"روشنفکری با حمایت دولت زنده است"

کدخبر: 1000317

شهریار زرشناس، در گفتگو با نشریه رمز عبور به بازخوانی جریان روشنفکری و نقد عملکرد دولت پرداخت/ "زنگنه، نعمت‌زاده و امثالهم از دل مدل خصوصی‌سازی کارگزاران، میلیاردر شدند/ دولت هاشمی با پول، جریان روشنفکری را فعال کرد"

به گزارش «نسیم»، شهریار زرشناس، عضو هیات علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، گفتگویی با نشریه رمز عبور داشته است که در جدیدترین شماره این مجله، به چاپ رسیده است.

در ادامه متن این گفتگو را می خوانیم:

گفت ‌ وگویمان با شهریار زرشناس تا نیمه ‌ های شب طول کشید و حسابی مفصل شد، اما می ‌ ارزید! زرشناس در این گفت ‌ وگو مروری داشته است بر تاریخ پیدایش جریان روشنفکری در ایران و چگونگی صف ‌ آرایی آن در برابر جناح فرهنگی مؤمن، از دوره قاجاریه تا الان. خواندن این گفت ‌ وگو می ‌ تواند فهرستی از وابستگی ‌ ها، وطن ‌ فروشی ‌ ها، اسلام ‌ ستیزی ‌ ها و خلاصه همه خیانت ‌ هایی را که این جناح در طول این 200 سال به مردم ایران روا داشته ‌ اند، پیش رویتان قرار دهد.

بحث جناح فرهنگی مؤمن را حضرت آقا یک سال پیش مطرح کردند. اگر بخواهیم ریشه ‌ های فرهنگی این جناح ‌ بندی را ببینیم، ظاهراً به حضور سِر جان ملکم انگلیسی در ایران و راه افتادن جریان شبه روشنفکری می ‌ رسیم. آیا این جناح ‌ بندی از همین جا شروع می ‌ شود یا مربوط به قبل ‌ تر است؟

بسم الله الرحمن الرحیم. همین طور است. جریان و جناحی که مروج اندیشه و فرهنگ مدرن است و تقابل سازمان ‌ یافته فرهنگی و سیاسی را علیه هویت اسلامی جامعه ما، استقلال ملی ما و همه وجوه و شئونی که موجب می ‌ شدند استقلال، عزت و هویت دینی ‌ مان را داشته باشیم سازمان می ‌ داد، جریان مدرنیستی است. سابقه قبل از سِر جان ملکم را به صورت جریان نداریم. درست است در عصر صفویه مسافرانی را از عالم غرب مدرن داریم. غرب بارها به شرق و سرزمین ‌ های مسلمین حمله کرده است. در غرب باستان، اسکندر به شرق آمد و کشورگشایی کرد و فرهنگ غرب را آورد. در قرون وسطی شرق به کرات مورد تهاجم غرب قرار گرفت که بزرگ ‌ ترین آنها جنگ ‌ های صلیبی است.

استعمار غرب مدرن از ابتدای دوره رنسانس که حرکت استکباری جهان ‌ گشایانه خود را در همه سرزمین ‌ ها شروع کرد، به سمت ما هم آمد، اما در دوره ‌ ای که مثلاً پرتغالی ‌ ها جزیره هرمز را گرفتند یا انگلیسی ‌ ها کم و بیش به سراغ ما آمدند، هیچ ‌ یک از اینها اولاً سیستماتیک، سازمان ‌ یافته و تمام عیار نبود و ثانیاً هیچ کدام مشخصاً به استیلای گسترده و بنیادین منجر نشد.

از زمانی که سِر جان ملکم در سال 1215ﻫ.ق می ‌ آید یا به عبارت بهتر، سه نفر یعنی جیمز بیلی فریزر، جیمز موریه و سِر هارفورد جونز که در سال 1212ﻫ.ق به ایران می ‌ آیند، در واقع نطفه جریانی که بعدها به عنوان جریان روشنفکری در ایران شناخته می ‌ شود، ایجاد می ‌ کنند و بعد همین ‌ ها هستند که در ادامه مسیرشان تدریجاً عده ‌ ای از چهره ‌ های دولتمرد یا متنفذ و آماده را جذب و در خارج از کشور وارد لژهای ماسونی می ‌ کنند.

جالب اینجاست که بر اساس خاطرات خود اینها وقتی جریان ‌ های غربی را می ‌ برند، به ‌ سرعت تحت آموزش قرار می ‌ دهند، به لژهای ماسونی وارد می ‌ کنند و حتی بعضاً به درجات بالا می ‌ رسانند، بی ‌ آنکه سلسله مراتب را طی کرده باشند. بعضی از اینها اساساً به کارگزار و حقوق ‌ بگیر تبدیل می ‌ شوند. در زندگینامه امثال میرزا حسن خان ایلچی داریم که خود و فرزندانش حقوق ‌ بگیر و کاملاً مأمور بودند. وقتی به ایران برمی ‌ گردند، شرایط، شرایط دوران فتحعلی ‌ شاه قاجار است و دربار ایران وضعیت منفعلی دارد و اساساً با غرب مدرن آشنایی ندارد. غرب مدرن هم در اوج خوی استکباری خود است. این دوره اوج قدرت استکبار غرب مدرن است. دوره ‌ ای است که اینها آمده ‌ اند تا همه جهان را بگیرند. کم و بیش به سراغ چین، هند، اندونزی، کشورهای آفریقایی و حتی امریکا رفته ‌ اند. به سراغ ما هم می ‌ آیند و برای اینکه بتوانند مقاصدشان را پیش ببرند، باید نیروی انسانی متشکل دست ‌ نشانده یا حداقل همسو با خودشان را داشته باشند که از نظر فکری، فرهنگی و سیاسی زیرساخت ‌ های لازم را برای آنان ایجاد کند. این در واقع آغاز حرکت اینهاست.

بنابراین نطفه روشنفکری توسط غرب و در جهت منافع غرب بسته می ‌ شود.

بله، بتدریج که این نیروی متشکل انسانی جا می ‌ افتد، به سمت زیرساخت ‌ های اقتصادی، نفوذ در ساخت سیاسی و دگرگون کردن آن و... می ‌ رود. اینها دقیقاً بر این مدار حرکت می ‌ کنند. نقطه آغاز حرکت همین زمان است، یعنی آغاز سلطنت فتحعلی ‌ شاه و ورود چهره ‌ های نماینده استکبار غرب مدرن، مشخصاً نمایندگان انگلستان که بعد از آنها نمایندگان فرانسه و روسیه هم می ‌ آیند و بتدریج سنگ بنای روشنفکر ایران را می ‌ گذارند و جریان روشنفکری هم در عرصه فرهنگ و هم در عرصه سیاست نماینده رویکرد غربزده در ایران و ایران تبدیل به پایگاه آنها می ‌ شود. این حرکت هم فقط مختص ما نیست. اینها همین کار را در مصر، عثمانی، آفریقا، هند و... می ‌ کنند. اینها هر جا که رفتند، ابتدا یک نیروی انسانی متشکل را می ‌ سازند که از نظر فکری و سیاسی زیرساخت ‌ های اندیشه ‌ ای آنها را ترویج می ‌ کند. کمی که جلوتر می ‌ رویم، کار اقتصادی هم شروع می ‌ شود.

به نظر می ‌ رسد به مدت 40 سال نیروهای اینها نیروهای بوروکرات اجرایی هستند.

اگر میرزا صالح شیرازی را از نسل اول روشنفکران جدا کنیم، بقیه همگی تکنوکرات، بوروکرات و دولتمرد هستند، منتهی کارهای سیاسی تأثیرگذاری دارند. مثلاً فرخ خان امین ‌ الدوله غفاری که از همین جماعت نسل اول روشنفکرهاست، در جدا شدن هرات از ایران نقش دارد یا میرزا ابوالحسن خان ایلچی در عهدنامه ترکمانچای ایفای نقش می ‌ کند. همه اینها دولتمرد هستند، کم و بیش زبان خارجی بلدند و تا حدودی احوال دنیای غرب را می ‌ دانند و در ایران نفوذ می ‌ کنند.

در آن زمان سینما و رسانه ‌ های تصویری که وجود نداشته ‌ اند و در نتیجه نفوذ اینها در کتاب، منشورات و امثال اینهاست. نفوذشان را در این حیطه از کی و چگونه شروع می ‌ کنند؟

میرزا صالح شیرازی بنیانگذار ژورنالیسم در ایران است. البته در ژورنالیسم او، رد پای روشنفکری را صراحتاً نمی ‌ بینیم، چون فضا آماده نبوده است. اولین ظهورات فکری و نظری اینها به صورت مکتوب- چون به صورت شفاهی زودتر از این تاریخ است- از سال ‌ های 1250 و 1260ﻫ.ق یا حتی کمی زودتر مثلاً در آثار افرادی چون آخوندزاده (متوفی به سال 1295ﻫ.ق) می ‌ بینیم. او از سال ‌ های 1250 و 1260ﻫ.ق کتاب ‌ های زیادی نوشت که کم و بیش به فارسی ترجمه و منتشر شدند. به موازات اینها کسانی مثل محمدحسن خان اعتمادالسلطنه را داریم که بسیاری از رمان ‌ ها و کتب تاریخی غربی را که بار نظری هم دارند ترجمه و بعد جمعی از مترجمین را در پیرامون خود سازماندهی می ‌ کند. اینها زمینه ‌ های نشر فرهنگ غرب مدرن هستند. کمی که جلوتر می ‌ آییم، کسی مثل میرزا یوسف خان مستشارالدوله تبریزی را داریم که رساله یک کلمه ‌ معروف را می ‌ نویسد. جلال ‌ الدین میرزا یک شاهزاده قاجاری است و به دلیل شاهزاده بودن حاشیه امنی هم دارد و لذا اولین جلسات ماسونی در منزل او برگزار می ‌ شد. منتهی بعداً ناصرالدین ‌ شاه می ‌ فهمد و با او برخورد می ‌ کند.

