اخبار آرشیوی
یک کارشناس مسائل رسانه: صدا و سیما تنها نهادی است که بدون قانون اداره میشود/ این سازمان به این بهانه که من به رهبری پاسخ میدهم به هیچ جا پاسخگو نیست/ مدیران گروهها، اکثرا آدمهای سیاسی هستند و توانمندی فرهنگی و علمی برای اداره یک گروه برنامهساز را ندارند
پایگاه 598 نوشت: فضای نقد صدا و سیما در چند سال اخیر تکاملی نسبی یافته است و این رسانه بطور جدی مورد نقد نخبگان فرهنگی و رسانه های ارزشی قرار گرفته است. لیکن بدلیل فضای بسته صدا و سیما و بایکوت کامل نقدها توسط آن، کمتر به ریشه های درونی و علل پیشین بروز چنین ناهنجاری هایی در سازمان پرداخته شده است. آنچه در زیر می آید، گفتگوی چالشی 598 با حجت الاسلام علی جعفری، کارشناس رسانه و فارق التحصیل دانشکده صدا و سیما می باشد که در آن به آسیب شناسی درونی خود سازمان صدا و سیما و همچنین دانشکده آن پرداخته شده است. در این گفتگو ما سعی کردیم تا جای ممکن از سازمان دفاع کنیم تا آسیب های اصلی بیشتر نمایان گردد. - جناب آقای جعفری، ما اگر یک گام از ایراداتی که در صفحهی تلویزیون میبینیم عقب تر بیاییم و بخواهیم علت به وجود آمدن چنین ایرادهایی را در سازمان صدا و سیما که این برنامه ها را تولید میکند پیجویی کنیم، به چه مواردی میرسیم؟ آیا مثلاً صدا و سیما مسئولین بدی دارد؟ سیستم بدی دارد؟ مطالعات ندارند؟ چه مشکلاتی هست؟ به نظرم مادر همهی مشکلات صدا و سیما این است که قانون ندارد. صدا و سیمای جمهوری اسلامی فکر کنم تنها نهادی است
که بدون قانون اداره میشود. در سال 68 که قانون اساسی بازنگری شد، بخشهایی مربوط به اصولی بود که به صدا و سیما ربط داشت. این اصول در قانون اساسی بازنگری شد و تلقی قانون اساسی از صدا و سیما تغییر کرد. متناسب با آن تغییر، قانون صدا و سیما باید از اول نوشته می شد. - چه تغییراتی در آن بازنگری رخ داد؟ صدا و سیما تا سال 68 زیر نظر نمایندگان قوا اداره میشده. یعنی یک «شورای سرپرستی» از نمایندگان قوا تشکیل می شد و این شورا مدیر عاملی انتخاب می کرد که او سازمان را اداره می کرد. سال 68 نظام صدا و سیما شد «نظام ریاستی»؛ یعنی در بازنگری قانون اساسی به خاطر اختلافاتی که این نمایندگان بر سر ادارهی سازمان داشتند، یکی از پیشنهادات این بود که صدا و سیما برود زیر نظر رهبری. اتفاقاً خود آقا با زیر نظر رهبری رفتن مخالف بودند و میگفتند در اینصورت، سیئات صدا و سیما به نام رهبری نوشته میشود. این تعابیر را دارند در مشی مذاکرات قانون اساسی. یک عده اشکال میکنند که صدا و سیما خیلی حساس است و نمیشود به جای دیگر واگذار کرد؛ آقا میگویند مثلاً مگر وزارت نفت حساس نیست؟ چه طور وزارت نفت زیر نظر دولت می کند؟ صدا و سیما هم میتواند این
