اخبار آرشیوی
مناظره صادق زیباکلام و جعفر حسینیان در دانشگاه شیراز// زیباکلام: اگر بومیسازی علوم انسانی شدنی بود در این ۳۴ سال موفق به تولید آن میشدیم/ حسینیان: ۴۰۰ سال طول کشید تا غرب به رنسانس برسد/ ما یک حرکت بزرگ را به زمانهای کوتاه میخواهیم محدود کنیم
به گزارش خبرنگار «نسیم»، مناظره 'علم بومی از توهم تا واقعیت' با حضور صادق زیباکلام، عضو هیأت علمی دانشگاه تهران و حجتالاسلام جعفر حسینیان، رئیس گروه فلسفه فرهنگستان علوم اسلامی قم شب گذشته توسط انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه شیراز در تالار فجر این دانشگاه برگزار شد. مشروح این منظره بدین شرح است: *زیبا کلام: -چیزی به نام علم بومی وجود ندارد. بومیسازی علم که در ایران راه افتاده مترادف با علوم انسانی اسلامی است. هرجا سخن از علم بومی میشود؛ اسم اسلامیکردن علوم انسانی هم میآید. -بومیسازی علوم انسانی لفاظی است و در عالم واقع چیزی به این اسم وجود ندارد و نه میشود علوم انسانی را اسلامی کرد. -اگر بومیسازی علوم انسانی شدنی بود در این 34 سال که همه قدرت هم در دست ما بود موفق به تولید آن میشدیم. -بومیسازی علوم از دور قشنگ است اما هرچه به آن نزدیکتر می شویم متوجه میشویم که چیزی با این عنوان وجود ندارد. -بعد از 22 خرداد 88 تلاشهای زیادی در این زمینه شد. -تا الآن یک خط هم نتوانستهاند تولید کنند و نمیتوانند. -بهترین پیشنهاد من به کسانی که دنبال بومیسازی علوم هستند این است که بررسی کنند چرا انقلاب فرهنگی
انجام شد. -انقلاب فرهنگی برای تحقق اینها بود. بیش از سه سال دانشگاه تعطیل شد ولی هیچ اتفاقی در این زمینه نیافتاد. -آقایان نخواستند به این سوال پاسخ دهند که اگر بومیسازی ممکن بود چرا در این سه سال اتفاقی نیفتاد و مجددا در 22 خرداد 88 به دنبال بازکردن این پرونده رفتند. * حسینیان: -بازگشت تاریخی غیرقابل استفاده است که تکیه کنیم به کاری که از قبل شروع کردیم. هدفمان والا بوده اما سازوکارها و ظرفیتهایش را نتوانستیم درست تشخیص دهیم. به بزرگی کار هم توجه نکردیم و این خیلی مهم است. -گاهی نتیجهدهی یک پروژه ممکن است 50 تا 100 سال طول بکشد. -باید ابعاد مانیفست برنامه تحول در علوم انسانی را ببینیم؛ و موانعشناسی و آسیبشناسی کنیم. -این هدف بزرگ چگونه اتفاق افتاد؟ آیا واقعا انقلاب فرهنگی توانست فرصت پرداختن به این کار را برای نخبگان جامعه فراهم کند؟ -بزرگی کار هم نباید مانع حرکت ما شود؛ تمام عمر علمی خود را هم اگر برای این کار صرف کرده باشیم؛ اگر تحقق نیافته دلیل بر این نیست که علم بومی وجود ندارد و این استدلال قابل قبولی نیست. -صرف عدم وقوع دلیل بر عدم امکان وقع این مسئله نیست. -انقلاب برای این نبود که یک فرد برود و
فرد دیگری جایگزین او شود بلکه برای تغییر نظام حاکمیت بود. -برای تغییر نظام حاکمیت از سلطنتی به دینی مراحلی را باید طی کنیم. -تحقق انقلاب یک تحقق صوری نیست که امام جایگزین شاه بشود بلکه به معنای این است که باید ساختار را عوض کرد. -علوم برای تغییر در ساختار مسئولیتی دارند. -اگر نتوانیم در علوم انسانی تحول ایجاد کنیم و علوم انسانی متاثر از ارزشهای انقلاب سامان دهیم نسبت به آینده انقلابمان بیتوجهی کردیم. -باید علوم را با ارزشهایی که دامنه وسیعی دارد و اخلاق اسلامی را در جامعه حاکم میکند؛ سامان دهیم و اگر به اینها توجه نکنیم