوعی پتانسیل حملات مذهبی و فرقهای را افزایش داده و باعث فراهم شدن بسترهای لازم برای آنها شده است. نقش عوامل خارجی تا سه دههی گذشته، دیوبندیها نقش چشمگیری در ترورها و کشتارها نداشتند، اما با حملهی شوری به افغانستان و مبارزهی مجاهدین با دولت کابل و سپس قیام کشمیر، افراطگرایی در
پاکستان رنگی دیگر به خود گرفت. در این حال، بخش قابل توجهی از کمکهای آمریکا و کشورهای عربی به دولت پاکستان، که با هدف قدرتگیری جهاد در افغانستان علیه شوروی پرداخت میشد، به تأسیس مدارس دینی در پاکستان و آموزش طلاب اختصاص یافت. امااین مدارس گفتمان تندروانه و فرقهای را در پاکستان گسترش دادند؛ چنان که اکنون نیز تعداد مدارس مذهبی دیوبندیها به مراتب بیشتر از مدارس مذهبی بریلویهاست. علاوه بر این، کشورهای عربی طی سالهای گذشته و اختلافات منطقهای با ایران، برای محدود ساختن این کشور، کمکهای معنوی و مادی خود به این مدارس و گروهها را به شدت افزایش دادهاند. نقش دولت مرکزی: در گذشتهبرخی از دولتها همچون دولت «ضیا الحق» با تأسیس نظامهای آموزشی و حقوقی و اختصاص بودجهی دولتی به ساخت مدارس دینی، که ذکر آن رفت، به نوعی به افراطگرایی مذهبی در پاکستان کمک کردند. در این حال، گستردگی مدارس مذهبی دیوبندی با حمایت بازیگران داخلی و خارجی در سراسر پاکستان، این سرزمین را در معرض نوعی افراطگرایی دائمی قرار داده است؛ چنان که کشتار شیعیان افزایش یافت و در مقابل، شیعیان نیز هرچند به صورت اندک، به ایجاد گروههای مذهبی، سیاسی و
نظامی دست زدند. در سالهای گذشته هم پس از 11 سپتامبر 2001، دولت پاکستان برای جلوگیری از فعالیت گروههای افراطی، تعدادی از گروهها را منحل و فعالیت آنها را ممنوع اعلام کرد؛ اما در سالهای اخیر و در دوران حاکمیت حزب مردم، این کنترلها تحت تأثیر افزایش بحرانهای داخلی و خارجی کمتر شده و فضای لازم به این گروهها برای مانور بیشتر داده شده است. گذشته از این، هر یک از جناحهای قدرت، به گروههای مذهبی و افراطگرایی از زاویهی نگاه خود مینگرند و گاه سیاستمداران و نظامیان پاکستانی در اندیشهی بهرهگیری سیاسی از آنها برمیآیند؛ به گونهای که دولتها گرچه در ظاهر اشاعهدهندهی بنیادگرایی نبودهاند، ولی در برخی مقاطع، سیاستهای پنهان آنها، مشوق گروههای افراطگرا برای تأمین منافع داخلی یا حتی خارجی بوده است. این امر در حالی است که در دورههایی، کنترل این گروهها از سوی دولتها نیز ناممکن شده است. نقش ارتش در سال 2009، با آغاز عملیات ارتش پاکستان علیه افراطیون و طالبان محلی، در بخشهایی از ایالت سرحد، از جمله در سوات و مناطق آزاد قبایلی، افراطگراهای تندرو تهدید کردند در سراسر پاکستان دست به عملیات تلافیجویانه
میزنند. این رویکرد در حالی است که بسیاری معتقدند ارتش همواره از گروههای افراطگرا و تندرو در افغانستان و کشمیر بهره برده است؛ چنان که در دورههایی گروههای فرقهای با ارتش و نهادهای اطلاعاتی پاکستان برای اجرای مقاصد و اهداف در داخل پاکستان همکاری داشتهاند و در یک دههی گذشته، اتهامات مستند و غیرمستند بسیاری از سوی غربیها علیه ارتش پاکستان، در حمایت و ترویج افراطگرایی مطرح شده است. در این شرایط، چنین رویکردی از سوی ارتش، موجب تقویت قدرت این گروهها در داخل شده است. اگرچه ارتش پاکستان این همکاری را در مورد ترور شیعیان رد میکند، اما عدم سختگیری آنها طبیعتاً فرصت عملیات بر ضد شیعیان را فراهم میکند. به علاوه، با توجه به سابقهی حمایت آنها از گروههای تندرو و جریانهای مذهبی در پاکستان، آنان پیوند نزدیکی با سازمان اطلاعات پاکستان، موسوم به «آیاسآی» و ارتش داشتهاند. در شرایط کنونی نیز با توجه به نوع اختلافات ارتش پاکستان و دولت این کشور، ممکن است بخشی از بدنهی ارتش و آیاسآی در کشتارهای یک سال اخیر شیعیان پاکستان نقش داشته و به نوعی، با حمایت از گروههای تندرو، مثل لشکر جهنگوی یا باز گذاشتن فضا برای
