بوسنی، شقایق زخمخوردهای که از یاد بردیم
"کشتار سربرنیتسا"؛ بعد از جنگ جهانی دوم، بزرگترین نسلکشی در اروپا به شمار میآید؛ ۲۰ سال از آن فاجعه میگذرد؛ «نسیم» نگاهی داشته است به آثار هنری ایرانیان در باره بوسنی
گروه فرهنگی «نسیم»؛ سال 1995، یکی از سیاه ترین سال های قاره سبز بود. در طول جنگ بوسنی نیروهای مسلح صرب در ژوئیه آن سال پس از ورود به سربرنیتسا، با جداسازی بیش از ۸ هزار نفر از مردان و پسران نوجوان مسلمان شهر، آنها را به قتل رساندند. این فاجعه در حالی روی داد که این منطقه زیر پوشش امنیتی نیروهای حافظ صلح سازمان ملل بود .
این کشتار، بعد از جنگ جهانی دوم، بزرگترین نسلکشی در اروپا به شمار میآید؛ پیش از این کشتار، سازمان ملل متحد سربرنیتسا را منطقهٔ "حفاظتشدهٔ امن" اعلام کرده بود. ۴۰۰ سرباز مسلح هلندی صلحبان که برای ایجاد امنیت در این منطقه مستقر شده بودند در جریان این کشتار واکنشی نشان ندادند.
«سربرنیتسا»، سندی بر دروغ حقوق بشر
رهبر معظم انقلاب در در دیدار جمعی از پاسداران در تاریخ ۱۳۷۵ /۹/۲۴ با اشاره به این حادثه فرمودند: آمریکایی که از کشتار هزاران انسان مؤمن در «سربرنیتسا» و در مناطق بوسنی هرزگوین، اندکی اظهار ناراحتی نکرد. الان هم که تظاهر میکنند، واقع نمیگویند. به طور جدّی دنبال نمیکنند. آن روز ایستادند و همین طور نگاه کردند تا مسلمانان را قتل عام کردند و از بین بردند. هزاران هزار را نابود کردند. ما مرتّب فریاد کشیدیم؛ ولی آنها گفتند: نه، اصلاً خبری نیست !
من یادداشتی را از سال ۷۴ - همان زمان مربوط به «سربرنیتسا» - نگاه میکردم. در آن یاد داشت آمده بود که چند نفر از سر کردگان سرشناس سیاسی دنیا گفته بودند: از این حرفهایی که گفته میشود، خبری نیست! در صورتی که بعد از گذشت چند ماه - حدود دوازده، سیزده یا پانزده ماه - گورهای دستجمعی در سربرنیتسا کشف شد! ما آن روز پی در پی فریاد میکردیم؛ آنها میگفتند: خبری نیست !
ایشان همچنین در در دیدار جمعی از فرماندهان نیروی انتظامی ۱۳۷۴/۰۴/۲۱ گفتند: «الان در قبالِ وقایعی که در بوسنی هرزگوین اتّفاق میافتد (همین نسلکشی و ورود مغولوارِ نیروهاىِ صرب به شهر سربرنیتسا که معالاسف در حدّ اعلای فاجعهآفرینی، در آن جا، در مقابل چشم دولتها و ملتهای مادّی غرب، اتفاق میافتد) هیچ عکسالعملی مشاهده نمیشود. ادّعا میکنند که از نقض حقوق بشر در منطقهای از دنیا ناراحت میشوند! آیا این راست است!؟ آیا کشته شدن هزاران زن و کودک و در معرضِ قتلِ عام قرار گرفتن یک شهر چند هزار نفری و ویرانه شدن خانهها و آواره شدن خانوادهها، نقض حقوق بشر نیست!؟ هر کس میخواهد دروغ بودنِ ادّعاهایی را که نسبت به طرفداری از حقوق بشر در امریکا و در بعضی کشورهای دیگر میشود به رأی العین ببیند، به همین قضایای سربرنیتسا و سارایوو و شهرهای دیگر نگاه کند. هر کس میخواهد ناتوانی شورای امنیت را که به اصطلاح برای امنیت ملتها به وجود آمده است، مشاهده کند، به سربرنیتسا و این حوادث فاجعهآمیز نگاه کند.»
آن واقعه چنان تکان دهنده بود که تاثیر عمیقی بر مردم ایران گذاشت، ایران به یاری مردم مظلوم آن دیار شتافت و تب و تاب بوسنی در میان مردم بالا گرفت. هنرمندان نیز در آن ایام سعی کردند تا بخشی از جنایات غرب متمدن(!) علیه مسلمین را به نمایش بگذارد البته متاسفانه در حوزه های مختلف هنری مثل سینما ادبیات و شعر کار شاخصی برای این فاجعه صورت نگرفته است و تنها حوزه ای که در مورد این حادثه کار کرده است حوزه مستند بوده است.
در ادامه نگاهی کوتاه به این سه مستند می اندازیم.
"مادران سربرنیتسا" مادرانی که مظلومیت فرزندانشان را فریاد زدند
مستند "مادران سربرنیتسا" به کارگردانی رضا برجی ساخته شد.