نسبت به مبانی انقلاب اسلامی دچار انفعال میشویم. -تولید علم از فضایی که در ذهنمان شکل گرفته؛ فرآیندی بزرگتر است. تولید علم یک کار اجتماعی است. -علم نباید ارزان تولید شود؛ هرچند علما کم و بیش در این زمینه تلاشهایی کردهاند. -این کار یک کار اجتماعی است؛ برای رسیدن به آن اول باید مطالبات اجتماعی ایجاد کنیم؛ فرهنگسازی شود و ظرفیتها تشخیص داده شود تا به تولید مفهوم برسیم. -تولید مفهوم به سادگی ممکن نیست. به جای اینکه فضا را اینگونه شکل دهیم که تولید علم تاکنون تحقق نیافته باید آسیبشناسی
کنیم و موانع را بشناسیم. باید یک پارادایم اجتماعی ایجاد شود و اندیشمندان و خواص به تدریج حرکت کنند و زمینههای پیدایش علم بومی فرآهم آید. -گام اول برای این کار نقد علوم انسانی موجود است که پایههای فکریش بر اساس بی دینی و داروینیسم است. این فاز در جامعه علمی و دانشجویی باید ایجاد شود. -گام دوم نقض علوم انسانی موجود است. به نظرم مسئولان باید دانشجویان را به جای اینکه مطالب کتاب را حفظ کنند؛ به سمت نقد آن سوق دهند. دانشجو باید نسبت به مبانی علوم انسانی نقاد باشد و بعد از این است که زمینه برای طرح مفاهیم علوم انسانی اسلامی باز میشود. *زیباکلام: -علت گرفتارشدن ما به موضوع بومیسازی علوم در نتیجه یک فرهنگی عمومی اجتماعی نبوده بلکه با انگیزههای سیاسی و توسط حکومت و نهادهای حاکمیتی راه افتاده است در حالی که ما با حسن نیت وارد این مسئله شدهایم. -ایدئولوژی حکومتی در ایران همه باورهای غرب را به درد نخور و باطل میداند. -مشکل ما با غرب همان مشکل استالین و بقیه نظامهای جدید دنیا با غرب است. -اساسا چیزی به اسم علوم انسانی غربی وجود ندارد که در برابرش علوم انسانی اسلامی را مطرح کنیم. -در غرب افکار و عقاید فلاسفه و
متفکرین مختلف نسبت به هستی انسان، جامعه و ... وجود دارد و این نگاهها با هم در تضاد هستند. -مثلا توماس هابز میگوید انسان دارای خوی حیوانی است و حکومت در نقش نگهبان اوست در حالی که جان لاک میگوید انسان سرکش نیست و حکومت باید با اجماع این انسانها تشکیل شود. -حدود 200 سال بعد مارکس هیچکدام از این دو نظر را قبول ندارد و مناسبات اقتصادی را مبنای تشکیل جامعه میداند. کدام یک از اینها غرب است؟ داستان علوم انسانی اینگونه است. -اینکه مدام به دنبال تضاد با غرب باشیم و هرچیزی که از غرب میآید را خراب کنیم؛ حاصلش این است که دنبال بومی سازی علوم میرویم و محصول نگاه اسفبار ایدئولوژیک ما نسبت به غرب است. * حسینیان: -ما در رابطه با علم بومی تا سطحی گامهایی برداشتهایم. معنی علم بومی این است که حقانیت علم چند بعد را باید ملاحظه کند. -یک بعد آن جریان فرهنگ، ایدئولوژی و دین است. دین حاکم بر جامعه پایگاهی را در شکلگیری علوم بومی ایجاد میکند. -فرهنگ اجتماعی در بومیسازی علوم نقش ایفا میکند. -درست است که در غرب نمیشود دست روی یک تفکر بگذاریم و بگوییم این تفکر است و لاغیر. -غرب یک جهان کثرتگراست؛ علومی متفاوت و متنوع
