مجتهدزاده: بیانیه سران خزر، ایران را از دوران درصدخواهی از این دریا خارج کرد
این استاد ژئوپلیتیک در گفتگو با «نسیم» با اشاره به توافق اخیر دریای خزر تاکید کرد: توافقی منصفانه است که هر پنج کشور در "بدنه آب"، "کف دریا"، "زیر کف دریا" و "سطح دریا" شریک شوند
گروه سیاسی::
رئیسجمهوری در پایان چهارمین نشست سران کشورهای ساحلی خزر (ایران، روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و آذربایجان) بیانیهای را به امضا رساند که امید میرود پاسخگوی واقعیتهای روز برای حل مسائل کلیدی بزرگترین دریاچه جهان، از جمله تدوین رژیم حقوقی دریای خزر، باشد. آنچه در ادامه خواهد آمد بررسی دستاوردهای این سفر و ابعاد بیانیه امضا شده است که در گفتگوی «نسیم» با دکتر پیروز مجتهدزاده، استاد ژئوپلیتیک دانشگاه تربیت مدرس تهران مورد بررسی قرار گرفته است.
مهمترین مفاد مهم بیانیه سران کشورهای حاشیه خزر به شرح زیر است: 1. بدنبال توافق روسای جمهور کشورهای ساحلی خزر در اجلاس سوم سران در باکو برای تحدید حدود مناطق سطح دریای خزر؛ در اجلاس چهارم سران در آستراخان روسیه عرض منطقه حاکمیت ملی 15 مایل دریایی و عرض منطقه انحصاری ماهیگیری 10 مایل (مجموعا 25 مایل) تعیین شد. 2. مابقی دریا به عنوان "پهنه مشترک" تعیین شد که بین 5 کشور مشترک خواهد بود. 3. از دیگر موارد بسیار مهم توافق، تصویب ممنوعیت حضور نیروهای نظامی کشورهای غیر ساحلی در دریای خزر می باشد. در این اجلاس رژیم حقوقی خزر نهایی نگردید. مسایل مهم دیگر در دستور مذاکرات "گروه کاری ویژه تدوین کنوانسیون رژیم حقوقی" قرار دارد. «نسیم»: باتوجه به بیانیه مشترک سران دریای خزر، که 25 مایل از این دریای را برای هر کدام از کشورها ساحلی اختصاص داده، سهم ایران از دریای خزر چه مقدار خواهد بود؟
مجتهدزاده: با امضای این بیانیه، دیگر از دورانی که ایران خواهان سهم و درصدی از دریا بود، خارج شدهایم. مشکل بزرگی که پیشتر داشتیم این بود که از 20 درصد دریا صحبت میشد، و اکنون با این بیانیه در حقیقت مسئله "درصد خواهی" کنار رفته است. بر این اساس، هر پنج کشور، در طول ساحل خود یک منطقه دریای ساحلی یا آبهای ساحلی به عمق 15 مایل دریایی دارند که اصطلاحا دریای ساحلی یا آبهای ساحلی نامیده میشود و تحت حاکمیت مستقیم دولتها است. بعد از این محدوده، منطقه اقتصادی تعریف میشود که در دریاهای آزاد 200 مایل است اما در اینجا 10 مایل ذکر شده چون پهنای دریای خزر مثل دریاهای آزاد باز و لاینتهی نیست.
تعریف 10 مایل برای منطقه اقتصادی و انحصاری به اصطلاح EEZ، گام مثبتی بود که بررسی مساله را راحتتر کرده است، اما باید دید که آیا توافقی حاصل شده است؟ در این بیانیه بقیه دریا در حاکمیت مشترک کشورهای پنجگانه منظور شده است و ایران موافقت خود را اعلام کرده است.
پیشتر ایران به دنبال سهم درصدی از دریا بود و در اجلاسهایی که به منظور تعیین حدود دریای خزر تشکیل میشد، شرکت نمیکرد. متعاقبا چهار کشور دیگر در دیدارهای خود مذاکرات مربوط به این دریاچه را در غیاب ایران برگزار میکردند و تصمیماتی اتخاذ کردند که ایران نمیتوانست آنها را قبول کند چون به ضرر ایران بود. محل اختلاف در این بود که روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و آذربایجان تصمیم گرفته بوند بدنه آب و سطح دریا مشترک و منطقه مشاع باشد اما کف دریا بر اساس ادامه مرزهای خشکی به طرف دریا تقسیم شود. این تقسیمبندی به زیان ایران بود، چرا که اگر قرار باشد بدنه آب مشاع باشد طبیعتاً منابع اقتصادی بدنه آب نیز مشاع خواهد بود و چهار کشور در سرمایه اقتصادی خاویار -که گرانبهاترین نوع ماهیهاست و بیشتر در سمت ایران که دریا عمیقتر است حضور دارد- شریک میشوند اما ایران سهمی از منابع نفت و گاز دریای خزر، که بیشتر در کف دریا و بخش روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و آذربایجان است نخواهد داشت.