از چه سالی می ‌ توانیم رگه ‌ هایی تئوریک را در این جریان ببینیم و این جریان دیگر صرفاً یا غالباً دیگر بوروکرات نیستند؟

ناصرالدین ‌ شاه در سال 1264ﻫ.ق به قدرت می ‌ رسد و تا 1313ﻫ.ق حکومت می ‌ کند. در دوره ناصرالدین ‌ شاه این جریان از اینکه صرفاً بوروکرات و تکنوکرات باشد، خارج می ‌ شود. هر چند در بدنه سیاسی حکومت نفوذ دارد، اما علاوه بر این نفوذ اندیشه ‌ های خود را نیز در سطح جامعه ترویج می ‌ کند. در ابتدا این کار را به صورت آثار شعری و منظوم انجام می ‌ دهد. در این دوره ادیب ‌ الممالک فراهانی را داریم که یک شاعر ماسونی است و ستایشنامه ‌ های عجیبی راجع به ایران باستان دارد. در ظاهر مسلمان است، اما گرایش ‌ های ناسیونالیستی شووینیستی دارد و برای ماسون ‌ ها ستایشنامه می ‌ نویسد. او انواع فحاشی را به آیت ‌ الله شهید شیخ فضل ‌ الله نوری می ‌ کند، اما در مرگ یک برادر ماسونی قصیده می ‌ سراید. او چنین آدمی است. این فضا شروع شده است. در ادبیات فتح ‌ الله خان شیبانی را داریم که کمتر از ادیب ‌ الممالک است، اما به هر حال حال و هوای غربزده دارد. ادیب ‌ الممالک سر سلسله ادبیات غربزده در شعر ماست. در ادبیات منثور نوشته ‌ های میرزا آقاخان کرمانی را داریم. میرزا آقا خان کرمانی کم و بیش در نقد ادبی و شعر و حوزه ‌ های مختلف ادبی و نیز بحث ‌ های تاریخی و اندیشه ‌ ای وارد می ‌ شود. آخوندزاده به شکل بسیار گسترده ‌ ای این کار را می ‌ کند. بعد سِر جان ملکم حرف ‌ هایش را شروع می ‌ کند. در سال 1276ﻫ.ق میرزا جعفر مشیرالملک معروف به میرزا جعفر مهندس به قدرت می ‌ رسد. او جزو اولین کسانی بود که به خارج از کشور رفته و مهندسی خوانده بود. او در سال 1275ﻫ.ق به ایران می ‌ آید و اولین دارالشورای دولتی را راه می ‌ اندازد تا بوروکراسی زمان را عوض کند. در سال 1276ﻫ.ق میرزا ملکم برای او «کتابچه غیبی» را می ‌ نویسد. یعنی منشورات عمدتاً در حوزه کتاب، رساله و بعد در حوزه مطبوعات از دهه 1260ﻫ.ق شروع می ‌ شود و در دهه 1270ﻫ.ق اوج می ‌ گیرد و بتدریج چهره ‌ های متعدد و مختلفی را می ‌ بینیم.

از دهه 1290ﻫ.ق، بخصوص 1300ﻫ.ق مطبوعات خارج از کشور هم فعال می ‌ شوند و پمپاژ گسترده اندیشه ‌ های مدرن به داخل کشور شکل می ‌ گیرد.

بنابراین از دهه 1250ﻫ.ق و 1260ﻫ.ق با یک کاست یا جریان روشنفکری غربزده بوروکراتیک در ایران مواجه هستیم که فقط هم کارش حضور در دولت نیست، بلکه در دولت نفوذ دارد و کاملاً به عنوان یک عامل نفوذی عمل می ‌ کند.

و بتدریج با تأسیس مدارس از جمله شورای معارف و...

بله، میرزا حسن رشدیه.

مجراهای انتقال منشورات و تفکرات مورد نظرشان را در کشور ایجاد می ‌ کنند.

صد درصد. بعد مدرسه علوم سیاسی تأسیس می ‌ شود. حتی دارالفنون در نسل ‌ های بعدی خود عده زیادی از افراد غربزده را تربیت می ‌ کند. خلاصه مستمراً چه در قالب مطبوعات، چه از طریق کتاب، چه در مطبوعات خارج از کشور، چه ترویج آرایشان در جلسات و سخنرانی ‌ ها، چه ترجمه کتب و چه ایجاد یک جریان مدرن آموزشی در کشور نهادسازی می ‌ کنند.

آیا در دوره قاجار چیزی به عنوان جریان در مقابل اینها وجود دارد؟ اصلاً مخالفت ‌ ها و مقابله ‌ هایی با اینها می ‌ شود که حالا درباره جریان بودن ‌ شان بحث کنیم؟!

در اوایل دوره قاجار بیشتر با یک نوع بی ‌ خبری مواجه ‌ ایم. نکته تأسف ‌ بار این است که چهره ‌ های فرهنگی مثل شاعران یا فیلسوفان حتی فیلسوفی مثل حاج ملاهادی سبزواری چندان با اوضاع زمانه آشنا نیستند. حتی موقعی که نخستین ترجمه ‌ ها از دکارت به فارسی منتشر می ‌ شوند، خیلی برایشان موضوعیت ندارد و هنوز خطر را درک نمی ‌ کنند. خود ناصرالدین ‌ شاه هم در جاهایی که احساس می ‌ کند حرف ‌ هایی که زده می ‌ شود بساط رژیم قاجار را درهم می ‌ ریزد، دخالت می ‌ کند. به عنوان مثال لژ ماسونی را بست، با محمدحسن خان اعتمادالسلطنه راجع به برخی از آثاری که ترجمه کرده بود، برخورد کرد.

پس افراد شاخص دغدغه مقابله با جریان روشنفکری را که نداشتند.

به نظر می ‌ رسد خطر وجوه فرهنگی موضوع را هنوز درک نکرده بودند و نگاه ‌ شان بیشتر سیاسی و بی ‌ تردید اولین مواجهه ‌ های ما سیاسی اخلاقی بوده است و مثلاً مظاهر اخلاقی آنها را می ‌ دیدیم و نگران می ‌ شدیم و یا مواجهه ‌ های سیاسی داشتیم. به نظر می ‌ رسد مواجهه ‌ های فرهنگی ما با آیت ‌ الله شهید شیخ فضل ‌ الله نوری شروع می ‌ شود. به همین دلیل به نظر بنده شیخ فضل ‌ الله نوری آغازگر غرب ‌ شناسی نقادانه در ایران است. کسی را سراغ ندارم که در دوره ‌ ای که او این حرف ‌ ها را می ‌ زد، بخوبی عمق موضوع را فهمیده و اینقدر عمیق ماهیت غرب مدرن را شناخته و باطن مقولاتی چون آزادی و مساوات را درک کرده باشد و تا این درجه ایستادگی کند. ما حرکت ‌ های اسلام ‌ گرایانه از قبیل سید جمال و دیگران را داریم، ولی اینها خودشان هم با آرای مدرنیستی به ‌ نوعی درآمیخته ‌ اند. آنجایی که انسان یک تقابل خالصانه را می ‌ بیند، به نظرم تقابل شیخ شهید است.

برخورد ایشان با مشروطه هم از همین حیث است.

دقیقاً. ایشان پیش از همه فهمید باطن مشروطه منورالفکرها چیست و به همین دلیل هم ایشان را اعدام می ‌ کنند. یعنی اینقدر از ایشان کینه دارند. مشروطه ‌ طلبانی که مدعی هستند با مستبدین مخالفند، چرا با عین ‌ الدوله کنار آمدند که حتی علیه مشروطه ‌ خواهان خونریزی کرده بود. اما آیت ‌ الله شیخ فضل ‌ الله نوری را اعدام کردند؟ این نشان می ‌ دهد مسأله اینها این چیزها نبود.

شما لوایح آیت ‌ الله شهید را ببینید. هنگامی که در حرم حضرت عبدالعظیم(ع) می ‌ نشیند و لایحه ‌ ای را می ‌ نویسد، به نظر من این لوایح بی ‌ نظیرند. بحث ‌ هایی که ایشان مطرح و پرسش ‌ هایی که از ماهیت غرب مدرن می ‌ کند و آنچه که در باره منورالفکرها می ‌ گوید، نسبت به زمان خود شاهکار است. چنین درکی بی ‌ نظیر است و کس دیگری این درک را ندارد. چرا اینها با شیخ به این شکل در افتادند؟ چون فهمیدند او متوجه اصل قضیه شده و در نتیجه یک خطر جدی برای آنهاست. آنها در مقابل خود متفکری را دیدند که روحانی و بزرگ ‌ ترین مجتهد شهر تهران است، وجاهت روحانی دارد و باسواد و باشعور است و این چیزها را می ‌ فهمد و شجاعانه در مقابل ‌ شان ایستاده است.

غیر از شیخ شهید از دوره قاجار تا آمدن رضاخان کس دیگری را هم داریم که این ‌ گونه بیندیشد؟ هنوز هم تفکر شیخ تبدیل به جریان نمی ‌ شود؟

خیر، بعد از مشروطه تا مدت ‌ ها شاید تا انقلاب اسلامی یک جریان فکری قوی در برابر روشنفکری نداریم. حتی فداییان اسلام هم عمق زیادی ندارند. اگر بخواهیم یک جریان عمیق فکری دینی را جست ‌ وجو کنیم، به ‌ ندرت در دهه 40 و 50 به مواردی برمی ‌ خوریم.