و بعضی با مبانی مختلف در غرب وجود دارد. -قبول داریم که همه علوم در عرض هم نیستند. -هابز انسان را یک جور تعریف میکند و لاک هم نوعی دیگر. بالاخره حقیقت انسان چیست؟ ما در مورد انسان نظر داریم؛ خدایی که خالق انسان است بهترین شاخصها را برای تعریف انسان داده است. باید قرآن را مبنای انسانشناسیمان قرار دهیم. قرآن هم ابعاد منفی و شیطانی و هم ابعاد مثبت انسان را مورد مطالعه قرار میدهد. -باید تعاریف مختلف قرآن از انسان را معنا کنیم تا به یک تعریف جامع و دینی برسیم. -تفکرات در غرب متفاوت است و همه آنها به یک تعریف از انسان استوار نیست. هر کدام از این متفکرین مجبور شدهاند برای ارائه مدل ساختار سیاسی و اقتصادی؛ انسان را تعریف کنند. -حقیقت انسان را باید از خدا بخواهیم. -در غرب انسان را حتی از حیوان هم پستتر کردهاند. -درست است که مثلا هابز ممکن است خداپرست هم بوده باشد اما عقیده خداپرستی چگونه در تئوریهای انسانشناسیاش حضور مییابند؟ -تئوریای که بر اساس خداپرستی شکل بگیرد همه ابعاد وجودی انسان را در یک مدل جامع ارائه میدهد. -الآن در جامعه دینی ما هزاران اندیشمند معتبر؛ معتقدند که دین با تئوریهای علوم انسانی ربط
دارد. -پس از شناخت انسان باید ببینیم که خدا چه ساختار سیاسی برای این انسان تعریف کرده است. ما مدل پیامبران را هم داریم و همه پیامبران جز تعداد اندکی، تشکیل حکومت دادهاند. - منابع ما از این مسائل پر است اما چون موضوع پایاننامهها و رسالههای دکتری علوم سیاسی نبودهاند نتوانستیم از آنها استفاده کنیم. -قرآن را مهجور نگذاریم؛ اگر بخواهیم قرآن در صحنه عمل و صحنه اجتماعی بیاوریم باید از این تئوریها استفاده کنیم. *زیباکلام: -بالفرض که قبول کنیم تحقق علوم انسانی اسلامی ممکن است و آن را ایجاد کردید؛ در این صورت چیزی که ایجاد کردهاید به هیچ وجه قابل نقد و بررسی نیست. -به انداره وزن مارکس علیه وی و تفکراتش کتاب نقد نوشته شده است.علم با نقد جلو میرود. -علوم انسانی اسلامیای که ساخته میشود بر اساس وحی و قرآن است و چیزی که بر اساس وحی ایجاد شده باشد به هیچ وجه قابل نقد نیست. -تاکنون نشنیدهایم که مثلا هابز را به جرم نقد زندانی کنند. * حسینیان: -هزاران تفسیر از قرآن توسط علما و فلاسفه و اندیشمندان نوشته شده است و تفاسیر متعددی از یک کتاب واحد و در سطوح مختلف الآن در اختیار جامعه است. -معتقدم هر 10 سال میشود یک تفسیر
جدید از قرآن نوشت. -تئوریهای متعددی بر اساس درک ما از معارف و مفاهیم دینی وجود دارد. منبع واحد است اما تئوریها متفاوت هستند؛ زیرا ظرفیتهای متفاوتی وجود دارد. -کتابهای دینی که از آنها احکام الهی را استنباط میکنیم اختلافات زیادی با هم دارند. -علما و بزرگان ما بسیار زیاد در کتابهایشان یکدیگر را نقد کردهاند. -پیدایش علم به حقیقت تئوریها و فرضیهها بر میگردد.این فرضیهها و تئوریها بر پایه یک پارادایم دینی شکل میگیرند.و این به این معنا نیست که پارادایم جبری اجتماعی تولید می کند. هیچ جبری در کار نیست. -انسانها با ظرفیتهای مختلف سراغ یک منبع دینی میروند؛ از قرآن استفاده و مطالب مختلف و بعضا متضادی را از آن استخراج میکنند. -ساختار نظام اجتماعی باید بر اساس اصول و قوانینی باشد که منابع آن متقن و خدشهای به آنها وارد نباشد. -منابع در حد عصمت هستند. اگر پایههای فکری خود را به جایی که عصمت دارد متصل کنیم دچار سرگردانیهایی که غرب امروز دچار آن هست؛ نمیشویم. *زیباکلام: -در دین روی فروعات میتوانیم بحث کنیم. -همه تفاسیر در این حقیقت که قرآن کتاب خداست توافق دارند. -اگر از بالا نگاه کنیم که چرا به اینجا