طوری باشد. در نهایت موافقت نکردند و نظام ادارهی صدا و سیما بالکل متحول شد و در قانون اساسی اینطور آمد که نحوهی اداره صدا و سیما طبق قانونی که بعداً در مجلس نوشته میشود اداره خواهد شد. یعنی آن قانونی که قبلا صدا و سیما داشت، دیگر کان لم یکن تلقی میشود. متاسفانه از سال 68 تا همین الآن، این قانون نوشته نشده است. - آن قانون قبلی چه بود؟ قانون مفصلی است، یکی از مفصل ترین قانونهای مصوب بعد انقلاب است که اتفاقاً قانون انقلابی خوبی است و تعیین تکلیف کرده نحوهی اداره صدا و سیما را. - اشکالش چه بود؟ اشکالِ کلی داشت؛ آن موقع چون بین روسای قوا اختلاف وجود داشت، نمیتوانستند کامل کار کنند. بعدا این نظام عوض شد و بر اساس نظام ریاستی قرار شد عمل بشود. این نظام ریاستی الآن قانون ندارد و آقای ضرغامی طبق هیچ قانونی صدا و سیما را اداره نمیکند. - بالاخره یک قسمت از قانون مربوط به ریاست آن سازمان است. همه چیز آن سازمان، ریاست آن سازمان، نحوهی مدیریت آن سازمان، نحوهی توسعهی آن سازمان. دیگر قوا دخالتی در ادارهی سازمان ندارد. استقلالش از سایر ادارهی کنندگان مملکت، خود این مبدا همهی تحولات میتواند باشد. - پس الان شما
به نظرتان مشکلی که صدا و سیما دارد، این است که رئیسش را رهبری انتصاب می کند و نه کس دیگر؟ ما کاری با رئیس نداریم؛ ریئس را فقط رهبری میگذارد، بقیهی نحوهی ادارهی صدا و سیما را باید قانون مشخص کند و قانونی وجود ندارد.ز - بالاخره هیچ سازمانی همین طوری اداره نمیشود و قطعاً داخل صدا و سیما یک آیین نامه هایی وضع شده. مهمترین مشکل صدا و سیما ناظر در بیرون از صدا و سیما است. او اصلاً به هیچ جا پاسخگو نیست. به این بهانه که من به رهبری پاسخ می دهم، به هیچ جا پاسخ نمی دهد. - پس شورای نظارت... شورای نظارت هم قانون ندارد. هم نظارت و هم نحوه اداره صدا و سیما را قانون باید مشخص کند. شورای نظارت هم برایش قانون وضع نشده. اصلاً قانونی وجود ندارد. فقط «اسم» شورای نظارت در قانون اساسی است. نحوهی نظارت آن، حیطهی اختیارات آن، میزان برخوردی که میتواند بکند با آن تخلفی که میبیند یا احیاناً تشویقی میخواهد بکند و بطور کلی حیطهی دخالت آن در صدا و سیما معلوم نیست و قانونی در این زمینه وجود ندارد. انگار شما بگویید اسم مجلس شورای اسلامی در قانون آمده! بالاخره ادارهی مجلس آیین نامه میخواهد. این به نظر من بزرگترین اشکال صدا و
سیما است از نظر ساختاری. - بالاخره این سازمان سی سال است دارد کار میکند و طبیعتاً در داخل خودش از طریق شوراهای خودش و اتاق فکر هایی که دارد، یک قوانین داخلی وضع کرده است. قوانین داخلی ندارد یک رویهای در داخل خودش دارد. - بله. آنها چطور؟ چه اشکالاتی دارند؟ مهمترین اشکال داخلی صدا و سیما از نظر حرفهای و مدیریت فرهنگی این است که مدیران گروههای برنامه ساز، یعنی گروههایی که برنامه سازی را راهبری میکنند، تخصص لازم را ندارند. اینها اکثرا آدمهای سیاسی هستند، فقط آدمهای مورد اعتمادند. اینها توانمندی فرهنگی و مدیریتی و علمیِ ادارهی یک گروه برنامه سازی را ندارد. لذا اولاً در مواجهه با یک مشکل، برخورد حذفی و سلبی دارند. مثل برنامهی هفت که الان روی آنتن است و مثلاً ده تا اشکال در آن هست. اما اینها نمیتوانند این مشکلات را حل کنند و فقط میتوانند کات کنند، فقط میتوانند برنامه را حذف کنند. یا اینکه تمام ذهنیت و سلیقه و بینششان از طریق کارگردانها و تهیه کنندگان جهت دهی میشود. یعنی یا برخورد ایجابی مطلق دارند یا برخورد سلبی مطلق. یا کارگردان بر اینها سوار است، یا اینها کارگردان و تهیه کننده را کلاً حذف
