اخبار آرشیوی
یک پژوهشگر تاریخ معاصر طی یادداشتی در"پایگاه برهان" با "بررسی بیانات رهبر معظم انقلاب در قبال تهاجم آمریکا به عراق" نوشت: رهبری بعد از اشغال عراق، همواره بر واگذاری سریع این کشور به خود ملت عراق تأکید میکردند و اصرار داشتند که باید سرنوشت ملت عراق به آنها سپرده شود
سید محسن موسویزاده جزایری، پژوهشگرتاریخ معاصر در"پایگاه برهان"نوشت: حملهی آمریکا به عراق و جنگ دوم خلیج فارس، که نهایتاً به سقوط صدام و اشغال عراق انجامید، منطقهی خلیج فارس را دچار بحران نمود. نوع سیاست خارجی ایران در این بحران، از اهمیت بسزایی برخوردار بود. تبیین راهبردهای مقام معظم رهبری برای برونرفت از بحران اشغال عراق، هدف پژوهش حاضر است. گروه تاریخ برهان/سید محسن موسویزاده جزایری؛ بعد از فروپاشی شوروی، میتوان یکی از مهمترین اتفاقات در صحنهی بینالملل را واقعهی 11 سپتامبر دانست؛ واقعهای که زمینهساز تحول در صحنهی روابط بینالملل شد و زمینه را برای سیاستهای یکجانبه و سلطهطلبانهی آمریکا در جهان و به خصوص در مناطق استراتژیک، مانند خاورمیانه فراهم کرد. در واقع میتوان بر اساس اتفاقات رویداده بعد از 11سپتامبر و لشکرکشی این کشور به خاورمیانه، به خوبی درک کرد که این حمله واکنشی برای مقابله با تهدیدهای امنیتی نبوده است؛ بلکه مبنی بر یک نقشهی از پیش تعیینشده برای تسلط بر خاورمیانه، به عنوان یکی از مناطق مهم جهان بوده است. بر این اساس، حمله به عراق در 29 اسفندماه 1381 را نیز میتوان بخشی از پازل
این نقشه دانست؛ تهاجمی که قرار بود تبدیل به سکویی برای تسلط آمریکا بر خاورمیانه و خلیج فارس شود. البته در این میان، این تهاجم آمریکا نبود که باعث شکلگیری تحولات منطقه در سالهای آینده شد؛ بلکه سیاستها و عکسالعملهای کشورهای حاشیهی خلیج فارس در قبال این تهاجم باعث شد تا نطفهی تحولات مهمی در سالهای آینده شکل بگیرد و نقش استراتژیک برخی از کشورها پررنگتر شود و نقش برخی نیز، به دلیل سیاستهای اشتباهی که در پیش گرفته و از این تهاجم به نوعی حمایت کرده بودند، کمرنگتر شود. با این حال، برخی از کشورها نیز با پیش گرفتن سیاست درست و صحیح باعث شدند این تهاجم، که تهدیدی برای کشورهای منطقه شده بود، تبدیل به فرصت شود. یکی از این کشورها ایران بود. بر این اساس، برای بررسی این مسئله نیاز است ابتدا به دلیل حملهی آمریکا به عراق و تحولات بعد از آن اشاره کنیم تا چگونگی سیاست خارجی ایران در آن مقطع، در قبال این تهاجم، بهتر درک شود. در این چارچوب، بررسی تدابیر مقام معظم رهبری برای این بحران منطقهی خاورمیانه، در کانون بحث قرار دارد. دلیل تهاجم به عراق چند ماه قبل از به قدرت رسیدن جورج بوش، در ژانویهی 2001، گروهی ویژه
با هدف تدوین «پروژهی قرن نوین آمریکا»، گزارشی را منتشر کردند. در این گزارش آمده بود که آمریکا برای مقابله با سه عامل بحرانی باید آماده شود: 1. موقعیت اقتصادی آمریکا در حال رکود است. 2. دیگر نیروهای امپریالیستی میتوانند به مانعی عظیم برای آمریکا تبدیل شوند (شکلگیری جهان چندقطبی). 3. افزایش مقاومت کشورهای جهان سوم با سلطهی آمریکا. در این گزارش توصیه شده بود که آمریکا باید تلاش کند تا با تسلط بر مناطق استراتژیک و اقتصادی جهان، زمینه را برای تداوم جهان تکقطبی و خروج این کشور از رکود اقتصادی فراهم کند.(1) یکی از مناطق استراتژیک که تسلط بر آن، بر اساس این گزارش، در دستور کار آمریکا قرار گرفته بود خلیج فارس بود؛ منطقهای که به دلیل دارا بودن ذخایر نفت و گاز فراوان و البته دارا بودن موقعیت استراتژیک، از اهمیت بسزایی برخوردار است. این مسئله باعث شد تا آمریکا در اوایل قرن بیستویکم، به این نتیجه برسد که تسلط بر خاورمیانه میتواند پشتوانهای برای تداوم نظام تکقطبی در سالهای آینده شود. برای درک بهتر این مسئله، باید اشاره کرد که طی دو دههی اخیر، رشد چین و کشورهای نوظهور باعث شده است تا تقاضا برای نفت در جهان رشد