در روحانیت مبارز؟

بله، بقیه بیشتر خیزش و جرقه است. مثلاً جرقه ‌ ای که در اندیشه جلال آل ‌ احمد زده می ‌ شود که البته خلوص دینی آن خیلی بالا نیست، ولی به هر حال غرب ‌ ستیزانه است و بیشتر هم صبغه روشنفکری دارد. جرقه ‌ ای که فردید می ‌ زند، باز روشنفکرانه است، ولی وجوهی دارد. جرقه ‌ ای که مرحوم شریعتی می ‌ زند که به هر حال وجوه روشنفکری دارد. البته اینها چیزی از ارزش ‌ های این افراد کم نمی ‌ کند که در آن فضا ایستادگی کردند. راجع به مرحوم شریعتی و جلال آل ‌ احمد قطعاً باید رعایت انصاف را بکنیم و بدانیم ایستادگی ‌ های اینها ایستادگی ‌ های ارزشمندی است. واقعاً باید متوجه این موضوع باشیم که این ایستادگی ‌ ها زیر فشار ساواک صورت می ‌ گیرند. حتی اگر سکته جلال آل ‌ احمد قتل نبوده باشد، در اثر فشارهای شدیدی پیش آمد که بر او وارد شد. ایستادگی و شجاعت جلال را باید درک کرد. در دهه 40 نوشتن کتاب غرب ‌ زدگی چه به لحاظ نظری و چه به لحاظ شجاعت کار هر کسی نیست.

یا بازخوردهایی که شهید مطهری با اندیشه ‌ های التقاطی مهندس بازرگان در زمینه روح، معاد و... می ‌ کند، در جای خود کاملاً درخشان و ارزنده هستند، منتهی اینها جریان نیستند، بلکه همه رویکردهای شخصی ‌ اند. تشکل، وحدت و مرکزیت ندارند، بلکه اشخاص به میدان می ‌ آیند. در آن زمان شاید چاره ‌ ای جز این هم نبوده است. کم و بیش همدیگر را می ‌ یافتند. مثلاً می ‌ گویند شهید مطهری دیدارهایی با فردید داشته و در مقطعی شریعتی را می ‌ شناخته است، هرچند بعدها اختلافاتی پیدا می ‌ کنند. قطعاً جلال آل ‌ احمد را می ‌ شناخت. قطعاً خبر ندارم، ولی به هر حال جلال نویسنده زمان بود و شهید مطهری آدم مبارز و اهل خواندن بود و انسان می ‌ بیند همه کتاب ‌ های مارکسیستی زمان خودش را خوانده است و همه را می ‌ شناسد. خیلی جالب است ایشان حلاج میرفطروس، حافظ و شاملو را می ‌ خواند و کاملاً معلوم است فضای زمانه خود را می ‌ شناسد. یا وقتی «نصرت کریمی» فیلمی درباره سه طلاقه کردن می ‌ سازد، (1) ایشان مقاله می ‌ نویسد. ایشان در مقدمه کتاب نظام حقوق زن در اسلام می ‌ نویسد حاضر نیستم در رادیو و تلویزیون حرف بزنم، اما حاضر شدم در نقد این فیلم برای مجله «زن روز» مقاله بنویسم.

همین نصرت کریمی که فرزندش بابک کریمی الان در سینمای ایران فعال است و درباره ارتباطش با سفارتخانه ‌ ها و جشنواره ‌ ها حرف و حدیث ‌ هایی وجود دارد؟

نمی ‌ دانم، شاید. نصرت کریمی آدم معروفی در سینمای ایران بوده است.

یک مقدار به عقب ‌ تر برگردیم. با روی کار آمدن پهلوی اول، به نظر می ‌ رسد در کنار گسترش و انتشار تفکرات روشنفکری، قوه قهریه ‌ ای هم برای مقابله با تفکرات اسلامی اعمال می ‌ شود. تا قبل از پهلوی اول و در دوره قاجار تخریب فکری را داریم، ولی در دوره پهلوی اعمال قدرت هم اضافه می ‌ شود. آیا رویکرد روشنفکری از قاجار تا پهلوی تغییر می ‌ کند یا همان روند ادامه می ‌ یابد؟

استکبار غرب مدرن پروژه ‌ ای را در پیش گرفتند که بنده اسم آن را فرماسیون یا صورت ‌ بندی غربزدگی شبه مدرن گذاشتم و باید آن را جایگزین ساختارهای ما می ‌ کردند. ما یک ساخت اقتصادی داشتیم که مختصاتی داشت. یک اقتصاد طبیعی خودکفا، سنتی و ماقبل صنعتی و غیر وابسته بود. یک ساخت سیاسی داشتیم که از دوره صفویه تا قاجار ادامه یافت. اینها باید همه این ساخت ‌ ها را عوض می ‌ کردند. برای اینکه این کار را بکنند، نیازمند این بودند که یک اراده سیاسی مرکزی را ایجاد کنند که آن اراده سیاسی بتواند این کار را انجام بدهد. آنها پروژه ‌ ای داشتند که اسم آن را پروژه غربزدگی شبه مدرن می ‌ گذاریم و این پروژه ‌ ای بود که ما را تبدیل به موجود وابسته به آنها و عنصری در حوزه اقماری آنها می ‌ کرد.

آنها برای اینکه بتوانند این پروژه را پیش ببرند، حرکت ‌ های زیادی کردند. ابتدا به سراغ ناصرالدین ‌ شاه آمدند و سعی کردند از طریق ایجاد تغییر در ناصرالدین ‌ شاه این کار را بکنند، اما ناصرالدین ‌ شاه با آنها مقابله ‌ های جدی کرد. هر چند یک آدم مستبد از بسیاری جهات قابل نقد است، اما بارها در برابر آنها ایستاد و در چند مورد با کسانی که می ‌ خواستند سیستم دولت را بروکراتیک بکنند مقابله کرد. درست است ناصرالدین ‌ شاه در مواردی وادادگی دارد و کارهای بد زیادی می ‌ کند که روحانیون در مقابلش می ‌ ایستند، از جمله حاج ملا علی کنی، اما به هر حال او هم یک مقدار شاید به خاطر حفظ سلطنت خودش سعی می ‌ کرد ایستادگی ‌ هایی بکند.

به همین دلیل است که استکبار به این نتیجه می ‌ رسد که دیگر با ساختار قبلی خیلی نمی ‌ تواند به چپاول خودش ادامه دهد و باید تغییراتی ایجاد شود؟

بله، در سال 1919 هم نتوانستند پروژه را پیش ببرند. در این سال آمدند ایران را مستعمره انگلستان کنند، چون روسیه از سال 1917 کنار کشیده و ایران مستعمره فقط انگلیس بود. چون در آن پروژه موفق نشدند، رژیم رضاخان را آوردند. این طرحی است که فرمانداری هند می ‌ دهد که به ‌ جای پیش بردن پروژه مستعمره کردن، پروژه شاه وابسته و دست ‌ نشانده را اجرا کنیم که رژیم پهلوی را سر کار می ‌ آورند.

با آمدن رژیم پهلوی چند اتفاق می ‌ افتد. وظیفه اسلام ‌ زدایی، هویت ‌ زدایی، دین ‌ زدایی، مبارزه با هویت دینی و میراث شیعی و اسلامی به عهده حکومت قرار می ‌ گیرد. دیگر قرار نیست روشنفکران به عنوان یک جریان فرهنگی این کار را بکنند، بلکه ساخت سیاسی، این را یکی از برنامه ‌ های خودش قرار می ‌ دهد. برای همین هم هست که رژیم پهلوی یک ایدئولوژی مدرنیستی غربزده شبه روشنفکری دارد که گرایش آن ناسیونالیستی باستان ‌ گراست. این ایدئولوژی دقیقاً می ‌ خواهد در مقابل اسلام قرار بگیرد. به همین دلیل است که حرکت ‌ های ضد روحانیت، ضد اسلام و ضد هویت ما شروع می ‌ شوند. از تغییر لباس گرفته تا حرکت ‌ های دیگر، از جمله تحت سیطره قرار دادن روحانیون، مجبور کردن آنها به دادن امتحان، کشف حجاب، ایجاد دانشکده معقول و منقول، تأسیس دانشگاه تهران و...

و جناح فرهنگی غیر مؤمن هم تماماً با رضاخان همراهی می ‌ کند.

از 1300 تا 1320 چند گرایش را می ‌ توانیم در جریان روشنفکری ایران مشاهده کنیم که عمده آنها با رژیم پهلوی همراهی می ‌ کنند. اینها دو دسته هستند. یکی از این گرایش ‌ ها سوسیالیستی رادیکال است که بسیار ضعیف و کمرنگ است. این گرایش در سمت ‌ گیری ‌ های مدرنیستی، ضد دینی و مبارزه با روحانیت با رژیم همسوست. چهره ‌ های اصلی این جریان عبدالصمد کام ‌ بخش، تقی ارانی و مارکسیست ‌ های آن دوره هستند. اینها بخشی از گروه 53 نفر را تشکیل می ‌ دهند که در سال ‌ های 1300 تحت عنوان حزب کمونیست فعالیت می ‌ کنند و بعداً که این حزب منحل می ‌ شود، حزب کمونیست جدید را بازسازی می ‌ کنند و در سال 1316 هم رضاشاه، اینها را دستگیر می ‌ کند. اینها در ترویج غربزدگی مدرن کاملاً با رضاشاه همسو هستند. تا زمانی که دارند کار فرهنگی می ‌ کنند، رضاشاه به آنها کاری ندارد. تا زمانی که نشریه «دنیا» را در می ‌ آورند و تقی ارانی کتاب ‌ های اصول مادی و بشر از دیدگاه مادی را درمی ‌ آورد، کسی به آنها کاری ندارد و نشریه «دنیا» حتی مجوز هم دارد. حتی بعضاً در کتاب ‌ های درسی هم نقش ‌ آفرینی می ‌ کند. جایی که تشکل سیاسی شکل می ‌ گیرد، کمینترن دخالت می ‌ کند و اینها حزب کمونیست ایران را تشکیل می ‌ دهند و می ‌ خواهند حرکت سیاسی کنند، رضاشاه در سال 1316 جلوی آنها را می ‌ گیرد. این گرایش خیلی کمرنگ و در این دوره کاملاً در حاشیه است، ولی از نظر فرهنگی کاملاً با رژیم پهلوی همسوست.