میکنند. نمیتوانند برنامه را راهبری کنند. زیرا توانایی و توانمندی این کار را ندارند. ریشه این امر باز برمی گردد به آن نظام حقوقی. اگر نظام حقوقی صدا و سیما روشن شده باشد، نحوهی ارزیابی عملکرد، صلاحیتهای کسانی که در این سازمان پست می گیرند در حد رئیس شبکه، فرایند انتخاب یک نفر به عنوان رئیس شبکه، فرایند انتخاب یک نفر به عنوان رئیس گروه و صلاحیت هایی که او باید دارا باشد، در آن قانون میآید. الان وقتی قانونی وجود ندارد، هر کس را که هر طور صلاح دانستند آنجا میگذارند. الان هم صلاح میدانند آدمهای سیاسی را بگذارند، نه آدمهای حرفهای انقلابی را. آدمهای سیاسی که سوابق انقلابی دارند نمیتوانند، جواب نمیدهد، سی سال است جواب نداده. دیگر این دوران تمام شده و همه میدانند این سیستم جواب نمیدهد. - خب این مشکلی است که در کل نظام ما هست. اینکه هیچ کس متناسب با تخصصش سرکار نیست. نه، در کل نظام ما اینطوری نیست. شما در وزارت علوم نمیتوانید یک معاون آموزشی که مثلاً فوق دیپلم فنی باشد، وزیر علوم بگذارید. باید دکتر باشد، استادیار باشد، عضو هیئت علمی دانشگاه باشد. ضوابط وزارت علوم اجازه این کار را نمیدهد. - در کل
میگویم؛ مثلاً رئیس جمهور ما رشته اش فنی است. رئیس جمهور هم ضوابط دارد؛ رئیس جمهور صلاحیتش در جای دیگری احراز می شود. - خب رشتهی تحصیلی اش هیچ ربطی به کارش ندارد شما بحثتان سر تخصص است دیگر. من دارم درباره رؤسای گروهها صحبت میکنم، درباره رئیس صدا و سیما که صحبت نمیکنم. آیا رئیس جمهور میتواند یک نفر را وزیر فناوری ارتباطات بگذارد که مثلاً دکترایش علوم سیاسی باشد؟ تا حالا وزیر کشاورزی داشتیم که دکترایش ادبیات فارسی باشد؟! در این فضاحت دیگر نداریم. کسی که صلاحیت یک کار را به صورت مطلق ندارد نمیتواند بیاید آن کار را بکند. - الان اگر ما خودمان را بگذاریم جای مسئولین سازمان. در کشور ما کسانی که فرهنگ سرشان میشود، رسانه سرشان میشود، یا مدیریت بلد نیستند و یا در جهت گیری های سیاسی با ما زاویه دارند. مثلاً فرض کنید یک کسی مثل آقای افروغ؛ آقای افروغ یک آدم واقعا فرهنگی است، یک نخبهی فرهنگی حساب میشود در کشور ما، ولی از لحاظ سیاسی زاویه ای پیدا میکند. حالا حتی اگر بخواهیم جریانات نخبهی فرهنگی مان را ریشه شناسی کنیم، ریشه شان به یک جاهایی بر میگردد که حالا خودتان هم میشناسید. من به نظرم میآید در نظام ما