چشمگیری پیدا کند؛ به طوری که اگر تا چندی قبل مصرف کشورهای غربی تعیینکنندهی قیمت نفت بود، دیگر این معادله تا حد زیادی بر هم خورده است و میزان مصرف کشورهای نوظهوری همچون چین، نقش تعیینکنندهای در بالا رفتن قیمت نفت دارد. بر این اساس، از آنجا که تخمین زده میشود در سالهای آینده، خاورمیانه یکی از مهمترین مناطق تأمینکنندهی نفت جهان باشد، آمریکا به این نتیجه رسید که تسلط بر این منطقه میتواند به منزلهی در دست داشتن شریان نفتی جهان و در نتیجه، تداوم تسلط بر دیگر کشورهای جهان و تداوم جهان تکقطبی باشد. منابع نفتی و گازی عراق برای روشن شدن نقش نفت در تهاجم آمریکا به عراق، باید به میزان منابع نفتی عراق اشاره کرد. در حال حاضر کشورهای اوپک 78 درصد از ذخایر شناختهشدهی نفت جهان را در اختیار دارند و در این میان، عراق 14 درصد از ذخایر شناختهشدهی نفت را به خود اختصاص داده است؛ مسئلهای که باعث شده است تا این کشور بعد از عربستان، دارای بیشترین ذخایر نفتی در خلیج فارس باشد. علاوه بر این، عراق دارای 11/3 تریلیون مترمکعب گاز است؛ ذخایر گازی که تسلط بر آن نه تنها اهمیت اقتصادی، بلکه تا حد زیادی اهمیت استراتژیک
دارد.(2) در حقیقت وابستگی فعلی اروپا به گاز روسیه و عدم تمایل آمریکا مبنی بر صدور گاز ایران به کشورهای اروپایی، باعث شده است تا این کشور در صدد برآید تا با سلطه بر منابع گازی جهان، بسترهای لازم برای کاهش وابستگی اروپا به گاز ایران و روسیه را ـکه دارای عظیمترین منابع گازی جهان هستندـ فراهم کند. بر این اساس، میتوان به خوبی استنباط کرد که سلطه بر منابع انرژی عراق، ضمن اینکه باعث درآمدهای هنگفتی برای شرکتهای آمریکایی میشد، زمینه را برای وابستگی بیشتر دیگر کشورها از نظر انرژی به آمریکا و تضعیف کشورهای رقیب فراهم میکرد. با این حال، آمریکا ترجیح داد تا این نقشهی خود را با پوشش جنگ با تروریسم و مقابله با اشاعهی سلاحهای کشتارجمعی تحقق بخشد. به همین دلیل، با وجود اینکه بازرس سازمان ملل، به نام «بلکیس»، در پی بازرسیهای متعدد از عراق در ژانویهی سال 2003 اعلام کرد تا کنون هیچ سلاح کشتارجمعی و خطرناکی در عراق یافت نشده است، پاول در پنجم فوریه، در سازمان ملل سخنرانی کرد و سعی نمود تا دنیا را متقاعد کند که صدام دارای سلاحهای کشتارجمعی است.(3) در نهایت بعد از آنکه تلاشهای آمریکا و انگلیس در سازمان ملل
مبنی بر متقاعد کردن کشورهای شورای امنیت در خصوص دستیابی عراق به سلاحهای کشتارجمعی بینتیجه ماند، این دو کشور، بدون اخذ مجوز از سازمان ملل متحد، در 19 مارس 2003م (29 اسفند 1381) تهاجم به عراق را آغاز کردند؛ تهاجمی که فقط 19 روز طول کشید و با سقوط بغداد در 18 فروردین 1382 به پایان رسید.(4) مواضع ایران در قبال تهاجم به عراق بعد از تهاجم آمریکا و انگلیس به عراق، مقام معظم رهبری این تهاجم را محکوم نمودند و ابعاد مختلف این حمله را به خوبی آشکار کردند. ایشان در اول فروردینماه، در حرم مطهر رضوی، با اشاره به دلایل حمله به عراق گفتند: «ملت عزیز ما بدانند این حمله ابعادى دارد و وسیعتر از عراق است. موضوع فقط حمله به عراق نیست. این منطقه، یعنى منطقهی عربى و بعد هم منطقهی وسیعتر اسلامى، منطقهاى است که امروز و فردا از لحاظ مادهی ارزشمند نفت غنى است. آمریکایىها به این نفت احتیاج دارند. فقط هم نفت نیست؛ منابع زیرزمینى بسیارى وجود دارد، منابع دریایى هم وجود دارد. در این منطقه، براى کسى که مسلط به آن باشد، راه دسترسى به همهی دنیا وجود دارد و این منابع، چیزهایی است که آمریکا به آنها احتیاج دارد. آمریکا در نظر دارد