گرایش دیگری که در جریان روشنفکری ایران در این مقطع می ‌ بینیم، گرایش غربزده سکولاریست ناسیونالیست شوونیست باستان ‌ گراست. این گرایش بسیار قوی است. در این گرایش ولی ‌ الله نصر، ذبیح ‌ الله صفا، بهمنیار، علی دشتی، اقبال آشتیانی، محیط طباطبایی، سعید نفیسی، حسن و حسین پیرنیا، محمدعلی فروغی و... هستند. این گرایش پررنگ ‌ ترین و قوی ‌ ترین گرایش است و اساساً اینها ایدئولوژی رژیم رضاشاه را تدوین می ‌ کنند. اغلب اینها ماسون هستند. رژیم اینها را تقویت می ‌ کند و اینها هم متقابلاً رژیم را تقویت می ‌ کنند.

این گرایش، گرایش اصلی است که مستقیم با اسلام در نمی ‌ افتد، اما نوعی لائیسیته سکولار را ترویج می ‌ کند، یعنی می ‌ خواهد بگوید اسلام خیلی خوب است. به شرط اینکه در حاشیه و در کنار باشد، مثل علی ‌ اصغر حکمت. اینها اسلامی را می ‌ سازند که کاری به حجاب، مبارزه و جهاد ندارد.

همان روشنفکری دینی است؟

نه، اینها با روشنفکران دینی فرق دارند. از نظر تقسیم ‌ بندی می ‌ شود اینها را در جناح آتئیست قرار داد. ممکن است مثلاً آقای حکمت به لحاظ شخصی نمازخوان باشد یا قرآن بخواند، اما آتئیسم را ترویج می ‌ کنند. در میان اینها همه جور آدمی هست. از تقی ‌ زاده بی ‌ اعتقاد تا سعید نفیسی که معلوم نیست عقایدش چیست و بهمنیار و اقبال آشتیانی نمازخوان هم هست، ولی رویه ‌ شان آتئیسم است. رویه اینها آوردن اسلام به مرکز و میدان مبارزه نیست.

روشنفکری دینی در این دوره کجاست؟

روشنفکری به اصطلاح دینی در این دوره گرایش بسیار ضعیفی است. مثلاً امثال احمد کسروی که تازه نمی ‌ شود او را دیندار محسوب کرد و خودش مسأله دارد. در زمانی که بیشتر سعی می ‌ کند تفاسیر متجددانه از دین ارائه بدهد و هنوز دست به دین ‌ ستیزی نزده است. رضاشاه با او هم کار می ‌ کند و به او کاملاً اجازه می ‌ دهد. این ‌ طور نیست که فعال نباشد.

اما جریان روشنفکری به اصطلاح دینی به شکلی که بعدها و در دهه 40 در مجاهدین خلق، نهضت آزادی و فرقان می ‌ بینیم، نیست.

جریان روشنفکری با تمام تقسیم ‌ بندی ‌ ها و تفاوت ‌ های ظاهری عملاً همسوی غرب است.

دقیقاً همین ‌ طور است. یعنی شما مسعود فرزاد، مجتبی مینوی، صادق هدایت و... را می ‌ بینید که با وجود کشمکش ‌ هایی که گاه شخصی، گاه فرقه ‌ ای و گاه بر سر منافع و زیاده ‌ طلبی یا هویت ایدئولوژیک هستند، با هم دارند، اما همه اینها در کل تحت عنوان ایدئولوژی ‌ های مدرن دسته ‌ بندی می ‌ شوند و از چپِ چپ تا راستِ راست اعم از ناسیونالیست و لیبرال را در بر می ‌ گیرد. همه در این مسأله که نوعی غربزدگی شبه مدرن در ایران ترویج شود، با رژیم پهلوی همسو هستند و رژیم هم از اینها حمایت می ‌ کند. رژیم برای کدام یک از اینها محدودیت و مشکل ایجاد کرد؟ تنها موردی را هم که راجع به صادق هدایت می ‌ گویند، این است که علی ‌ اصغر حکمت به عنوان وزیر معارف رضاشاه برای مدت کوتاهی برای صادق هدایت محدودیت ایجاد کرد که آن هم از موضع سیاسی نبود، بلکه درگیری شخصی بود، وگرنه کارهای صادق هدایت، بزرگ علوی و دیگران چاپ می ‌ شوند و صادق هدایت بورسیه ‌ های متعدد دولتی می ‌ گیرد، شوهر خواهرش از دولتمردان است و با اینکه دائماً به خارج می ‌ رفت و درس نمی ‌ خواند، باز بورسیه ‌ هایش را تمدید می ‌ کردند. فضا به هیچ وجه برای اینها تنگ نبود و کاملاً جولان می ‌ دادند. در آن فضا روحانیت نمی ‌ توانست نفس بکشد و یک نفر نمی ‌ توانست راحت طلبه شود و درس طلبگی بخواند. در خاطرات شهید مطهری آمده است که نوجوان بودم و می ‌ خواستم درس طلبگی بخوانم، همه به من می ‌ گفتند در این شرایط چرا می ‌ روی؟ روحانی شدن سخت بود و نمی ‌ گذاشتند، ولی برای روشنفکر شدن همه چیز راحت بود.

بعد از روی کار آمدن پهلوی دوم، آیا تغییری در این جناح ‌ بندی ‌ ها به وجود می ‌ آید یا همچنان آن روند ادامه دارد؟

تغییر به وجود می ‌ آید، البته ماهیت همان است. به این نکته باید توجه کرد ما یک سیستم داریم و یک ساختار. وقتی از سیستم می ‌ گوییم، داریم از یک ماهیت حرف می ‌ زنیم که یک روح واحد دارد. منتهی سیستم متشکل از خرده سیستم ‌ ها، عناصر مجزا و منفرد و تشکیل یافته از نوعی ارتباط و چینش است که خرده سیستم ‌ ها و اجزا را به هم وصل می ‌ کند، مثل بدن انسان. بدن انسان یک قلب دارد که یک خرده سیستم است. کلیه ‌ های دوگانه دارد که خرده سیستم هستند. کبد دارد که خرده سیستم است. عناصر مجزا و سه چهار تا گرایش دارد. همه این مجموعه یک روح واحد دارند که مغز آنها را فرماندهی می ‌ کند. نحوه چینش اینها و ارتباطی که با هم دارند، ساختار را تشکیل می ‌ دهد. ساختار روشنفکری ایران در دوره پهلوی دوم عوض می ‌ شود، اما سیستم و ماهیت آن همان است که بود. یعنی روشنفکری ایران در هر حالی که هست، از رادیکال ‌ ترین گرایش، بیژن جزنی و پویان و احمدزاده ‌ های چریک که مسلحانه در مقابل پهلوی دوم قرار گرفتند تا وابسته ‌ ترین آنها یعنی شجاع ‌ الدین شفا، ذبیح ‌ الله صفا و عوامل کارگزار رژیم پهلوی مثل علی دشتی، همگی ماهیتاً غربزده شبه مدرن و با هم یکی هستند. یعنی آن چیزی هم که جناح مسلح خیابانی مثل اشرف دهقانی، بهروز دهقانی و حمید اشرف می ‌ خواهند، چیزی ورای غربزدگی شبه مدرن نیست، منتهی آنها نوعی غربزدگی شبه مدرن سوسیالیستی می ‌ خواهند و آنها غربزدگی شبه مدرن ناسیونالیستی راست می ‌ خواستند.

آیا می ‌ توانیم بگوییم روشنفکری التقاطی با شروع مبارزات روحانیت بتدریج قدرت می ‌ گیرد؟

قدرت می ‌ گیرد، ولی قبل از آن هم حضور دارد.

خیلی کمرنگ است.

همین ‌ طور است. یعنی اگر به دهه 20 برگردید، اولین بار در سال 1321 نخستین تشکل ‌ ها را محمد نخشب و آشتیانی تحت عنوان سوسیالیست ‌ های خداپرست دارند که حتی مرحوم شریعتی هم یک مقدار با اینها مرتبط است. بعد شریعتی از اینها جدا و محمد نخشب غیر فعال می ‌ شود. اینها کم و بیش حرکت ‌ هایی می ‌ کنند و از دل اینها چند گرایش درمی ‌ آید. یک گرایش روشنفکری به اصطلاح دینی مرحوم شریعتی است. به نظر من با این جریان باید با دقت بیشتری برخورد کنیم، چون مرحوم شریعتی انسان آرمانگرا و معتقدی است که اندیشه ‌ هایش کم و بیش ایراد دارند. گاهی هم این ایرادها جدی هستند. ایشان را ندیده ‌ ام، اما احساسم این است که آدم مبارز، معتقد و آرمانگرایی است. آدم بی ‌ اعتقادی نیست. اگرچه در دهه 50 و اواخر عمرش حرف ‌ هایی می ‌ زند و کارهایی می ‌ کند که شاید تحت تأثیر شرایط بود، ولی نمی ‌ شود خدای ناکرده او را منافق نامید. آدم مخلصی است که اندیشه ‌ هایش گاهی دقیق نیستند.

گرایش دیگری که در روشنفکری ایران ظهور می ‌ کند، گرایش لیبرالی است که مهندس بازرگان و یارانش در دهه 40 و با نهضت آزادی تأسیس می ‌ کنند. این گرایش کارهای نگارشی می ‌ کند، مثل مطالبی که خود مهندس بازرگان عمدتاً می ‌ نوشت. یکی دو کار هم دکتر سحابی نوشت. اینها به لحاظ فکری واقعاً پوزیتیویست و لیبرال هستند و می ‌ خواهند یک تفسیر پوزیتیویستی از اسلام ارائه بدهند، اما به لحاظ سیاسی در پی یک مبارزه پارلمانتاریستی و «شاه سلطنت کند، نه حکومت» هستند. گرایش دیگری از دهه 50 مطرح می ‌ شود که اگرچه از اندیشه ‌ های مرحوم شریعتی تأثیر پذیرفته است، اما از مارکسیسم کپی ‌ برداری می ‌ کند.