این ترکیب سه گانه، یعنی کسانی که هم از نظر سیاسی با ما همراه باشند، هم نخبهی فرهنگی باشند و هم مدیر باشند ما اصلاً نداریم. مثلاً فرض کنید شهید مطهری که دیگر یکی از تئوریسین های انقلاب ماست، خب آقای علی مطهری تمام کتابهای ایشان را ویراست علمی کرده. لکن شما الان حاضرید یک قسمت از مدیریت فرهنگی یک کشور را به دست این آدم بدهید؟ یا آقای افروغ از آن طرف زاویه سیاسی پیدا میکند. شما با مثال افروغ و مطهری میتوانید این ادعای بزرگ را ثابت کنید؟ - خب آدم های فرهنگی ما در سطح مدیریت های کلان مگر کلاً چند تا هستند؟ یک برآیندی که از همه آنها بگیریم، به نظر من این سه در کسی جمع نمی شود. به خاطر این که نظام حقوقی حاکم بر آن سازمان این را نخواسته. اگر کسی نیست، باید تربیت بشود. آن نظام حقوقی اگر باشد خواهد گفت که اگر کسی نیست، رئیس حق ندارد حکم بزند و همه را باید سرپرست بزند. باید ارزشیابی بشود، باید نزدیکترین آدم در آن جا انتخاب بشود. شما می گویید چنین آدمی را نداریم درست است؟ آقای ضرغامی چند سال است که مسئول صدا و سیما است؟ در این هشت سال برای تربیت چنین آدم هایی چه کار کرده؟ در دانشکده قم چه کار کرده؟ باید تربیت بشود
دیگر، امکانات تربیتی هم که دارد، چرا این اتفاق نیفتاده؟ اقلا ده تا مدیر میآوردند بالا و میگفتند ما ده تا مدیر شاخص داریم. - فرض کنید شما مسئول صدا و سیما بودید؛ برای تربیت این نیروها چکار میکردید؟ یک زمانی صدا و سیما در قم یک دانشکده تاسیس کرد، طلابی را آورد و آموزش رسانه دیدند و الآن هم محصولاتی دارند. ولی هیچ دردی از سازمان دوا نشد. ما داریم دربارهی «مدیریت» سازمان صحبت میکنیم نه دربارهی تربیت تهیه کنندگان. ما میگوییم مدیر گروه برنامه ساز باید تخصص هایی داشته باشد، صلاحیت هایی داشته باشد. در هیچ جای سازمان صدا و سیما برای تربیت مدیری در این سطح اقدامی نشده. اگر شده ناموفق بوده. نشانه اش این است که بسیار بسیار نادرند کسانی که از دانشکده صدا و سیما فارغ التحصیل شدند و الان در صدا و سیما مدیریت هایی از این دست دارند. - خب مشکلش چیست دانشکدهی صدا و سیما یا دانشکده قم؟ اینها چکار باید می کردند؟ از یک طرف پتانسیل حوزه را آوردند و از طرف دیگر متون آموزشی رسانه و استادان قوی را تا نیرو تربیت کنند. خب دیگر چکار باید می کردند؟ شما اگر مسئول دانشکده صدا و سیما بودید چکار می کردید؟ من دانشکده صدا و سیمای قم را
منحل میکردم و یک دانشکدهی دیگر درست میکردم. دانشکدهی صدا و سیمای قم هیچ کدام از خروجی هایش را خود صدا و سیما به خدمت نگرفته. یعنی معلوم است ناکارامد است دیگر. خود صدا و سیما وقتی به اینها حکم نمیدهد مدیرشان کند، ناکارآمد است دیگر. خود سیما برنامهی درجهی «ب» «الف» نه «ب» اینها همه دارند برنامه رده «ج» می سازند و نه حتی «ب». شما میخواهید بگویید امکان آموزش علمی در ایران وجود ندارد؟ چه میخواهید بگویید؟ امکان توسعهی علمی در ایران وجود ندارد؟ - من میگویم صدا و سیما به نظرم ظرفیتش را بکار گرفته است. منظور شما این است که امکان زایش علمی و تولید آدم توانمند در حوزهی هنر در جمهوری اسلامی عقیم است؟ - من نمیگویم عقیم است، اما ساختارها عقیم اند؛ هر دوی ما قبول داریم ساختارها عقیم هستند، سؤال این است که چرا؟ اشکال کار کجاست؟ این است که شایسته سالاری وجود ندارد. خیلی روشن است، شما آدم ناشایست بیاورید، کسی که صلاحیت ندارد را بیاورید، او ممکن است برود دانشکده درست کند اما آن دیگر فقط اسمش دانشکده است واقعاً دانشکده نیست. - در دانشکده قم واقعا شایسته سالاری نیست؟ چه کسی را بیاورند جای اینها؟ ما انتزاعی
