یادداشت "نسیم آنلاین" بر کتاب "بازار خوبان"؛
رقابتی بین انتخاب "کثیف" و "کثیف تر"
هشت داستان موجود در کتاب، با گزینش محمد طلوعی است و مطالعه کتاب این احتمال را به وجود می آورد که نکند بین کثیف و کثیف تر انتخابی صورت گرفته باشد!
گروه فرهنگی « نسیم آنلاین »- آرش صادقی بیگی (متولد 1361- کارشناسی ارشد ادبیات نمایشی) به کمک نشر نگاه، مجموعه ای داستان ایرانی به بازار کتاب ارائه داده است به نام «بازار خوبان»؛ که آنچه این بازار ندارد در و پیکر و مقیاس و معیار مخصوصا از نوع اخلاقی اش است. معلوم نیست اهدای جوایزی که در جشنواره ها ( سالهای 87، 88،92، 93) به این داستان های کوتاه بوده چه خط و ربطی داشته گویا اشتباهی رخ داده است!
هشت داستان موجود در کتاب، با گزینش محمد طلوعی است و مطالعه کتاب این احتمال را به وجود می آورد که نکند بین کثیف و کثیف تر انتخابی صورت گرفته باشد! صرف نظر از اشارات به صحنه های مشمئز کننده و متعفن -که برای تجسم بهتر صحنه و بهره گرفتن از حس بویایی مخاطب است- معلوم نیست این همه اشارات عریان به روابط زناشویی (به ویژه درگرمابه زیبا)، استفاده از تعابیر غیر اخلاقی و فحش و بد و بیراه و ادبیات چارواداری و کوچه بازاری (در بیشتر داستان ها)، از زیر دست کدام مجوز دهنده! به مرحله نشر و پخش رسیده است.
از همان صفحه اول (داستان باران تابستان) که در چند خط مخاطب باید مقایسه ای از مستراح های قدیم و جدید بخواند، معلوم می شود که تا آخر کتاب، چه حال و هوایی غالب خواهد بود! «پیرمرد تا به پای چپ تکیه کرد و پای راست را گشاده گذاشت چشم هایش سیاهی رفت و واو شد کف مستراح. مستراح نبود بیت الخلاءبود؛ از این کاسه سنگی های گود باغی که ...» (ص 5) و «نرمه هوایی به تنش خورد و بوی گند از لای پیلی های فرخورده زیر بغل و روی شکم زد بالا...» (بازار خوبان- ص 62)
بازار خوبان، تا حدودی سیال ذهن و البته رئال است و گرچه روایتی در خط اصلی وجود دارد اما نوع چینش پیرنگ های فرعی، گاهی آشفته حالی مخاطب را -که با ورود به بازار خوبان دچارش شده- تشدید می کند. نویسنده از آشنایی خود در مورد خط و قوانین خوش نویسی (چشمان باز)، امورات نشر و اصطلاحات آن (از طرف ما)، میناکاری (نقشه ختایی مینا)، حال و احوال بازار و معاملات و خصوصیات بازار -مشخصا اصفهان- میدان امام و...، و تعابیر مربوطه استفاده حداکثری را کرده تا فضای داستان را باورپذیرتر و ملموس تر کند. او با دادن موقعیت های مکانی و زمانی دقیق، ضرباهنگ تند و استفاده از ضرب المثل ها و رگه ای از طنز خفیف خواسته است تا مخاطب را با خود همراه کند، اما اینها هیچ کدام از درجه آلودگی متن و تأثیر آزاردهنده آن بر ذهن مخاطب کم نمی کند.