به طور خلاصه، بر اساس تصمیم این کشورها، آنها در منابع اقتصادی ایران شریک میشدند اما ایران از منابع اقتصادی مربوط به آنها شریک نمیشد و در نتیجه این روش غیرمنصفانه و غیرعادلانه را ایجاد میکرد. پس توافقی منصفانه است که در آن هم بدنه آب دریاها و هم کف دریا مشاع باشد تا هر پنج کشور در همه منابع به طور یکسان شریک باشند؛ و اگر بناست تقسیم بندی صورت گیرد باید شامل همه بدنه آب، کف دریا، زیر کف دریا و سطح دریا شود.
این مساله،موضوعی پیچیده است و به نظر نمیرسد توافقی در این راستا حاصل شده باشد گرچه باید ببینیم آیا همانطور که وعده داده شده، کارشناسان مذاکرات را ادامه خواهند داد یا خیر.
«نسیم»: براساس این بیانیه شرایط ایران در دریای سرزمینی خود چگونه خواهد بود؟
مجتهدزاده: دریای سرزمینی برای ما در اینجا 15 مایل در نظر گرفته شد و جزء خاک و قلمرو کشور است که حاکمیت ملی در آن اعمال خواهد شد و هیچ کس حق ندارد از منابع آبی و ... آن استفاده کند اما به جز این منطقه به هر کشور 10 مایل اضافی اختصاص داده شده تا صرفا در آن ماهیگیری کنند و هیچ نوع برداشت دیگری در این مورد پیشبینی نشده است.
«نسیم»: براساس این 25 مایلی که در مجموع برای کشورهای حاشیه دریای خزر در نظر گرفته شده چه مقدار از منابع این دریاچه در اختیار ایران قرار میگیرد؟
مجتهدزاده: این موضوع به هیچ وجه قابل اندازهگیری نیست؛ این دریاچه مانند خلیج فارس است که ما در آن 12 مایل دریای سرزمینی را در اختیار داریم؛ حال ممکن است در این 12 مایل منابع مثلاً نسبت به 12 مایل عربستان سعودی و یا دیگر کشورها کمتر یا بیشتر باشد.
کاری که در خلیج فارس صورت گرفته این است که کف دریا را تقسیم کردهاند و این بخش مشاع نیست، حال در خزر نیز میگویند ما میخواهیم کف دریا را تقسیم کنیم و اگر آن را تقسیم کنند به شرط آن که سطح دریا نیز تقسیم شود به نفع ما خواهد بود.
در خلیج فارس تقسیمات جغرافیای سیاسی، رژیم حقوقی را به صورتی درآورده که هر کشوری منابع گازی و نفتی ویژه خود را دارد و طبیعت این مرزبندی را به شکلی در آورده است که یک کشور منابع بیشتری دارد، مثلاً عربستان سعودی در منطقه دریایی منابع نفتیاش خیلی بیشتر از مثلاً ایران است. ولی همین تقسیمبندی از نظر استراتژیک و ژئوپلوتیک وضعیت ایران را نسبت به بقیه کشورها ممتازتر کرده و به همین دلیل ما نمیتوانیم بگوییم مثلاً تقسیمبندی در دریای خزر که 15 مایل را در نظر گرفته چه مقدار از منابع را در اختیار ما قرار میدهد.
بعد از این بیانیه مشترک بحث درصد باید به کلی رها شود و تنها موضوعی که باقی میماند این است این است که دقیقاً نمیدانیم منابع فسیلی ما (گاز و نفت و...) در خزر به چه صورت است و شناخت درستی نسبت به آن وجود ندارد ما از یک طرف میدانیم که در منطقه مشترک ما و جمهوری آذربایجان که فلات قاره است، منابع نفتی خوبی وجود دارد که قابل اعتنا است و بیشتر استفاده جمهوری آذربایجان نیز در همین منطقه بوده؛ اما اکنون با این تصمیمات جدید وسط این محدوده مرز کشیده شده و تکلیف هر کدام از این دو کشور مشخص میشود در مورد بقیه دریا نیز اگر منابع نفتی و گازی وجود داشته باشد، تولید آن مشکل خواهد بود.
هرچند ما اطلاعات زیادی از این منابع زیرزمینی دریای خزر در منطقه ایران نداریم اما اطلاعات تاریخی جغرافیایی من حکم میکند که منابع گازی نفتی ما در خزر خیلی بیشتر از آنی است که اشخاص فکر میکنند، بنده به یاد دارم در 50 سال پیش در جنوبیترین منطقه خزر یعنی در منطقه نور قرارداد تولید نفتی با شرکت آمریکایی اُکسی دنتال امضاء شده بود و آنها شروع به اکتشاف، حفاری و تولید نفت کردند یعنی حتی به مرحله تولید نیز رسیده بودند که روسها فشار آوردند و مداخله کردند و ایران مجبور شد که آن قرارداد را لغو کند و تولید نفت را متوقف کند. در منطقهای مانند بابلسر، محمودآباد و نور در خارج از دریا و در سواحل شنی چشمههای نفت وجود دارد که به طور طبیعی نفت از آن بیرون میزند و با توجه به آن گمان من این است که منابع و نفتی گازی ما در دریای خزر باید بیشتر از آن چیزی باشد که ما اکنون با آن آشنایی داریم.