داستان این مستند 55 دقیقهای در ارتباط با واقعه سربرنیتسا و انجمنی به نام "مادران سربرنیتسا" است، این مستند کشتار 9 هزار مسلمان بوسنیایی را به تصویر میکشد که 11 سال پیش در شهرامن، کشته شدند، مادران سربرنیتسا در سازمان ملل متحد انجمنی را تشکیل دادند تا بتوانند مظلومیت و کشتار فرزندان بیگناه خود را ثابت کنند.
مستند بلند «مادران سربرنیتسا» به تهیهکنندگی مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی ساخته شده است. برجی از سال ۸۶ تاکنون حدود ۵ سفر به بوسنی داشته که در آن با مادران کشتگان سربرنیتسا صحبت کرده است.
«رضا برجی» در خصوص استقبال از این مستند می گوید: این مستند در بوسنی نمایش داده شد و مردم استقبال خوبی از آن کردند.
وی می گوید: درباره واقعه سربرنیتسا خیلی کم فیلم ساخته شده است. یکی دو فیلم خودشان ساختند و یکی دو فیلم هم خارجیها، که هر کدام یکسری کمبودها دارند.
این کارگردان اضافه کرد: نمایش فیلم به زبان بوسنیایی بود و چیزی که دوست داشتم اتفاق بیفتد، اتفاق افتاد و این فیلم به عنوان سند جنایت صربها ثبت شد.
سال های گلوله و زنبق روایتی از مردمی جنگ زده
رضا برجی، همچنین مستند دیگری برای مردم بوسنی دارد به اسم؛ «سالهای گلوله و زنبق».
در این مستند تمام قسمتهای جنگ بوسنی را به تصویر کشیده شده است. برجی در این کارش به سراغ ژنرال ها، فرماندهان و رزمندگان جنگ بوسنی رفته است و خاطرات و اتفاقات جنگ را ابتدا تا انتها از زبان آنها بیان می کند. در این فیلم شرایط امروز بوسنی و زندگی مردم بوسنی بعد از سالهای جنگ را از زبان خودشان و با گفتوگو با عامه مردم روایت می شود
بخش زیادی از این مستند به حضور ایرانیان و ارگانهای ایرانی مثل جهاد کشاورزی و هلال احمر در جنگ بوسنی اختصاص داده شده است و در مهمترین قسمت فیلم هم به کشتار سربرنیتسا و کشتار مسلمانان توسط صربها پرداخته شده است. در این قتل عام وحشیانه 12 هزار نفر مسلمان در 48 ساعت کشته شدند .
ایران تنها کشوری بود که به کمک این مسلمانان رفت. نیروهای ایرانی علاوه بر کمکها و آموزشهای نظامی در طول جنگ، به ساخت این کشور هم پرداخته اند. جهاد کشاورزی در ساخت دوباره این کشور به مردم بوسنی کمک میکند. این یاری به قدری مهم است که مردم بوسنی در گفتوگوهایشان میگفتند اگر ایران به ما کمک نمیکرد همین سرزمین کوچک هم برای ما نمیماند .
عوامل این مستند عبارتند از : تدوینگر ابراهیم برجی، تصویربردار احمد حمزهای و رضا برجی و تهیه کننده و کارگردان رضا برجی .
خنجر و شقایق مستندی کم نظیر شهید آوینی از بوسنی
مستند «خنجر و شقایق» پیرامون جنگ بوسنی و هرزگوین که توسط شهید آوینی روایت شده و با حضور سردار قاسمی و نادرطالب زاده در بوسنی فیلمبرداری شده و مستندی کم نظیر از آثار شهید آوینی است
کارگردان مستند «خنجر و شقایق»، «نادر طالبزاده» بوده و نویسندگی و گویندگی متن این مستند توسط «سیدمرتضی آوینی » انجام شده است. در بخشی از متن فیلم مستند «خنجر و شقایق» آمده است: «راننده اتومبیل ما که جنگآوری بوسنیایی است با رضا (برجی) همآوازی میکند. ماهها زندگی در افغانستان، رضا را به تمهای موسیقی افغانستان علاقهمند کردهاست ».
» رزمنده بوسنایی مفهوم شعرها را نمیفهمد و فقط میکوشد که ریتم را نگه دارد و ترجیعبندها را تکرار کند. به بوی نافهای که آخر، صبا زان طره بگشاید، دل ای دلم دل ای دلم، دل ای دلم دل ای دلم.»
این مستند برای پخش به صداوسیما داده شد؛ اما به دلیل اختلاف رئیس وقت این سازمان با سیدمرتضی آوینی، از رسانه ملی پخش نشد.
لزوم ثبت آثار هنری بیشتر برای آگاهی نسل های آینده
در این گزارش به تولیدات هنری پرداختیم که این نسل کشی را به تصویر کشیده اند؛ بوسنی زمانی در صدر توجهات جهان اسلام بود و ایران به عنوان یاور مظلومان نقش مهمی در یاری این ملت ستم دیده ایفا کرد همین موضوع ظرفیت بزرگی است که نباید نادیده گرفته شود. بخشی از تاریخ نسل کشی و جنایت غرب مدرن که وظیفه تبیین و انتقال آن به نسل های آینده بر عهده کسی جز یاوران آن روزهای بوسنی نیست.