مانور بیشتر این جریانها، به دنبال برخی اهداف انتخاباتی و سیاسی باشند. نقش اختلافات داخلی اگر به رفتار دولت پاکستان در مورد ترورهای چند ماه اخیر نگاهی بیندازیم، مشاهده میکنیم که از یک سو دولت پاکستان اعلام میکند سه هزار تروریست آموزشدیده به بیش از 117 گروه تروریستی که همگی زیرمجموعهی لشکر جهنگوی و «سپاه صحابه» هستند پیوستهاند و مناطق مختلف پاکستان را آماج حملات خود قرار میدهند و از سوی دیگر، وزیر کشور اعلام میکند ایالت پنجاب مخفیگاه لشکر جهنگوی و طالبان پنجابی شده است.(3) در عین حال، رحمان ملک، وزیر کشور پاکستان، این را هم گفته است که حزب مسلم لیگ شاخه نواز (حزب حاکم در دولت ایالتی پنجاب) به دنبال تشکیل ائتلاف انتخاباتی با این گروه و دیگر سازمانهای غیرقانونی است. این سخنان بیانگر آن است که در واقع، نوع رویکرد دولتهای ایالتی و مرکزی و اختلافات احزاب عمده، به ویژه مردم و مسلم لیگ، مانع از به سرانجام رسیدن مبارزه با ترور و کشتار شیعیان میشود. در همین حال، باید توجه داشت که در گذشته و پس از ناتوانی دولت محلی ایالت بلوچستان در تأمین امنیت شیعیان (در دیماه جاری) از سوی دولت، در ایالت بلوچستان، تا روز
14 مارس (24 اسفند) نظام فرمانداری برقرار شد. این امر به منزلهی عدم هماهنگی یا حتی وجود اختلافنظرهای اساسی بین ایالتها و دولت مرکزی در مبارزه با ترورها و کشتارهای فرقهای است. نقش احزاب و گروههای مذهبی بنا بر برخی از آمارها، تعداد احزاب و گروههای مذهبی بزرگ با گرایشهای سیاسی، فرقهگرایی، جهادی و آموزشیـتبلیغی در پاکستان، بیش از 237 مورد است و حداقل 82 مورد از آنها فرقهگرا هستند.(4) این در حالی است که احزاب و گروههای فرقهگرای اهل سنت، بیشتر پیرو نحلهی فکری دیوبندی هستند و این مکتب نیز نگاه چندان مثبتی به شیعیان ندارد. رشد قارچگونهی گروههای تروریستی و فرقهای در پاکستان، خود بستری مهم برای تشدید ترور و ناامنی بر ضد شیعیان در این کشور است. تفاوت حملات علیه شیعیان در پاکستان با کشورهای دیگر اگر به گسترهی عوامل دخیل در کشتار و ترور شیعیان پاکستان با کشورهایی دیگر همانند عراق و... نگاهی بیندازیم، باید گفت جدا از بنیانهای فکری و بسترهای مشترک، عواملی چون حمایتهای خارجی و نگرشهای غلط در مورد شیعیان و متغیرهای گوناگون دیگر در این ترورها نقش داشتهاند. در این بین، همچنان که در بالا اشاره شد، ترورها
در پاکستان را باید بیشتر ناشی از گروهها و جریانهای داخلی دانست؛ در حالی که در عراق، این ترورها بیشتر از سوی القاعده و عوامل خارجی صورت میگیرد. برخی پیامدهای ترور شیعیان 1. ضعف بیشتر دولت دولت پاکستان دولت نسبتاً ضعیفی است. وقتی دولتی نمیتواند امنیت شهروندان خود را تأمین کند، این رویکرد قطعاً موجب بیاعتمادی مردم به ساختار حاکم خواهد شد. این وضع از یک طرف حاکمیت دولت را ضعیفتر میکند و از طرف دیگر، گروههای فرقهای و مذهبی منطقهای را قویتر میکند. در این حال، باید توجه داشت که این امر خود میتواند به ناامنی بیشتر دامن بزند و نوعی تنش، درگیری، تشنج و عدم ثبات را در تمام جامعه ایجاد کند. 2. افزایش نارضایتی اقلیت شیعه ادامهی کشتارها و عدم رسیدگی جدی به پروندهی ترورها، جدا از افزایش نارضایتی اقلیت شیعه در این کشور، موجب کاهش انگیزه و ناتوانی مخالفان این گروههای افراطی میگردد. در عین حال، افزایش نفوذ و قدرت گروههای تروریستی، گاهی به حدی است که قضات، وکلا و خانوادههای دخیل در پروندهی ترورها، از سوی گروههای شبهنظامی مورد تهدید قرار میگیرند و بسیاری از شاهدان نیز پیش از رسیدن به دادگاه، به قتل