شهید مطهری در سال 56 در مقدمه علل گرایش به مادی ‌ گرایی درباره فرقان می ‌ نویسد و به جزوه ‌ های آنها اشاره می ‌ کند. همان کسانی که بعدها آرمان مستضعفین، امت، جاما و امثال آنها را به وجود آوردند. به این ترتیب روشنفکری التقاطی ایران و روشنفکری مدرن به اصطلاح دینی ایران دو گرایش دارد. یکی گرایش رادیکال که سوسیالیستی و مارکسیستی است، یکی هم گرایش لیبرالی. اینها گرچه بعضاً با روحانیت مرزبندی دارند، اما چون در آن دوره مبارزه با رژیم شاه موضوعیت دارد، بعضی از پیوندها و نزدیکی ‌ ها را بین اینها می ‌ بینیم و مثلاً آقای طالقانی با برخی از اینها رابطه دارند، ولی به هر حال حساب اینها از روحانیت جداست.

روحانیت از سال 41 با حضرت امام(ره) مبارزه را شروع می ‌ کند. از زمانی که مبارزه روحانیت فراگیر می ‌ شود، روشنفکری التقاطی کاملاً علیه روحانیت موضع می ‌ گیرد. یعنی مجاهدین در دهه 50 با روحانیت مبارز کاملاً مرزبندی پیدا می ‌ کنند. اگر چه تظاهر می ‌ کردند که این ‌ گونه نیست، ولی واقعاً مرزبندی داشتند. کاملاً مشخص است. حتی در سال 58 هم که دائماً پدر طالقانی و امام می ‌ گفتند، باز هم مرز داشتند. حتی روشنفکران لیبرال مثل بازرگان مشخصاً با روحانیت مرز دارند. در فکر خودشان قایل به سرنگونی شاه نیستند و می ‌ گویند شاه را نمی ‌ شود سرنگون کرد. نوع نگاه امام به امریکا را نمی ‌ پذیرند. مدل حکومتی امام را قبول ندارند. این موضوع در پیش ‌ نویس قانون اساسی که در سال 58 ارائه کردند، کاملاً محسوس است. پس هر دو گرایش التقاطی در دوران پهلوی دوم با روحانیت مرزبندی دارند. اگر تجسم هویت اندیشه ‌ ها و آرمان ‌ های روحانیت را اندیشه ‌ های امام بگیریم، اینها مرزبندی دارند و به میزانی که روحانیت و مبارزه آن پررنگ ‌ تر می ‌ شود، این مرزبندی ‌ ها پررنگ ‌ تر می ‌ شود.

با پیروزی انقلاب تفاوتی ایجاد می ‌ شود. حالا دیگر حکومت باید در دست جناح فرهنگی مؤمن باشد. آیا این جریانات به حاشیه می ‌ روند و از جناح فرهنگی مؤمن حمایت قوی می ‌ شود؟ آیا در حوزه تولیدات فرهنگی جریان مؤمنی را که با این جریانات مقابله کند، داریم یا طول می ‌ کشد این جریان ایجاد شود؟

پس از انقلاب را می ‌ شود به دو مرحله اصلی- که البته مراحل فرعی هم دارند- تقسیم کرد. یکی مرحله 57 تا 60 است. در این دوره نوعی درهم آمیختگی، شلوغی، درهم ریختگی و هیجان سیاسی خیلی پررنگ می ‌ بینیم که بعضاً به مبارزات مسلحانه و ترور هم می ‌ کشد. از سال 60 به بعد ماجرا تفاوت می ‌ یابد. می ‌ خواهم روی 60 به بعد متمرکز شوم، چون بسیار تأثیرگذار و خطرناک است. از سال 60 به بعد را به چند مرحله تقسیم می ‌ کنم و معتقدم حرکت دشمن درخصوص تهاجم فرهنگی و کنار زدن فرهنگ اسلامی از سال 60 به شکل سازمان ‌ یافته شروع می ‌ شود.

استکبار بزرگ ‌ ترین لطمه را از آرمان ‌ گرایی انقلابی ملهم از تشیع که به هر حال روحانیت آن را رهبری کرد، خورد. در اینجا اتفاق جدیدی می ‌ افتد. غرب مدرن که نمی ‌ خواهد ماجرا را تمام کند، بلکه می ‌ خواهد همه آنچه را که از دست داده است، پس بگیرد و شرایط را به دوره قبل از انقلاب و سلطه غربزدگی شبه مدرن برگرداند. حالا اگر تحت لوای ایدئولوژی باستان ‌ گرایی نشد، اشکال ندارد، تحت لوای ایدئولوژی دیگری این کار را می ‌ کند و می ‌ خواهد آن پروژه را برگرداند. برای نیل به این مقصود، اولین حرکت او یک حرکت فرهنگی است. به نظر من اینها در چند مرحله عمل می ‌ کنند. اول تهاجم فرهنگی را سازماندهی می ‌ کنند، یعنی درست همان کاری که در سال 1212 کردند، یعنی هسته ‌ سازی فرهنگی می ‌ کنند و شاکله روشنفکری ضربه خورده ایران را بازسازی می ‌ کنند. روشنفکری غربزده شبه مدرن بعد از انقلاب ضرباتی می ‌ خورد. این ضربات به چه شکل است؟ جنگ مسلحانه روشنفکری التقاطی شبه مدرن که عمدتاً مجاهدین خلق بودند، شکست می ‌ خورد و فرار می ‌ کنند. روشنفکری چپ سوسیالیست رادیکال، منزوی و فراری می ‌ شوند و کلاً سازمان آنها از بین می ‌ رود. روشنفکری لیبرال هم بعد از بحث حضرت امام در مورد قصاص و مرتد اعلام کردن جبهه ملی در 27 خرداد 60 کنار می ‌ روند. یک گرایش ضعیف روشنفکری لیبرال نهضت آزادی در داخل کشور می ‌ ماند که پیر، بی ‌ حال و افشاشده هستند و لانه جاسوسی، آنها را لو داد و دیگر قدرتی ندارند. جریان استکبار باید روشنفکری جدیدی بسازد. عده ‌ ای داستان ‌ نویس و تئوریسین هم در طیف روشنفکری هستند که فعلاً به حاشیه می ‌ روند تا زمانی که زمینه مساعد شود و دوباره به میدان بیایند، از جمله رضا براهنی، علی اشرف درویشیان، مصطفی رحیمی و... که به حاشیه رفته ‌ اند. نه فضایی برای کار دارند، نه مثل سابق مطبوعات در دست ‌ شان است، نه امکان نشر آثارشان را دارند. استکبار برای اینکه بتواند این جریان را بازسازی کند، چه باید بکند؟ باید هسته ‌ ای را ایجاد کند که بتواند تکثیر شود و دوباره بدنه شبه روشنفکری ایران را با یک فرمت و ساختار جدید بازسازی کند. به نظر من، این کار را جریان سروش به عهده می ‌ گیرد. کار بسیار خطرناک و پیچیده ‌ ای هم هست. جریان عبدالکریم سروش از سال 60 تا سال 68 یک جریان کاملاً نقابدار است و خود را همسو با انقلاب نشان می ‌ دهد.

نشان می ‌ دهد یا واقعاً هست؟

معتقدم نیست و دلایلم را هم ذکر می ‌ کنم. منظورم شخص سروش است. به جریان کار ندارم، چون سروش از سال 60 تا 68 نیروگیری می ‌ کند، به تربیت شاگرد می ‌ پردازد و عقبه پیدا می ‌ کند. عقبه او کسانی مثل ماشاءالله شمس ‌ الواعظین، مصطفی رخ ‌ صفت و رضا تهرانی. آدم ‌ هایی که در بین مسئولین هستند نظیر معین، بانکی، نوربخش، حتی کرباسچی و... بنابراین جریانی با محوریت عبدالکریم سروش فعال می ‌ شود که این جریان نقابدار است و نفاق دارد و داخل حکومت هم هست و آدم ‌ هایش کم ‌ کم عرصه ‌ های مطبوعاتی و فرهنگی کشور را تسخیر می ‌ کنند. مثال می ‌ زنم. روزنامه ‌ های اصلی آن دوره به دست اینها می ‌ افتد. اطلاعات دست اینهاست و کیهان هم از سال 60 به بعد دست اینها می ‌ افتد. همین ‌ ها هستند که در سال 63، 64 کیهان فرهنگی را تأسیس و بتدریج آن را به ارگان خودشان تبدیل می ‌ کنند. اگر بخصوص از سال 64 به بعد کیهان فرهنگی را مرور کنید، کاملاً متوجه خواهید شد فضای جولان نوعی روشنفکری جدید است. یک روشنفکری نئولیبرال که ظاهر مذهبی و با حکومت هم ارتباط نزدیک دارد. افرادی مثل هادی سمتی، حاتم قادری و حتی سید جواد طباطبایی هستند که کم و بیش در آنجا ظاهر می ‌ شوند و خودشان را نشان می ‌ دهند. بعضی از آدم ‌ های این حلقه روشنفکری نئولیبرالی سروشی مطبوعات را می ‌ گیرند. شهلا شرکت زن روز را می ‌ گیرد. کیهان و کیهان فرهنگی و مؤسسه بزرگ کیهان تحت کنترل اینهاست. خاتمی وزیر ارشاد می ‌ شود و به این ترتیب ارشاد را در اختیار می ‌ گیرند. چهره ‌ هایی مثل محسن امین ‌ زاده، محسن آرمین، عبدالله انوار، سید محمد بهشتی و... در شاخه ‌ های مختلف ارشاد قرار می ‌ گیرند و در سینما جریان سینمای روشنفکری را که خودشان آن را سینمای متفکر می ‌ نامند، راه می ‌ اندازند، اما در واقع سینمایی است که مروج نوعی عرفان فردانگار غیر مبارز تارکوفسکی و پاراجانوف ‌ وار است. بعد برای عباس کیارستمی فضا ایجاد می ‌ کنند که مشق شب و امثال اینها را بسازد. فضا ایجاد می ‌ کنند که فیلم کمال ‌ الملک ساخته شود. کاملاً مشخص است یک فضای روشنفکری را در معاونت سینمایی و بنیاد فارابی سازماندهی می ‌ کنند. در حوزه معاونت فرهنگی کسانی حضور دارند که آرام ‌ آرام فضا را برای روشنفکران باز می ‌ کنند. به رمان «رازهای سرزمین من» براهنی و قصه ‌ نویسی او مجوز می ‌ دهند.