رسیدیم که در مورد بومیسازی علوم بحث کنیم، مسئله روشنتر میشود. -در سال 59 انقلاب فرهنگی رخ داد و دانشگاهها تعطیل شد. امام افرادی را منصوب کردند که مسئول انقلاب فرهنگی شوند. -مهمترین هدف انقلاب فرهنگی بومیسازی و اسلامیکردن علوم انسانی بود. -البته اهداف دیگری هم داشت؛ چون خیلیها معتقد بودند گروههای معارض و معاند در دانشگاه هستند و البته اکثریت مردم هم اسلامگرا هستند؛ این گروهها نباید از دانشگاه استفاده کنند. لذا در سالهای اول همه کسانی که غیر اسلامی بودند از دانشگاه بیرون رانده شدند. -در ستاد انقلاب فرهنگی کمیتههایی برای علوم مختلف تشکیل شد و اساتید مسلمان و اسلامگرا شروع به گذاشتن جلساتی کردند. دانشجویان هم به آنها کمک میکردند اما نقش کارمند را داشتند. -بعد از سه سال از اسلامیکردن علوم انسانی خبری نبود و در نهایت سروش و امثالهم تصمیم گرفتند که دانشگاه را باز کنند. دانشجوها مخالف این اقدام بودند. -دانشجویان که آن زمان واقعا قدرت داشتند و خدایی میکردند گفتند چون علوم انسانی، اسلامی نشده اجازه نمیدهیم دانشگاه را باز کنید. نهایتا آقای هاشمی نظر مساعد امام را برای باز شدن دانشگاهها گرفتند. -عدهای
از کسانی که عضو سازمان مجاهدین خلق بودند شروع به مطرحکردن بحثهایی کردند که اصلا علوم انسانی اسلامی نداریم. مزحوم فاطر هم گفتند کسانی که این بحثها را مطرح میکنند یا احمق هستند و یا منافق. -دانشجویان سروش و ... را متهم میکردند که برای اسلامیسازی علوم با حوزه علمیه قم همکاری نکردهاند و سروش هم میگفت بارها به قم رفتم و مورد استقبال قرار نگرفتم. -مسئله اسلامیکردن علوم انسانی از سال 64 به این طرف منفعل بود تا اینکه در 24 خرداد 88 مجددا مطرح شد. -معتقدم به این دلیل دوباره مطرح شد که مسئولین متوجه این شدند که دانشجویان بیشترین مقاومتها را داشتهاند و سوالشان این بود که چرا اکثر افراد پس از ورود به دانشگاه ضد نظام و ضداصولگرایی میشوند. -بدین ترتیب مسئله اسلامیکردن علوم دوباره مطرح شد و معتقدم از اینجا بود که همه ضربه خوردیم. -مسئولین به جای اینکه بررسی سیاسی و جامعهشناسی کنند که علت این مشکل را بفهمند به این جمعبندی رسیدند که باید علوم انسانی را اسلامی کنند. *حسینیان: -قبل از 88 هم بحث تحول در علوم انسانی مطرح بود اما در 88 با این اسم مطرح شد و در سالهای قبل هم با اسمهای دیگر و به گونههای دیگر مطرح
بود. -امام و مسئولین بعد از انقلاب فرهنگی اعلام کردند که جریان اسلامیکردن علوم اتفاق نیفتاده و به هدف نرسیدهایم. -با بازشدن دانشگاهها به تدریج گامهایی برداشته شد مثلا جلوی اساتیدی که عاملا و عامدا میخواستند فرهنگ ضد دینی را در جامعه دانشگاه رواج دهند؛ گرفته شد. -اینکه حقیقت علم مورد بازبینی قرار گیرد دامنه وسیعی دارد. -400 سال طول کشید تا غرب به رنسانس برسد. ما یک حرکت بزرگ را به زمانهای کوتاه میخواهیم محدود کنیم. -رهبری از ابتدا تمدن اسلامی را جزو اهداف حرکت خود اعلام کردند و علوم انسانی اسلامی در راستای رسیدن به این تمدن است. -برای ایجاد تمدن اسلامی مثل هر تمدن دیگری نیاز به تولید فکر داریم. -تولید فکر در فضای دینی خودمان قابل تولید است. بحثهای بیدار کردن عقل جمعی، مناظرات، تشکیل جلسات فکری، کرسیهای نظریهپردازی و نهضت نرمافزاری متعلق به قبل از سال 88 است. -برای ایجاد عقل جمعی چارهای جز مناظره نیست و برای اینکه در مناظرات به نتیجه برسیم باید قواعدی برای آنها نوشت. -اینکه بحث تحول علوم انسانی را منتسب به یک جریان سیاسی بکنیم، دور از انصاف است.