«جواب داد سیگار فیلتر دار آدم را از مردی می اندازد و من ... فهمیدم که در شصت و هفت سالگی هم مردی از خود سلامتی مهم تر است.» (ص 29) و «تا همین بار آخر که مشتری برایش فرستادم عین دختر باکره ها هنوز رو می گرفت و الان می فهمم به دنیا که آمده نه فقط نوک سینه ننه، که [...] پدرش را هم گاز گرفته حرام زاده.» (عرض یک حال- ص 51) «هوسپیان اگرچه هربار می آمد لایعقل میآمد و ککش نمیگزید آل و بساطش از پر لنگ بیرون افتاده باشد یانه، اما همین کافی بود تا کمی که سیاهی مستی اش بور شود لنگ ندیده بزرگتری دور خودش بکشد و ...» (گرمابه زیبا-ص 64)
مثال: صفحه های 26 ،29، 39، 49، 51،53،57،58،60، 78، 79، 80،...، کلمات یا عباراتی هست که با عفت قلم منافات دارد و گاه آن را نابود می کند. رفاقت های زن و مرد نامحرم، (به ویژه در باران تابستان، نقشه ختایی مینا، و ...) چشم چرانی ها، توضیح در مورد شرابخواریِ و قماربازی ، و بسیاری موارد ضد اخلاقی دیگر، از مشخصه های داستان هاست:
«این را گفت و از شیشه شراب رو به آینه مطلایش لیوانی پر کرد و سرکشید و کف وان چینی نشست... پیک دیگری ریخت و زیر زبان سفیدش چرخاند...» (بازارخوبان- ص 66)
«تو چه می فهمی اصلا زندگی چطور چیزی است و چی یعنی حالا مثلا که من مشروبات الکلی استفاده می کنم خوب، همین طوری مگر چند بار شد که پاتیل به خانه بیایم، ... وقتی داداشت از اتاق پهلویی آمد و گفت «لامصب جمب نمی خوره. سنگینه.» تازه فهمیدم که بی قاعده [ش...]. چرتکه بیندازی بهتر از خودش نبودم که هرشب سگمست می آمد و هرچه از شب قبل پس روده هایش جا خوش کرده بود بیرون میریخت و در یک وجب پیرجومهاش جمع میکرد ... من بودم که شلوار از پا می کشیدم بیرون و طهارتش می دادم ...الولد الحلال، یشبه بالخال.» (عرض یک حال- ص 51) «چهار برابر من مو داشت پدرسگ. پشم و پیلی های سیاه کفمالش، تنش را خلنگ کرده بود. البت عورتش را گرفته بود.» (عریضجات-ص 69)
قلم بی پروای صادق بیگی با خلق شخصیت هایی -اصلی یا فرعی- که از طبقات فرودست اند یا مشاغلی دارند که کمتر به آن پرداخته شده است (خطاط پارچه، عریضه نویس، عتیقه فروش، دلاک، نانوا، و ....) و یا ادبیات کثیفی در کلام دارند، بوی ناتورالیسم می دهد. بیشتر داستان ها فاقد وجوه تعالیم اخلاقی است و چه بسا بدآموزی اخلاقی (مثل باران تابستان، نقشه ختایی مینا، ... ) نیز دارد. خبری از دین و دین داری نیست؛ از نشانه های مذهبی هم به راحتی استفاده ابزاری شده و عمل به مناسک و احکام و اشاره به آن، یا در موقعیت های نامناسب قرار گرفته یا حس سخیف و بی اساس بودن آن به مخاطب القا می شود.
در بیش از نیمی از داستانها نام های مقدس یا واژه های مسجد، وضو، نماز، دعا، خدا، نذر و نیاز، ... وجود دارد که اصلا حرمت و جایگاهی برای آنها لحاظ نشده؛ «هرچه فرم قرانی بود اوردم خانه و ته حیاط استاک کردم و تا درخت موی چسبیده به دیوار چیدم ... باد و باران می خورد بهتر بود تا به دست بدیلی سر به نیست می شد ... من به همان زرنگار تحت داس اکتفا کردم. آقام هم تا زنده بود دیگر روی نسخه بدیل توالت فرنگی ننشست.»(از طرف ما-ص36) در همین داستان «از طرف ما»، پس از اتمام داستان، موجه بودن و قابل اطمینان بودن اعتقاد مسیحیان در برابر اعتقادات مسلمانی، حس غالب است. مخصوصا جایی که داوود نانوا -که دست پربرکتی دارد- با کتاب دعایش توی کلیسا در حال راز و نیاز است؛ تاحالا مخاطب و حتی راوی فکر می کردند او مسلمان است.