البته نکته دیگری وجود دارد که مانع از آن میشود که ما زحمت بسیاری برای ارزیابی منابع در این منطقه بکشیم کنیم و آن مانع نیز این است که فرض کنید حتی اگر ما منابع بسیار زیادی در خزر داشته باشیم باید ببینیم چقدر به سود ماست که آن را تولید کنیم چون تولید نفت و گاز در خزر به منظور صادر کردن صرفه اقتصادی بسیار پایینی دارد؛ هزینهای که باید برای تولید نفت در اعمال 400 الی 500 متر صرف شود بسیار زیاد است و بعد از آن نیز باید با لولهکشی از کوهستانها عبور داده شود تا به خلیج فارس و دریای آزاد برسد که این خود قیمت نفت را دو برابر خواهد کرد که تازه زمانی که نفت به خلیج فارس برسد از قیمت نفتی که در خلیج فارس تولید و صادر میشود یک چهارم قیمت آن خواهد بود؛ این عدم صرفه اقتصادی مانع از آن خواهد بود که کشورها به سمت اقتصادی کردن و استخراج این منابع هجوم بیاورند.
آمریکاییها بعد از ورود به منطقه ما هجومی آوردند و شایعاتی پخش کردند که این مقدار زیاد است و در آذربایجان و دیگر جاها با سرمایهگذاری فراوان خط لوله باکو جیهان را با میلیاردها دلار سرمایه ایجاد کردند اما امروز هیچ کس دیگر از آن بحثی نمیکند و به دلیل عدم صرفه اقتصادی آن بحثها خاموش شده است.
«نسیم»: براساس تقسیمبندی فعلی وضعیت منابع میان ایران و آذربایجان به چه شکل است؟
مجتهدزاده: در منطقهای که ما به آن حوزه البرز میگوئیم و منطقه مشترک ما با آذربایجان است نه ما اجازه دادیم که آذربایجان چیزی تولید کنند و نه آنها اجازه میدادند که ما تولید کنیم لاجرم این تقسیمبندی نه تنها ضرری ایجاد نکرد بلکه راه را باز کرد تا دو کشور بدانند حق و حقوق آنها کجاست و چگونه از آن استفاده کنند.
«نسیم»: باتوجه به اینکه فرمودید مناطق نزدیک به ما پرعمقتر از مناطق دیگر کشورهاست، آیا با این تقسیمبندی دسترسی ما به منابع مشکلتر از دیگر کشورها نخواهد بود؟
مجتهدزاده: ابداً مگر ما قبل از این تقسیمبندی میتوانستیم از سواحل دیگر کشورها استفاده کنیم؟ مطمئنا خیر، ما تنها چیزی که در طبیعت وجود دارد را جنبه حقوقی دادیم.
ببینید این حساسیت بیخودی در بیست سال گذشته در مورد خزر در کشور ما وجود داشت و این حساسیت فقط و فقط به زیان ما تمام شد، البته من واقعا میخواهم این حساسیتها از بین برود؛ باید تاکید کرد در خزر نیمی از دریا سهم ما نیست، 20 درصد نیز حق ما نیست و تمام این حرفاهایی که در این مدت گذشته گفتهاند به زیان ما تمام شد و باعث شد که ما نتوانیم در این 20 سال مشکلاتمان را با همسایههایمان حل کنیم.
مگر کسی در سواحل خلیج فارس از این حرفها میزند و مگر کسی میگوید که این مقدار مال ماست؟ این مسائل در خلیج فارس در فضای آرام و خیلی عاقلانه حل شد و بعد از حل شدن حقوق هر کشوری مشخص شد؛ زمانی که حقوق مشخص شد دیگر این موضوع که به زیان یا سود یا کسی است قابل بحث نیست زیرا شما در قیاس با چه چیزی میگوئید به زیان یا به سود شد؟ حقیقت این است که آن چیزی که طبیعت برای شما در نظر گرفته همان سهم شما شده است.
«نسیم»: البته برخی براساس توافقات قبلی میان ایران و شوروی سابق معتقدند که ایران سهمی بیشتری از دریای خزر دارد نظر شما در این رابطه چیست؟
مجتهدزاده: این حرفها را گوش نکنید، اینها توافق نیست بلکه اینها قراردادهای استعماری است که همان زمانها نیز کاربرد آن تمام شد و از بین رفت که هیچگونه حق و حقوقی در این زمینهها برای ایران در نظر گرفته نشده است و من مفصل در این رابطه مطلب نوشتهام و تمام مواد مربوطه به این قرارداد را هم پیاده کردهام، هیچ چیزی در این قراردادها نیست با این وجود یک عده هوچی این قراردادها را مطرح کردهاند که حساسیتهای الکی را ایجاد کرده است.
به عنوان جمعبندی عرض میکنم، با این توافق باید به این نتیجه رسید که موضوعاتی از قبیل سهم و قرارداد با شوروی و موضوعاتی از این قبیل را باید انداخت دور و به این نتیجه برسیم آن چیزی که در حال تحقق است حقیقت بخشیدن به آن چیزی است که طبیعا به ما داده است.