میرسند. واقعاً ادامهی چنین وضعی پاکستان را به چه وضعی خواهد کشاند؟ 3. کمک به واگرایی مذهبی و فرقه گرایی ادامهی ترورها و نبود انگیزهی کافی برای از بین بردن بسترهای این مهم در پاکستان، میتواند فضای تشنج و درگیری بین مذاهب را افزایش دهد. از سوی دیگر، این رویکرد موجب میشود هم گروههای تحت ستم و تجاوز شیعه از مناطق مورد حمله کوچ کنند و هم زمینههای توسعهی درگیریهای فرقهای و مذهبی در سراسر پاکستان فراهم شود. از همه مهمتر اینکه ناتوانی در مهار این اوضاع و تشدید اختلافات و جنگهای مذهبی، میتواند حتی به جنگهای تجزیهطلبانه نیز منجر شود؛ واقعیت تلخی که این کشور پیش از این نیز آن را تجربه کرده است. 4. پیامد اقتصادی به گفتهی آصف علی زرداری، رئیسجمهور پاکستان، حملات تروریستی طی سالهای 2000 تا 2010 قریب به 68 میلیارد دلار بر پاکستان خسارت وارد کرده است. این حجم از خسارت، با توجه به فقر و مشکلات و وابستگی این کشور به کمکهای خارجی کشورهای عربی و غربی، قابل توجه است. 5. تهدید موقعیت حزب حاکم افزایش شرایط نابسامان امنیتی در شهرهای گوناگون پاکستان هرچند میتواند توطئهای جهت به تعویق انداختن زمان انتخابات
پارلمانی در پاکستان از سوی احزاب و گروههای رقیب به شمار رود، اما باید گفت این کشتارها میتواند از دامنهی پیوستگی شیعیان با حزب مردم در آستانهی انتخابات بکاهد. چنانچه اعتبار حزب مردم در بین شیعیانی که تعداد آنها اکنون حدود 30 میلیون نفر است دچار خدشه شود، این امر میتواند نقش مهمی در شکست این احزاب داشته باشد. 6. پیامدهای بیرونی ترور با توجه به دامنهی واکنشهای ترور شیعیان در پاکستان، این امر واکنشهایی در بین شیعیان جهان داشته و دارد. تداوم این ترورها فقط به جامعهی پاکستان و برخی ایالتها محدود نمیشود و همچون عملیات گذشتهی لشکر جهنگوی در کابل، به دیگر کشورهای منطقه نیز گسترش مییابد. همچنین تعامل دولت و گروههای پاکستانی را با سایر کشورها نظیر ایران را خدشهدار میکند. راهکارهای توقف کشتارهای فرقهای به چه عواملی بستگی دارد: بنا به گفتهی رحمان ملک، وزیر کشور پاکستان، 80 درصد اقدامات تروریستی و عملیاتهای فرقهای در مناطق مختلف پاکستان، توسط عناصر افراطگرا و تندروی گروه لشکر جهنگوی انجام میشود.در این حال، دولت پاکستان میتواند با فشار بیشتر نظامی و سیاسی بر حامیان داخلی و خارجی این گروه، عملاً این
گروهها را از بین ببرد. در کنار این، بیشتر جریانهای افراطی و تروریستی در پاکستان نیاز به حمایت نظامی، مالی، سیاسی و پشتیبانی خارجی دارند. بنابراین دولت میتواند با شناسایی ریشههای اصلی تغذیهکنندهی مالی و تسلیحاتی و قطع این کمکها، به علاوهی آموزش و آگاهی دادن به مردم، توسعهی وضعیت اقتصادی و رفاه اجتماعی در بسیاری از مناطق فقیر، جمعآوری سلاحهای گرم و... ناامنی را به نفع خود مدیریت کند. دولت همچنین میتواند با کاهش نیاز مالی خود به کشورهای عربی صادرکنندهی تفکر سلفی، از نفوذ مراکز و سازمانهای فکری و مذهبی تندرو آنان در کشور بکاهد. در کنار این امر، باید توجه داشت که در طول سه دههی گذشته، نگرش مشترک و همگرایی در مورد مبارزه با ترور و کشتارهای مذهبی در پاکستان وجود نداشته است. بنابراین باید استراتژی کلان و مشترکی بین نهادهای امنیت سیاسی، قضایی و اجرایی این کشور و همچنین دولت مرکزی و دولتهای ایالات در این مورد شکل گیرد. به علاوه دولت برای مبارزه با فعالیتهای فرهنگی و تبلیغی (القای نسبت کفر به شیعه و...) باید اقدامات عملی همراه با افزایش آگاهیهای عمومی در جامعهی پاکستان (که نرخ بیسوادی در آن بسیار
بالاست) انجام دهد تا نوعی فرهنگ مداراگرایی مذهبی و گفتوگوهای تقریب مذاهب دینی و اسلامی رونق گیرد و به کاهش تنشهای فرقهای و مذهبی و تندروی بینجامد. (*) پینوشتها: www.hawzah.net/fa/article/articleview/82287. (1) http://www.dr-shafie.ir/post-339.aspx. (2) .(3)www.farsnews.com/newstext.php?nn=13911215000365ذخیره شده. http://www.dr-shafie.ir/post-339.aspx. (4) *فرهاد رمضانی بونش؛ کارشناس مسائل بین الملل/انتهای متن/