از قوت گرفتن جریان ترجمه هم نباید گذشت.

بله، یک جریان فعال ترجمه را در کشور سازماندهی می ‌ کنند که نوعاً مجموعه ‌ ای از آثار انقلاب ‌ ستیزانه، آرمان ‌ ستیزانه و نوعی پشیمانی از انقلاب را ترویج می ‌ کنند. مثال می ‌ زنم. از سال 60 تا 65 آثار زیادی از خانم هانا آرنت به فارسی ترجمه می ‌ شود و ناشرین به ‌ طور گسترده آثار این خانم را منتشر و پخش می ‌ کنند. چرا اینها به سراغ هانا آرنت می ‌ روند؟ او در سال 1975 مرده است. چرا قبل از انقلاب کسی به سراغ او نمی ‌ رفت؟ جوهر حرف ‌ های آرنت چیست؟ حرف ‌ های آرنت نوعاً انقلاب ‌ ستیزانه هستند و نوعی پشیمانی از انقلاب و گریز از آرمانگرایی و خستگی از مبارزه ‌ جویی را ترویج می ‌ کنند. در سال 59 کتاب خشونت توسط عزت ‌ الله فولادوند ترجمه می ‌ شود. در سال 63 کتاب انقلاب و در سال 62 ریشه ‌ های توتالیتاریسم و سال ‌ های بعد کتاب ‌ های او پشت سر هم ترجمه و چاپ می ‌ شوند. در کنار او مانس اشپربر است که کتاب «قطره اشکی در اقیانوس» او ترجمه و منتشر می ‌ شود. بعد مجموعه مصاحبه ‌ ها و «نقد و تحلیل جباریت» او چاپ می ‌ شوند. از زوایای مختلف جوهر حرف همه اینها یکی است. بعد یکمرتبه آرای جورج اورول گل می ‌ کند. قبل از انقلاب کمتر از جورج اورول کتابی چاپ می ‌ شد و اگر هم بود، چندان مورد اقبال قرار نمی ‌ گرفت، ولی ناگهان «درود بر کاتالونیا»، «قلعه حیوانات»، «1984»، «روزهای برمه» و «آس و پاس ‌ های لندن» چاپ می ‌ شوند. چرا؟ چون اورول همراه با اینها نوعی سرخوردگی از انقلاب را ترویج می ‌ کند و عضو ناتوی فرهنگی هم هست. خانم فرانسیس ساندرز در کتاب «سیا و جنگ فرهنگی» به ما می ‌ گویند جورج اورول عضو ناتوی فرهنگی در مبارزه ‌ ای است که سرمایه ‌ داری غرب مدرن علیه سوسیالیسم به راه انداخت.

اوضاع این طرف چطور است؟ جناح فرهنگی مؤمن چه می ‌ کند؟ در رسانه که فقط سوره را داریم.

سوره مربوط به دهه 70 است. ما داریم دهه 60 را بررسی می ‌ کنیم.

سوره اواخر دهه 60 راه نیفتاد؟

البته بله، سوره را سید محمد آوینی در سال 68 راه انداخت. بعد سید مرتضی آوینی سردبیر آن شد. در دهه 60 حرکت ‌ های پراکنده ‌ ای از این طیف داریم. مثلاً «بچه ‌ های مسجد» و سوره ‌ هایی که حسن حسینی و امثال او نوشته ‌‌ اند، هست، اما نوعی خودآگاهی نسبت به آنچه که در مملکت رخ می ‌ دهد، وجود ندارد.

به نظر من تنها کسی که در دهه 60 می ‌ فهمد مسائل تئوریک عمده ‌ ای داریم و باید با آنها روبه ‌ رو شویم و آنها را حل کنیم، آوینی است که مقاله ‌ «اعتصام» را می ‌ نویسد که بعدها در قالب کتاب «توسعه و تمدن غرب» در می ‌ آید. این مقاله ‌ ها نوعی دغدغه و احساس خطر است، ولی بقیه اصلاً این ‌ طور نیستند. فضای جنگ و شهادت دهه 60 و حضور امام خمینی، حمایت انبوه و میلیونی مردم اجازه نمی ‌ داد کسی این مسائل را درک کند. یعنی اگر شما در دهه 60 می ‌ گفتید علوم انسانی در خطر هستند، اصلاً کسی باور نمی ‌ کرد و گوش نمی ‌ داد. خیال می ‌ کردند شما ضد انقلاب هستید. موقعی که آوینی این حرف ‌ ها را زد، مجله «اعتصام» قلم او را ممنوع کرد. آقای دکتر داوری در کتاب «فلسفه در بحران» گفته است که وقتی چند جلسه درباره علوم انسانی حرف زد، به او سخت فشار آوردند که این حرف ‌ ها چیست که می ‌ زنی؟ علوم انسانی علم است. اسلام با علم دشمنی ندارد. فضایی نبود که بتوانید از این ‌ جور حرف ‌ ها بزنید. کیهان سال 65 وقتی مقاله فردید در مورد مشروطه دفع فاسد به افسد را منتشر کرد، چاپ آن را متوقف کردند و صفحه اندیشه ‌ را که این مقاله در آن چاپ شده بود در آوردند و فضای اختناق عجیبی را حاکم کردند.

در روزنامه کیهان؟

بله، همین شمس ‌ الواعظین و امثال اینها که مدعی لیبرالیسم هستند، کیهان دست ‌ شان بود و اصلاً به نظر مخالف خودشان مجال نفس کشیدن نمی ‌ دادند.

موضوع مقاله چه بود؟

همین مطالبی را که درباره مشروطه با هم صحبت کردیم، فردید تحت عنوان دفع افسد به فاسد نوشت. آقایان در مقابل آن ایستادند و نگذاشتند چاپ شود، چون باید تفسیر لیبرالی و مدرنیستی از مشروطه ارائه می ‌ دادند. فضای دهه 60 این ‌ گونه است. در دهه 60 چند اتفاق می ‌ افتد. هسته پنهان روشنفکری نئولیبرال با محوریت عبدالکریم سروش دست به نیروگیری می ‌ زند و برای خودش جریان ‌ سازی می ‌ کند. ثانیاً این جریان در بازار نشر کتاب ما به ترویج آثاری می ‌ پردازد که نوعی آرمان ‌ گریزی، تعهدگریزی و سرخوردگی از انقلاب را ترویج می ‌ کنند. ثالثاً این جریان در عرصه سینما، نوعی سینمای متمایل به شبه مدرنیته و آرمان ‌ ستیز را تعریف می ‌ کند. رابعاً در همه زمینه ‌ ها سعی می ‌ کنند با دادن مجوز و امکانات روشنفکران منزوی شده را دوباره به صحنه بیاورند. اجازه می ‌ دهند مجله آدینه، دنیای سخن و... در بیاید.

و حتی روشنفکران چپ را؟

همه را. روشنفکری چپ مارکسیست در ایران از سال 60 به بعد، به چند دلیل کم ‌ کم رو به زوال می ‌ رود. یکی اینکه شعارهای عدالت ‌ خواهی، امپریالیسم ‌ ستیزی، امریکاستیزی و سرمایه ‌ داری ‌ ستیزی که شعارهای محوری اینها بود، شعارهای انقلاب هستند و انقلاب دارد این شعارها را قوی ‌ تر از آنها مطرح می ‌ کند و از آنجا که با فرهنگ شیعی درآمیخته است، مردم به آن جذب می ‌ شوند، بنابراین جریان چپ در اینجا هویت خود را می ‌ بازد. به این نکته دقت کنید. روشنفکری ایران با تغییر ساختار بازسازی می ‌ شود و گرایشی که می ‌ شود آن را گرایش نئولیبرال التقاطی به ظاهر مذهبی نامید، در این تغییر ساختار و بازسازی محوریت می ‌ یابد.

نئولیبرال ‌ هایی که در دهه 60 فعال ‌ اند، نئولیبرال ‌ های التقاطی به ظاهر مذهبی با محوریت سروش است و شاگردانی که تربیت می ‌ کند و همه جا هستند. از 67 به بعد که سروش مقالات قبض و بسط تئوریک شریعت را منتشر می ‌ کند، نقاب نفاق را کم ‌ کم می ‌ اندازند و ماهیت ‌ شان را آشکار می ‌ سازند. اول در قالب شبهه ‌ آفرینی ‌ های کلامی و مذهبی و بحث ‌ های نظری جلو می ‌ آیند، بعد به فقه و روحانیت حمله می ‌ کنند، بحث مدیریت فقهی را زیر سؤال می ‌ برند و به قول خودشان مدیریت علمی را مطرح می ‌ کنند و کم ‌ کم ظهور سیاسی می ‌ یابند.

دولت سازندگی هم این اجازه را به آنها می ‌ دهد.