اگر اسم شخصیت داستان (چشمان باز) برای خانه خدا دربیآید، بیشتر موضوع جایزه و شانس و هیجان ارتباط با جنس مخالف در ذهن می ماند تا ماهیت مکانی مقدس و سفری معنوی و لذت آن و علاوه بر آن وجود مردی سبزپوش که در حج دیده می شود!
«دوماهی از آشنا شدن من و رئوفه می گذرد...دو روز دیگر عازم هستیم و پارچه خوشامدم را می نویسم که وقت برگشتن آماده باشد ... هربار به رگ های ریز خون دویده چشم هایش خیره می شوم به سرم میزند که بپرسم در مکه عقدم می شود؟ ...تنهاچیزی که مطمئنیم این است که پیرمرد سبزپوش را در مکه می بینیم. شاید وقت طواف شاید هنگام گذر از یر خوشه خارک نخلی آویز بر دیواری گلی.» (چشمان باز- ص 34)
و وضو گرفتن شاگرد پارچه نویس هم به همین منوال: «به غیر از اینها باورم نمی شد یک آب از بالای آرنج ریختن و تا برآمدگی پشت پا دست کشیدن، شرط کافی کار ما باشد. اما از وقتی که دیگر جاافتاده بودم و جلب رضایت اوس رحمان درمیان نبود و مسح سه انگشتی جلوی سر را جزیی از آداب نوشتن می دانستم قلم توی 5 انگشتم قرص می شد.»(چشمان باز-ص28)
شخصیت زن هم که تا حد ممکنش در فضای داستان ناخوشایند معنا شده است. زن ها یا اصلا جایگاهی برای التفات ندارند و دیده نمی شوند؛ یا اگر باشند اغواگرند، گدای محبتند، فالگیر و جن گیرند، خیانت کارند، دزدند و شیطان صفت و بی وفا. اگر هم مادر شده باشند، افکاری سخیف دارند، نادانند و با تعقل بیگانه:
رئوفه در چشمان باز/ زن ناصر یه لاقبا/ یاسمن در نقشه ختایی/ سودی در عریضجات/ ...؛ « این جانب ناصر گیاهی خواهان فوق الانتفاییه بآدرس تهران خ ویلا ساختمان نبشی قنادی دانمارکی طبقه سوم از خانم سودی زادافشار.. شکایت دارم. از بابتی که ... نامبرده کارهای احضار روح را در این حیاط انجام میدهد. » (عریضجات- ص 67) « مامانم در یخچال را بست که رودل نکنم گفت: یه پرده گوشت صدتا عیب رو میپوشونه. حتما می ترسید مابقی راه و چاه خلاف را هم توی حبس یاد گرفته باشم که به بیوه کره دار هم راضی شده بود... تا فهمید می روم پیش استاد ... با خاطرجمعی گفت: سرای اسپادانا قدیم انبار ذغال بوده.» (نقشه ختایی- ص 81)
نکته آخر این که: اسامی مذهبی مانند مهدی، علی، ناصر، رحمان، رضا از اسامی ای هستند که گاهی در چند داستان هم تکرار می شوند.؛ و این شخصیت ها همان ادبیات فوق الذکر را دارند.
مادامی که گروه تحلیل محتوا و بازرسی نشر تا این حد غافل از آنچه باشند که از زیر دست و جلوی چشمانشان در صفحات کتاب ها به چاپ می رسد، مشام مخاطب مجبور است ناتورالیسم را بو بکشد. مباد که عادت کند!