نمیخواهیم بحث کنیم، میخواهیم علمی بحث کنیم. الان فرض کنید آقای ضرغامی بنشیند این جا و بگوید من میخواهم دانشکدهی صدا و سیما را اصلاح کنم آقای جعفری. شما میگویید نیروهای شایسته بیاور، او میگوید این هایی که گذاشتم شایسته ترین ها هستند، از اینها بهتر پیدا نکردم. میگویید متون دینی بیاور. میگوید من در آن جا حوزویها را آوردم. پس این بچه هایی که در جشنواره عمار این همه تولیدات هنری داشتند کجا تربیت شده بودند؟ - اینها جایی تربیت نشده بودند، خودشان خودجوش به وجود آمدند. همین طور سرخود به وجود آمده بودند؟ - جایی تربیت شدند به نظر شما؟ اینها درس نخواندند هیچ کدام؟ - درس مستندسازی نخواندند. الان مثلاً همین بچههای صفیر دانشجوی شریف هستند. رشته شان فنی است. می دانم دانشجوی شریف هستند. بالاخره یک فرایند تربیتی طی کردند تا توانستند این همه آثار فاخر تولید کنند. چه طور چنین نیروهایی در دانشکده صدا و سیما تربیت نمی شوند؟ - چرا؟ ما میخواهیم چرایش را از شما بپرسیم؟ این نقص کجاست؟ ببینید یک قسمت از نقص، نقص مدیریت است، یک قسمت نقص متون است، یک قسمت هم مربوط به محدودیت ظرفیت ما است. ممکن است آقای ضرغامی الان برگردد
بگوید با این متون و با این استادهایی که ما در کشور داریم، بیش از این نمیشود و من دارم نهایت تلاشم را میکنم. شما معتقدید این طور نیست؟ من میگویم جشنواره عمار یک مثال نقض برای این ادعاست. دانشجویی که بدون هیچ ساپورت خاصی توانسته این قدر خودش را ارتقا دهد، طبیعی است که اگر در این سالها یک بستر مناسبی فراهم شده بود در این صدا و سیما، خیلی بیش از این رشد میکرد. چرا رشد نمیکرد؟ شما میخواهید بگویید جبر عدم رشد است در ایران؟ شما میخواهید آقای ضرغامی تمام ظرفیتها را به کار گرفته؟ نه این کار را نکرده. در دانشکدهی صدا و سیمای تهران، در طول ده سال اخیر هیچ تحول یا حداقل توسعهای در تاسیس گروههای مطالعاتی، گروههای علمی و جذب هیئت علمی متناسب با نیازهای سازمان صورت نگرفته. مثلاً یکی از پر پسامدترین برنامههای صدا و سیما، برنامههای مناسبتی است. فکر میکنم حداقل سی درصد آنتن صدا و سیما در طول سال به برنامهی مناسبتی اختصاص دارد. مناسبت های ملی، مناسبتهای مذهبی و مناسبتهای دیگر. لیکن در دانشکده صدا و سیما هیچ مرجعی برای مطالعه و تولید دانش و مهارت و بررسی انتقادی دربارهی مناسبتها اصلاً وجود ندارد. در
دانشکده قم هم وجود ندارد. من دارم درباره ساختار آموزشی دانشکده صحبت میکنم. ساختار آموزشی دانشکده باید برای برنامه هایی که سی درصد آنتن تلویزیون را تأمین میکند پشتیبانی مطالعاتی تولید کند. در ساختار علمی دانشکده مابه ازاهایی برای رفع بسیاری از نیازهای سازمان وجود ندارد. مثلاً برنامهی کودک یکی از مهمترین برنامههای تلویزیون است، حساس ترین برنامه تلویزیون است. اما هیچ بخشی در دانشکده صدا و سیما برای مطالعه در زمینه کودک و تربیت کودک وجود ندارد.