دقیقاً ماجرا همین است. سال 68 نقطه عطفی در حرکت اینهاست. اگر روشنفکری نئولیبرالی التقاطی در سال 60 تا 68 که هسته اصلی روشنفکری بعد از انقلاب است، حالت پنهان دارند و ماهیت خود را آشکار نمی ‌ کنند، حضور سیاسی آشکار ندارند و آشکارا مخالف ‌ خوانی سیاسی نمی ‌ کنند، از 68 به بعد جریان کاملاً عوض می ‌ شود و آشکارا شروع به عرض اندام می ‌ کنند. وقتی عرض اندام می ‌ کنند از کیهان اخراج می ‌ شوند و کیهان از آنها گرفته می ‌ شود. 69، 70 زن روز را از شهلا شرکت می ‌ گیرند و اینها می ‌ روند و کیان و زنان را تأسیس می ‌ کنند و دیگر آشکارا خودشان را نشان می ‌ دهند. سروش سخنرانی ‌ های گسترده ‌ ای می ‌ کند و راجع به لیبرالیسم و فاشیسم حرف می ‌ زند، بحث حقوق بشر را مطرح می ‌ کند، در مقابل اندیشه ‌ های امام(ره) می ‌ ایستد و دیدگاه ‌ های خود را آشکارا بیان می ‌ کنند. از 68 به بعد چند اتفاق ویژه می ‌ افتد. طیف تکنوکرات بوروکرات ‌ هایی که در سال 67، 68 در دولت مهندس موسوی حضور داشتند و مدعی دولت ‌ سالاری بودند. مثل روغنی زنجانی، ستاری، معین، نوربخش، عادلی، اکبر ترکان، غرضی و همه کسانی که در دولت موسوی شغل ‌ های مختلفی داشتند، از 68 به بعد همگی زیر چتر تئوری اقتصادی نئولیبرالی جمع می ‌ شوند. یعنی تئوری اقتصادی نئولیبرالی توسط دولت کارگزاران تبدیل به تئوری اصلی بازسازی اقتصادی ایران می ‌ شود و تحت سازندگی بازسازی اقتصادی، در واقع اقتصاد سرمایه ‌ داری شبه مدرن را بازسازی می ‌ کنند. 60 تا 68 روشنفکران حرکت کردند که ساخت فرهنگی را شکل بدهند. 68 به بعد حرکت روشنفکران در زمینه ساخت فرهنگی استمرار پیدا می ‌ کند و گسترده ‌ تر هم می ‌ شود و ساخت اقتصادی هم بدان اضافه می ‌ شود. چرا؟ چون می ‌ خواهند ساختار اقتصادی را تسخیر کنند. یکی ‌ یکی همه چیز را سر جایش می ‌ گذارند. همان پروژه قبل این بار در قالب نئولیبرالیسم برمی ‌ گردانند.

از 68 به بعد آرایش اقتصادی ما به سمتی می ‌ رود که یک سرمایه ‌ داری سکولار شبه مدرن از دل همین حلقه ‌ های بوروکرات تکنوکرات در ایران شکل می ‌ گیرد. اسم می ‌ برم چهره ‌ های اصلی که از خصوصی ‌ سازی دولت کارگزاران بهره ‌ مند می ‌ شوند چه کسانی هستند؟ کرباسچی، زنگنه، نعمت ‌ زاده و بسیاری از کسانی که از خصوصی ‌ سازی میلیاردر شدند. اینها دقیقاً از دل مدل خصوصی ‌ سازی سرمایه ‌ داری کارگزارانی بیرون می ‌ آیند.

روشنفکرانی که قبلاً با دلالی در هرات و ترکمانچای به منافع می ‌ رسیدند، این بار به نوعی دیگر سرمایه ‌ های ملی را چپاول می ‌ کنند و فربه می ‌ شوند!

حالا هسته اصلی سرمایه ‌ داری شبه مدرن در ایران و بعد هم تکثیر می ‌ شود و خیل انبوه سرمایه ‌ دار جدید پیدا می ‌ کنند. مثل رابطه ‌ ای که پسر آقای هاشمی با سرمایه ‌ داران قدیم پیدا می ‌ کند. حتی پل ‌ های ارتباطی با سرمایه ‌ داران فراری خارج از کشور می ‌ زنند. درآمد نفتی که از سال 68 به بعد می ‌ آید، باید سرریز شود تا طبقه سرمایه ‌ دار شکل بگیرد. حلقه ‌ های جدید پیدا می ‌ کنند. خصوصی ‌ سازی این فضا را آماده می ‌ کند و میدانی برای جولان سرمایه ‌ دارها می ‌ شود و جامعه تبدیل به یک جامعه سرمایه ‌ داری می ‌ شود و شکاف بین اغنیا و فقرا که در دهه 60 خیلی کمرنگ است، ناگهان پررنگ می ‌ شود، آن هم توسط کسانی که دقیقاً بوروکرات تکنوکرات ‌ های دولت ‌ سالار دولت موسوی بودند و کسانی که همیشه با سروش پیوند داشتند. کرباسچی، روغنی زنجانی و امثالهم همه شاگردان سروش بودند. یعنی یک گرایش تکنوکرات بوروکرات در بدنه روشنفکری نئولیبرال ایران ظهور می ‌ یابد که در کنار آن گرایشی است که دارد کار فرهنگی می ‌ کند. درست مثل اتفاقی که از سال 1212 به بعد افتاد.

در اینجا یک واقعه دیگر هم رخ می ‌ دهد. از سال 68 به بعد بخشی از روشنفکری نئولیبرال ایران که دارد فعالیت می ‌ کند، دیگر به ترجمه بسنده نمی ‌ کند، بلکه آثاری را هم تولید می ‌ کند. بشیریه، شایگان و رامین جهانبگلو برمی ‌ گردند و شروع به نوشتن آثاری می ‌ کنند. آثار خارج از کشور به فارسی ترجمه می ‌ شوند. مثلاً «اقتصاد سیاسی مشروطه» کاتوزیان، «مصدق و نبرد قدرت» کاتوزیان چاپ می ‌ شوند. خلاصه آثار تمام نئولیبرال ‌ ها را در سراسر دنیا ترجمه می ‌ کنند و به اینجا می ‌ آورند و همراه تألیفات خودشان چاپ می ‌ کنند و به این ترتیب بدنه می ‌ سازند. بعد دولت آقای رفسنجانی با محوریت آقای عطاءالله مهاجرانی پول می ‌ دهد و جریان روشنفکری گردون را فعال می ‌ کند. گردون از سال 69 نشریه و انتشارات می ‌ زند و نسلی از داستان ‌ نویس ‌ های روشنفکر نئولیبرال را در کشور تربیت و برایشان فضا ایجاد می ‌ کند.

به این نکته هم توجه کنید که روشنفکری نئولیبرال ایران از سال 68 تا 84 بسیار فعال می ‌ شود، ارتباط خود را با خارج گسترش می ‌ دهند، دامنه حرکت ‌ هایشان تنوع می ‌ یابد، موضوعاتی که در آن فعال می ‌ شوند زیاد می ‌ شود. فقط ترجمه نمی ‌ کنند، بلکه تولید هم می ‌ کنند و اینجاست که در سال 69، 70 حضرت آقا بحث تهاجم فرهنگی را مطرح می ‌ کنند. یعنی از یک طرف در اقتصاد به سمت سرمایه ‌ داری سکولار می ‌ رویم و طبقه متوسط که لایه فوقانی پروار دارد و همین طبقه متوسط پروار توسط نظام آکادمیکی که به وسیله سروش و انقلاب فرهنگی ساخته ‌ اند، جهان ‌ بینی مدرن را می ‌ گیرد و آن را به خوردش می ‌ دهند. ما الان 14 میلیون فارغ ‌ التحصیل داریم که حتی اگر نصف اینها هم تحت تأثیر مشهورات مدرنیستی قرار گرفته باشند- که بیش از این هستند- پایه اجتماعی محکم و گسترده ‌ ای برای این جریان ایجاد شده است.

در یک دوره نزدیک به 200 سال همواره تقابل بین جناح فرهنگی مؤمن و جناح روشنفکری غیر مؤمن وجود داشته است. الان در سال 94 تحلیل ‌ تان از این تقابل چیست؟ الان جناح مؤمن رسانه و ژورنالیسم و تا حدی سینما دارد. سرانجام این مصاف به کجا می ‌ رسد و در حال حاضر این موازنه را چگونه می ‌ بینید؟

سؤال بسیار خوبی را مطرح کردید. به نظر من اولین زنگ خطری که به صدا درآمد، سال 76 بود و دومی هم فتنه 88. این اتفاقات قدری به اینها کمک کرد تا...

کمی هوشیار شویم.

