روز مبادای سینمای ایران
اثر فائزه عزیزخانی فیلمی است به شدت زنانه که از همان آغاز با صدای کفش پاشنه بلند در تاریکی صفحه و بعد حرکت دوربین در آرایشگاه زنانه، هویت فکری خود را لو میدهد/رفتار مردان مسخ شده و بدتر از همه رفتار پدر خانواده بیانگر رویکرد فمنیستی فیلم است
به گزارش «نسیم»، شماره پنجم نشریه «نقد سینما»، در یادداشتی به قلم سجاد مهرگان به فیلم روز مبادا پرداخته که در گروه هنر و تجربه درحال اکران است.
مانند تیتراژ ابتدایی که نام فیلم با گچ روی تختهسیاه نوشته شده است، فیلم بیشتر شبیه مشق شبی است برای استاد تا یک اثر جدی. فیلمی بهشدت زنانه که از همان آغاز با صدای کفش پاشنه بلند در تاریکی صفحه و بعد حرکت دوربین در آرایشگاه زنانه، هویت فکری خود را لو میدهد. فیلم باید مردانی دیو سیرت و کودک صفت را تصویر کند که تنها به دنبال مال اندوزی و ارضاء امیال شخصی خود هستند. صحنهی حضور «هدیه تهرانی» در خانهی کارگردان فیلم، مادر فیلم نیز مادری است که عمری برای زندگیاش تلاش کرده است اما حالا هیچ ندارد؛ نه حقی در شرع و نه حقی در عرف.
کارگردان، خود بهعنوان یکی از شخصیتها در فیلم حضور مستقیم دارد که اشارهای است به رئالیستی بودن فضای فیلم و ادعای کارگردان مبنی بر اینکه که «خود، این لحظهها را زیستهام و جزئی از همین طبقه هستم». ادعایی که شاید درست باشد اما صرفاً بیان کجفهمی دینی یک خانواده -آنگونه که مخاطب آن را به کل این طبقه از جامعه تعمیم دهد- بیشتر جنبهای مغایر با رسالت هنری و خیرخواهی برای جامعه و هنر دارد.
فیلم نماد سازیهای بسیاری دارد: پدری که میخواهد بهزور شلنگ آب را از زیر چرخ ماشین بیرون بکشد و هیچ فکر و منطقی ندارد مگر زور زدن بیمورد، خروسی که نماد مرد است و تمام گلهای زیبایی را که زن خانواده کاشته، نابود میکند. میز کهنهای که از زبالهدان به خانه میآید تا بیانگر حرص سیریناپذیر مرد باشد و رابطی تصویری برای ربط دادن آیندهی پسر خانواده به پدر، پلههای دخمه مانندی که بیشتر یادآور پلههای زندان اسکندر است و دوربین همچون متهمی آن را طی می کند تا به محیط مسجد برسد، فیلمسازی که در مسجد، شرط فیلمسازی را غیر از مجوزهای رسمی، رعایت قوانینی نانوشته میبیند در تبلیغ ناخواستهی هویت دینی و ملی که روحانیت به او دیکته میکند، استخاره به قرآن برای دزدی و انداختن قرآن در همان کیسه پولهای دزدی، خانهای نه آباد پس از سالها ، کنار هم قرار دادن کتاب دعا و تعبیر خواب ابن سیرین و... . علاوه بر این نماد سازیهای سوگیرانه، شعارهای واضح و گلدرشتی نیز در فیلم وجود دارد؛ مادری که تنها میراثش از مادرش کار در آشپزخانه است و غیر از آه و ناله و پرستاری و پخت و پز، از پس هیچ کاری برنمیآید تا جایی که حتی جمله های وصیتنامهاش را از لابهلای مجلات پیدا میکند، وصیت خوانی (بخوانید سخنرانی) مادری برای ملت در پسزمینهای از تاریکی و شب و صحبت از موهوماتی غیر کارشناسی شده از ارث و سهم و حقخواهی زنان، تصویرهای مخفیانه از لای درها و جملهبندی سیاست با دروغ و اصل اساسی زندگی و بسیاری موارد دیگر، همه و همه بهجای اینکه به تشریح وقایعی بپردازد که نقاط پیوندی با حیات عاطفی و دل آگاه مردم این طبقهی خاص دارد، از این طریق باعث همراهی مخاطب با اثر شود و او را به تجربههایی روحی بکشاند، تنها شبهای سینمایی ایجاد کرده است و بیاعتنا به واقعیتهای دینی مردم و پیشزمینههای فرهنگی و تاریخی و هویت ملی کشور. این فیلم حتی فیلمی روشنفکری نیست، بلکه فیلم روشنفکر زدهایست بسیار عقب افتادهتر از مردمی که تصویر کرده. مسائل مطرح شده در این فیلم اگر هم در قشری از مردم جامعه هنوز حضور داشته باشد، چندان محل دغدغه برای ساخت یک فیلم نیست.
روز مبادای سینمای ایران هنوز بهطور کامل طلوع نکرده است و کسی چه میداند؛ شاید در همین روزها، در همین روزهای نزدیک، جوانانی نه برای شهرتطلبی و جلوهفروشی که برای بیان عظمت و زیبایی هستی و ناگفتههای بسیار این مرز و بوم وسیع، پا به عرصهی جدی فیلمسازی بگذارند. جوانانی که حضورشان را در جشنوارههای مردمی سالهای اخیر تا حدی نشان دادهاند و در سالهای آینده، تجربههای موجه هنری خود را به اکران عمومی خواهند گذاشت.