که این منافع را تأمین کند. دیگر خواستهی آمریکا در این منطقه، آن است که بازار مصرف آن را در اختیار گیرد. به هر حال باید تولیدات آنها به فروش برسد. این منطقه هم پُرجمعیت است و مردم آن باید تولیدات آمریکا را مصرف کنند تا سرمایهداران آمریکایى و صهیونیستى بتوانند جیبهاى خود را پُر کنند و سود به دست بیاورند. این موضوع هم از اهداف مهم آمریکایىها در این منطقه به شمار مىرود.»(5) بر این اساس، مقام معظم رهبری، بر خلاف دیدگاههایی که فکر میکردند این حمله مانند جنگ دوم خلیج فارس است، هشدار دادند که آمریکا با نیت وسیعتری از تسلط بر یک کشور و در واقع با نیت تسلط بر کل منطقه، این تجاوز را آغاز کرده است. ایشان در خطبههاى نمازجمعهی 22 فروردین 1382، به تشریح مواضع ایران در قبال تهاجم به عراق پرداختند و ضمن تفکیک مسائل مختلف، موضع ایران در قبال حمله به عراق را تشریح کردند. ایشان فرمودند: «در این جنگى که بین صدام و اشغالگران و متجاوزان وجود داشت، مردم عراق بىطرف بودند. دولت ایران هم اعلام کرد که بىطرف است. معناى بىطرف این است. هر دو جبهه، هم جبههی صدام و هم جبههی مهاجمان، ظالماند. ملت عراق هم در این جنگ طرف هیچ
کدام را نداشت. ملت و دولت ایران هم در این جنگ طرف هیچ کدام را نداشت؛ یعنى ما به هیچ کدام کمترین کمکى نکردیم. بىطرفى یعنى این. ما نه به صدام کمک کردیم که بتواند خودش را حفظ کند و نه به اشغالگران کمک کردیم که بتوانند زودتر پیروز شوند.» سپس ایشان به ظلمهایی که اشغالگران به مردم عراق میکنند اشاره نمودند و تأکید کردند: «فجایعى که در این مدت در عراق نسبت به مردم واقع شده است. این فجایع چیزهایى نیست که گم شود. بالاترین حقوق مردم، حق حیات و زندگى کردن است. این آقایان به عنوان مدافعان حقوق بشر آمدند و با این بمبارانها، حق حیات را از مردم این شهرها گرفتند. ما این قضیهی دوم را به شدت محکوم مىکنیم.»(6) همچنین ایشان در 29 اردیبهشت 82، در دیدار با کارگزاران نظام و میهمانان شرکتکننده در کنفرانس وحدت اسلامی، به تشریح ابعاد دیگری از تهاجم به عراق پرداختند و بیان کردند: «هدف اصلى آمریکا از تجهیز رژیم بعث عراق، مقابله با انقلاب اسلامى ایران و جلوگیرى از گسترش حرکت بیدارى اسلامى در جهان بود.»(7) مقام معظم رهبری، بعد از اشغال عراق، همواره بر تشکیل دولت ملی و واگذاری سریع این کشور به خود ملت عراق تأکید میکردند و
اصرار داشتند که باید هر چه زودتر سرنوشت ملت عراق به خودشان سپرده شود. البته در این میان، با روشنگری روشهای قدیمی استعمارگران، مبنی بر ایجاد تفرقه در بین مسلمانان و قومیتها، در صدد بودند تا مردم عراق را نسبت به این نقشهی اشغالگران آگاه کنند. به عنوان مثال، ایشان در پاسخ به پیام تشکر آیتالله سید محمدباقر حکیم فرمودند: «مردم عراق از هر قوم و مذهبی، متحد و یکپارچه، همهروزه به شکلها و زبانهای مختلف، نظام استبدادی سابق و سلطهی فعلی بیگانه را نفی و بر استقلال و حاکمیت ملی تأکید میکنند و بارها اعلام کردهاند که حاضر نیستند زیر سلطهی اجنبی بروند، ولی متجاوزان اشغالگر که شعار عوامفریبانهی دمکراسی سر میدهند، نمیخواهند این صدای رسا و بلندآوازهی مردم آزادهی عراق را بشنوند و در صدد تحمیل نظام سلطهی ضدمردمی و تحقیرآمیز خود بر مردم و مقدرات کشور عراق هستند.»(8) مواضع روشنگرانهی رهبر معظم انقلاب در طول مدت تهاجم آمریکا و انگلیس به عراق، در کنار متغیرهای دیگر در این زمینه، باعث افشای چهرهی حقیقی کشورهایی شد که به بهانهی مبارزه با تروریسم و گسترش دمکراسی به عراق حمله کرده بودند؛ به طوری که بعد از مدت
کوتاهی، موج مخالفت با این تجاوز در منطقه به راه افتاد و آمریکاییها مجبور شدند فرآیند واگذاری حکومت به مردم عراق را آغاز کنند. به طور کلی، میتوان سیاستهای مقام معظم رهبری در خصوص اشغال عراق را به چند دسته تقسیم کرد. در ابتدا ایشان اعلام کردند که ایران از هر دو طرف، چه صدام (به دلیل ظلم و ستم به مردم عراق) و چه اشغالگران، برائت میجوید و در این بین، ایران فقط مدافع منافع مردم عراق است. دوم اینکه ایشان با روشنگری ابعاد این تهاجم، اعلام کردند که آمریکا قصد دارد تا با ایجاد رژیمهای دستنشانده در منطقه، زمینه را برای تسلط بر خاورمیانه و خلیج فارس در طولانیمدت فراهم آورد تا از این طریق، ضمن به دست آوردن منابع نفتی، به بازارهای منطقه نیز دست یابد. سوم اینکه ایشان با تأکیدات مکرر بر واگذاری امور عراق به خود مردم این کشور، در صدد برآمدند تا ضمن جلوگیری از نفوذ اشغالگران در عراق، توطئهی جنگ روانی دشمنان انقلاب اسلامی مبنی بر دخالت ایران در امور عراق را خنثی کنند. در نهایت اینکه ایشان با اشاراتی به شکلگیری بیداری اسلامی در منطقه، حضور اشغالگران را به مثابهی حرکتی برای جلوگیری از ایجاد موج آگاهی اسلامی عنوان
کردند و البته تأکید نمودند که آنها از این اقدام نتیجه نخواهند گرفت. فرجام سخن مواضع روشنگرانهی رهبر معظم انقلاب در طول مدت تهاجم آمریکا و انگلیس به عراق، در کنار متغیرهای دیگر در این زمینه، باعث افشای چهرهی حقیقی کشورهایی شد که به بهانهی مبارزه با تروریسم و گسترش دمکراسی به عراق حمله کرده بودند؛ به طوری که بعد از مدت کوتاهی، موج مخالفت با این تجاوز در منطقه به راه افتاد و آمریکاییها مجبور شدند فرآیند واگذاری حکومت به مردم عراق را آغاز کنند. این مسئله باعث شد تا نقشهی آمریکا، مبنی بر تشکیل یک دولت دستنشانده در عراق و تبدیل ظاهری آن به یک دولت نمونه در منطقه، با شکست روبهرو شود. بدین ترتیب، تهاجمی که با هدف سلطهی آمریکا بر منطقه، با پوشش دمکراسیخواهی صورت گرفته بود، در مقاطع گوناگون شکست خورد؛ به طوری که مواضع ایشان منجر به همگرایی نیروهای اسلامگرا در منطقه شد و اجماعی در خصوص لزوم هوشیاری مسلمانان در خصوص توطئههای داخلی و خارجی در منطقه شکل گرفت؛ مسئلهای که خودش را کمتر از 10 سال بعد، به صورت موج بیداری اسلامی نشان داد. در حقیقت موضعگیریهای مقام معظم رهبری در خصوص تهاجم آمریکا به عراق باعث شد
نه تنها این مسئله که در ابتدا تهدیدی به نظر میرسید به فرصت تبدیل شود، بلکه با شکلگیری بیداری اسلامی، زمینه برای محو قدرتهای بیگانه از منطقه نیز فراهم شد.(*) منابع: 1. حسین اکبری، کابوس ژئوپلیتیک عراق: «تأثیر اشغال عراق بر قدرت ایران»، مؤسسهی مطالعات اندیشهسازان نور، چاپ اول، 1488، صص 117 و 118. 2. رحمان ییلاقی، حملهی نظامی آمریکا به عراق و تأثیر آن بر شکافهای قومی و مذهبی، نشر فکرآذین، 1390، صص 133 تا 135. 3. تزاررینولد، قدرت نرم و سیاست خارجی آمریکا، ترجمهی مجید رسولی، ناشر دانشگاه امام صادق، 1389، ص 130. 4. ابوذر عرشیان، جنگ سلطه، معاونت اطلاعات نیروی دریایی سپاه پاسداران، 1388، ص 76. 5. http://www.khamenei.ir/ 6. http://www.khamenei.ir/ 7. http://www.khamenei.ir/ 8. بینام، پیام سید محمدباقر حکیم به مقام معظم رهبری و پاسخ رهبر معظم انقلاب، شاهد یاران، فروردین و اردیبهشت 1388، شمارهی 41 و 42.