بله، سازماندهی کنیم و وارد عرصه شویم. تصورم این است که در ساخت اقتصادی با یک سرمایه ‌ داری سکولار نیرومند روبه ‌ رو هستیم. البته مجموعه شرایط، مخصوصاً تحریم ‌ ها یک مقدار این سرمایه ‌ داری را تضعیف کرده است. این سرمایه ‌ داری سکولار بعد از سال 88 که اعمال نفوذ و جنبه سیاسی پیدا کرد، در حال حاضر کمی عقب ‌ نشینی کرده است، اما به دنبال بازسازی خود هستند، بخصوص سیاست ‌ های بعد از 92 نشان می ‌ دهد که می ‌ خواهد اینها را دوباره نیرومند کند. سرمایه ‌ داری سکولار وقتی نیرومند شود، لایه ‌ های فوقانی طبقه متوسط مدرن را فعال می ‌ کند و اینها قطعاً سهم ‌ خواهی سیاسی خواهند کرد. این سرمایه ‌ داری سکولار، بویژه دارد یک پشتوانه عظیم اقتصادی برای یک حرکت فرهنگی روشنفکران نئولیبرال ایجاد می ‌ کند. به نظر من در سال 94، جریان روشنفکری ایران هر چند گرایش ‌ های مختلفی دارد- از جمله گرایش ‌ های نئومارکسیسم، ناسیونال و شوونیسم- اما همچنان ایدئولوژی حاکم بر آن ایدئولوژی نئولیبرالیسم است، منتهی گرایش نئولیبرال آتئیست و نئولیبرال التقاطی توأم است. یعنی بعد از سال 88 پروژه اینها برای اینکه بتوانند نئولیبرالیسم را از طریق روشنفکری التقاطی یا به قول خودشان روشنفکری دینی حاکم کنند شکست خورد، به همین دلیل مدلش را عوض کردند. علت این هم که مهرنامه و امثال آن به روشنفکری دینی حمله می ‌ کنند و گاه با سروش اختلاف پیدا کرده ‌ اند، به همین دلیل است. به نظر من اینها دارند سعی می ‌ کنند در عرصه فرهنگی نئولیبرالیسم را تا حدی در حوزه و در میان بعضی از روحانیون ترویج کنند. پروژه نواندیشی دینی مربوط به همین است. بعد هم نئولیبرالیسم را نه در قالب ‌ های معروف و شناخته ‌ شده روشنفکری التقاطی تیپ سروش، بلکه در زبان ‌ ها و روایت ‌ های جدیدی ترویج کنند. در حال حاضر وحدت تام و تمامی بین تمام گرایش ‌ های روشنفکری ایران در ذیل ایدئولوژی نئولیبرالیسم ایرانی به وجود آمده است و می ‌ بینید «مؤسسه پرسش» در کارنامه از نئومارکسیست ‌ های به اصطلاح منتقد مراد فرهاد کوهی و مازیار اسلامی، راست ‌ گراترین آدم ‌ ها مثل مسعود نیلی دارند در یک جا فعالیت می ‌ کنند. چتر اصلی اینها هم لائیسیته سیاسی است، یعنی کنار زدن روحانیت و ولایت فقیه و مستحیل کردن نظام سیاسی برآمده از انقلاب در نظام جهانی سلطه. اینها دارند در اقتصاد هم همین مسیر را دنبال می ‌ کنند. قدرت اقتصادی که نئولیبرال ‌ های قرار گرفته در قوه مجریه می ‌ خواهند به سرمایه ‌ داری ایران بدهند و تا حدی هم داده ‌ اند، دارد در عرصه فرهنگ خیلی قوی حرکت می ‌ کند. به نظر من در سال ‌ های 84 تا 92 جناح مؤمن کم و بیش فعالیت کرد. گرچه دولت احمدی ‌ نژاد کمک چندانی به بازسازی استراتژیک این جناح نکرد.

دولت دوم یا هر دو؟

به نظر من هر دو. نه اینکه بخواهند بد عمل کنند. به نظر من بازدارندگی خوبی داشتند و سعی کردند جریان روشنفکری را از حرکت باز بدارند و موفق هم بودند. می ‌ شد نتایجش را خیلی خوب دید. در سال ‌ های 89، 90 خیلی خوب می ‌ شد دید که روشنفکری ایران درمانده شده است. ناشرین زیادی را دیده بودم که قبلاً از کانال ‌ های دولتی تغذیه می ‌ کردند و بی ‌ پول که شده بودند، مغازه ‌‌ هایشان را می ‌ بستند و نمی ‌ توانستند کتاب منتشر کنند. یکی از اینها در سال 91 حتی کارش به بستن مغازه ‌ اش رسیده بود. وزارت ارشاد آقای صفارهرندی و آقای حسینی دیگر از آنها خرید نمی ‌ کرد و نهاد کتابخانه ‌ ها، آقای واعظی از آنها کتاب نمی ‌ خریدند. نامه ‌ هایشان برای ما می ‌ آمد و می ‌ دیدم، چون مشاور آقای واعظی بودم. انتشارات طرح نو نامه می ‌ داد و در نامه گریه می ‌ کرد داریم نابود می ‌ شویم، از ما کتاب بخرید. این نشان می ‌ دهد ارشاد، نهاد کتابخانه ‌ ها و مراکز فرهنگی ارشاد از اینها خرید می ‌ کردند و اینها زنده بودند. نشر چشمه در بحران شدید بود، در حالی که الان یک شعبه جدید زده است. ققنوس الان دارد حداقل ماهی 6 عنوان کتاب منتشر می ‌ کند. دیگری فروشگاهش را در خیابان کریمخان بست و در آستانه این قرار گرفته بود که فروشگاه ولیعصرش را هم ببندد. پس در آن مقطع بازدارندگی خوبی ایجاد شد، یعنی منابع تغذیه مالی اینها را تا حدی بستند، اما از نظر ایجابی که بخواهند از بچه مسلمان ‌ ها حمایت کنند و به اینها امکانات بدهند و نهضتی از ناشرین و نشریات فعال انقلابی راه بیندازند و بخواهند پژوهشگاه ‌ ها و امکانات در اختیار جریان انقلابی قرار بدهند، این کارها را نکردند. نه روزنامه تئوریک درست و حسابی برای بچه مسلمان ‌ ها درآوردند، نه حمایت جدی از آنها کردند.

اما از بعد از 92 کل نئولیبرالیسم ایرانی فعال شده که هم در اقتصاد و هم در فرهنگ به میزان حضورشان در عرصه سیاسی بشدت یک خطر جدی است. اینها چون در قوه مجریه حضور و در عرصه سیاسی امکان جولان پیدا کرده ‌ اند و وزارت علوم، ارشاد و جاهای دیگر دست ‌ شان است، حضورشان را در اقتصاد و فرهنگ خیلی فعال کرده ‌ اند.

در صحبت ‌ هایتان بود اما می ‌ خواهم خیلی رک بفرمایید که به نظر شما الان وزارت ارشاد به کدام سو متمایل است و از کدام جناح حمایت می ‌ کند؟

حمایتی از جناح مؤمن توسط وزارت ارشاد ندیدم، به علاوه اینکه دارند از آن طرف حمایت می ‌ کنند. سؤالم این است که ناشری که قبل از سال 91 داشت تعطیل می ‌ کرد، چگونه در سال 92 ماهانه دارد 6 تا هشت عنوان کتاب منتشر می ‌ کند؟ پولش از کجا آمده است؟ ناشری که خودش به نهاد کتابخانه ‌ ها نامه می ‌ نوشت و می ‌ گفت از من کتاب بخرید، وگرنه داغان می ‌ شوم، از کجا این پول را آورده است؟ به ‌ قدری عناوین کتاب ‌ هایی که منتشر می ‌ کنند زیاد است که اگر یک تیم 50 نفره بگذارید که شبانه ‌ روز این کتاب ‌ ها را بخوانند نمی ‌ رسند. در حال حاضر چندین ناشر دارند چند برابر این کار را می ‌ کنند. یعنی فقط یک ناشر طرح نو نیست. هم ‌ اکنون بازار کتاب مملو از حضور اندیشه ‌ های سکولار است. در هر زمینه ‌ ای که بخواهید مطالعه کنید، فلسفه، ادبیات داستانی، جامعه ‌ شناسی و... جز این حرف ‌ ها چیزی پیدا نمی ‌ کنید. همه را گرفتار کرده ‌ اند. تمام کارهایی هم که قبلاً مجوز نداشتند یا مجوزهایشان معطل بود، همه مجوز گرفته و فعال شده ‌ اند. کتاب ‌ هایی مثل «ایران در گذر روزگاران» که دیگر جزو شاهکارهای وزارت ارشاد است. کتاب ‌ های ضد اخلاقی فراوانند. با عرض معذرت کتاب ‌ هایی که خودارضایی را ترویج می ‌ کنند. کتاب ‌ هایی که درباره زن ‌ ها و تجاوز هستند و... فراوانند و کار از این حرف ‌ ها گذشته است. انگار سیاست وزارت ارشاد فعلی این است که از طریق ایجاد تکثر در حضور روشنفکران، اندیشه ‌ های نئولیبرال را در اقتصاد، اجتماعیات، سیاست، روان ‌ شناسی و بخصوص ادبیات کار را به جایی برساند که کنترل از دست همه در برود و این کار را کرده است، بنابراین تحرک جناح نئولیبرال در عرصه فرهنگی فوق ‌ العاده بالا رفته است.

البته جناح مؤمن هم بخصوص از سال 88 به بعد در عرصه رسانه، مطبوعات و کتاب فعال شده است، ولی میزان تحرک جناح مؤمن، توان و امکاناتش قابل مقایسه با جناح نئولیبرال نیست. باید به مسئولان و نمایندگان مجلس گفت یک حرکت خزنده فرهنگی در جهت ترویج نئولیبرالیسم در ایران به صورت فوق گسترده از طریق بازار کتاب و مطبوعات و تا حدی سینما راه افتاده است. به نظر من قدرت تحرک اینها در کتاب و مطبوعات از سینما بیشتر است. شاید چون در سینما چشم ‌ ها حساس ‌ تر هستند و نظارت ‌ ها بیشتر و میدان حرکت ‌ شان کمتر شده است، ولی در بازار کتاب، مطبوعات، ادبیات نمایشی و سالن ‌ های تئاتر افتضاحی است. اینها بازسازی فوق ‌ العاده ‌ ای کرده ‌ اند و تحرک بسیاری دارند. این تحرک به موازات تغییرات اقتصادی که در جهت فربه ‌ تر و قوی ‌ تر کردن سرمایه ‌ داری سکولار است، بی ‌ تردید در آینده خطرات سیاسی خواهد داشت و ما را دوباره با یک کودتا مواجه می ‌ کند.

ممنون از فرصتی که در اختیار ما گذاشتید.

پی ‌ نوشت ‌ :

1- محلّل، به کارگردانی نصرت ‌ الله کریمی

ارسال نظر: