سیدمحمد بهشتی:
کسانی که فلاکت را دستمایه فیلم هایشان برای جشنواره ها قرار می دهند، یک بار مصرفند
بهشتی، مدیر عامل اسبق بنیاد سینمایی فارابی در مصاحبه با نشریه "صدا"، از جشنوارههای خارجی گفت و کسانی را که به امید یکی دو جایزه فستیوال های خارجی، فلاکت و بدبختی را موضوع فیلم هایشان قرار می دهند، یک بار مصرف و تفاله این فستیوال ها می خواند
به گزارش خبرنگار فرهنگی « نسیم آنلاین »، محمد بهشتی، مدیر عامل اسبق بنیاد فارابی در مصاحبه مفصلی با نشریه "صدا" از دهه شصت و افتخار سینما از آن دهه می گوید، از اینکه تفکیک سینما به دوقطبی سینمای عامه پسند و سینمای روشنفکری را قبول ندارد، از اینکه سینما مثل سفره مرتضی علیست و باید برای هر نوع مخاطبی فیلم داشته باشیم، از سینمای جنگ می گوید و از اهمیت فوق العاده آن، از جشنواره های خارجی داد سخن می راند و کسانی را که به امید یکی دو جایزه فستیوال های خارجی، فلاکت و بدبختی را موضوع فیلم هایشان قرار می دهند، یک بار مصرف و تفاله این فستیوال ها می خواند.
قسمت های مهمی از این مصاحبه را در اختیارتان قرار دادهایم .
بهشتی در پاسخ به این سوال که شما را به نوعی پایه گذار سینمای دولتی می شمارند و و سینماگران بعد از دوران شما، انگیزه خود را برای ساخت فیلم های پرمخاطب از دست دادند، توضیح داد: حمایت کردن از سینما که به معنای سینمای دولتی نیست. مثلاً مگر فرانسه از سینمای خودش حمایت نمیکند؟ کجای دنیا از سینمای خودش حمایت نمیکند؟ اسم این سینمای دولتی میشود؟ معلوم میشود کسانی که چنین حرفی میزنند بیسواد هم هستند بروند مطالعه کنند و ببینند که آیا مثلاً آمریکا از سینمای خودش حمایت نمیکند؟ ببینید سینما دهه شصت یک دوران است که کارنامه مشخصی برای خودش دارد. حدود و ثغور، و کاراکتر دارد. در صورتی که ما در مقولات دیگر این را نداریم. سینمای دهه هفتاد و دهه هشتاد این را ندارد. من یادم هست که در سیامین سال انقلاب، خانه سینما بنا بود سی تا فیلم انتخاب کند که بگوید اینها نماینده سینمای ایران هستند، وقتی میخواستند انتخاب کنند به دردسر افتاده بوندند چون تقریباً همه فیلمها متعلق به دهه شصت بود حالا باالاخره با فیلمهای دیگری انتخاب شدند ولی بیشترشان متعلق به دهه شصت بود. پس معلوم است که دهه شصت، دهه خوبی در سینمای ایران بوده است. من خاطرم هست زمانی آن قدر دستمان تنگ بود که فقط هفتاد حلقه فیلم نگاتیو طبق سهمیه میتوانستیم به سینماگران بدهیم. با هفتاد حلقه باید میرفتند یک فیلم میساختناد. یعنی این قدر دست و بالشان بسته بود. ولی با این حال فیلمهای خوبی میساختند.
بهشتی درباره تهیه کنندگانی که چشمشان فقط به دنبال پول دولت است نیز گفت: ما تهیه کنندگانی داریم که روز اولی که میروند پولشان را از وزارت ارشاد بگیرند، تمام سودی که بابت سرمایه گذاری خودشان میخواهند ببرند را همان جا بر میدارند. با بقیه پول هم فیلم میسازند خب معلوم است وقتی این پول نباشد دچار سرخوردگی میشوند، حالشان خوب نیست و اوقاتشان تلخ میشود.
مدیر اسبق بنیاد فارابی تفکیک سینماگران به دو گروه موافق سینمای سرگرم کننده و گروه موافق سینمای مفهومی را درست نمی داند و تاکید می کند: به نظر من اصلاً این تفکیک اشکال دارد. یعنی نمیتوانیم بگوییم سینما حتماً باید مبین به تفکر یا اینکه صرفاً سرگرم کننده باشد. به نظر من سینمایی که مظهر سرگرمی است، هم حامل اندیشه است و سینمایی هم که حامل اندیشه است، تا زمانی که برای مخاطب جذابیت نداشته باشد، طبعاً نمیتواندحرف مورد نظرش را منتقل کند. میخواهم بگویم اصولاً چنین دعوایی موضوعیت ندارد. آن زمان واقع قضیه این بود که کسانی فقط طرفدار سینمای آمریکا بودند و این موضوع را پنهان میکردند همچنان که همین افراد ته دلشان طرفدار سینمای هند هم بودند. یعنی چنین سینمایی را فقط به رسمیت میشناختند و هر سینمایی که تأسی به سینمای آمریکا نمیکرد را به عنوان سینما قبول نداشتند.
در واقع بیشتر آمریکایی فکر میکردند؛ به عبارتی میشود گفت هالیوودی فکر میکردند. ولی این را تحت عنوان سینمای سرگرمی مطرح میکردند. آنها سینمای خیلی جاهای دیگر دنیا را هم به رسمیت نمیشناختند به این خاطر که خیلی مشابهتی با سینمای هالیوود نداشت.
یعنی به عنوان مثال شهید آوینی که مدافع سینمای جان فورد بود. در حقیقت سینمای آمریکایی را مد نظر داشت؟بله، همینطور است. من هم سینمای آمریکا را میپسندم منتهی سر سفره سینمای جهان، سینمای آمریکا را هم میپسندم، اما اگر بخواهیم بگوییم که منحصراً آن سینمای واقعی است، این درست نیست. مثل این است که شما تمام تجربه تاریخی جهان را در سینما به رسمیت نشناسید بالاخره آلمان، ژاپن و ایتالیا و فرانسه و... هم سینما دارند در خود سینمای هند مگر شما یک جریان سینمای سالم ندارید؟ یا در آمریکای جنوبی مگر سینمای خوب نداریم؟ آیا هیچ یک از این ها را نباید به رسمیت بشناسیم؟ وقتی از سینمای جهان صحبت میکنیم همه جای دنیا را باید در نظر بگیریم.
به طور کلی تعریف شما از ژانر سینمای دینی که پس از انقلاب اسلامی مطرح شد چه بود؟خب ببینید کسانی بودند که این باور را داشتند که سینما ابزاری است که باید در خدمت باورهای دینی جامعه قرار بگیرد خیلی اوقات نیتهای خوبی هم داشتند ولی چون سینما را صرفاً یک ابزار میدانستند و دین را هم چیزی مجزا از این، به نظر من خیلی نمیتوانستند موفق باشند. شاهدش هم نمونههایی است که اتفاق افتاد ولی به طور کلی این بحث که سینما به عنوان یک هنر حتماً میبایست متاثر از فکر باشد یا خیر که این فکر گاهی دینی است و گاهی ماتریالیستی و مادی بحث مفصلی است. در جشنواره فجر هم در خصوص نسبت دین و سینما کارهای زیادی انجام شد.
سبک دیگری نیز در سینمای پیش از انقلاب وجود داشت که با عنوان سینمای روشنفکرانه از آن اسم میبردند و تا پیش از انقلاب بیشتر در حاشیه بود و مخاطب خاص هم داشت. تکلیف این نوع سینما پس از انقلاب چه شد و به کجا رسید؟آقای کاووسی ـ معلم و منتقد سینما، سینمای قبل از انقلاب را تقسیم میکرد به سینمای فیلم فارسی و سینمای هنری یا روشنفکرانه. آن چیزی که ایشان اسمش را گذاشت سینمای فیلم فارسی و من اسمش را میگذارم سینمای مبتذل، متن سینمای ما در دوران قبل از انقلاب بود و سینمایی که جدی بود؛ یعنی به طور جدی به سینما پرداخته و یک فعل فرهنگی شمرده میشد و فکر اساساً در آن موضوعیت داشت، اسمش را سینمای روشنفکری یا سینمای هنری گذاشته بود. سینمای روشنفکری اما تا قبل از انقلاب در حاشیه قرار داشت اتفاقی که بعد از انقلاب در خصوص سینما افتاد این بود که آنچه قبل از انقلاب در حاشیه بود به متن فراخوانده شد و آن چه در متن بود به حاشیه رانده شد. ببینید همین فیلم گاو که حضرت امام از آن تعریف کرده بودند قبل از انقلاب کجا قرار میگرفت؟ قطعاً در حاشیه قرار میگرفت یعنی این فیلم در طبقهبندی مرحوم کاووسی جزؤ سینمای هنری به شمار میرفت.
به هر حال انقلاب اتفاق بود یعنی مردم آمادگی این را داشتند که تغییر ذائقه بدهند دوم این که این زمینه به وجود آمد که سینمایی که قبلاً در حاشیه بود و فقط با حمایت دولت ساخته میشد؛ یعنی تله فیلم و کانون پرورش فکری و وزارت فرهنگ و هنر فقط پول این فیلمها را میدادند، حالا بیاید در متن خیلی روشن از نظر اقتصادی بخواهد از گیشه پول خودش را در بیاورد.
بهشتی در میانه صحبت هایش، سینمای هنر و تجربه را اتفاق خوبی قلمداد می کند و توضیح می دهد: خوشبختانه من الآن هم میبینم که سینمای هنر و تجربه را درست کردند. بالاخره یک گروه از مخاطبین هستند که سینما برایشان جدیتر است. مثل نمایشگاه دیدن و شعر خواندن، سینما رفتن را هم دوست دارند و حاضرند هزینهاش را هم پردخت کنند. به نظر من سینمای هنر و تجربه اتفاق خیلی خوبی است. ببینید سینما مثل سفره مرتضی علی است. یعنی همه میتوانند سر این سفره بنشینند شما انواع مخاطب دارید و فقط یک جنس مخاطب ندارید و برای همه آنها باید فیلم داشته باشید که جامعه تغذیه بشود.
برای آن کسی هم که سینما را خیلی جدی دنبال میکند باید خوراک داشته باشیم در غیر این صورت تئاتر هم باید تعطیل بشود و فقط تئاتر روحوضی باقی بماند آن طرز فکر را که فقط مخاطب عام را در نظر داشته باشند، اگر بپذیریم فقط بایدتئاترهای روحوضی و کمدی روی صحنه بروند موسیقی فقط همین موسیقی سطح پایینی که در اتومبیلها میشنوند باید باشد و مثلاً ارکستر سمفونیک باید تعطیل بشود و آقای شجریان باید دیگر آواز نخواند. این ها هر کدام مخاطبین خودشان را دارند و در واقع هر کدام ذوق و ذائقه خاصی را پاسخ میدهند.
همان طور که خودتان هم اشاره فرمودید سینمای آمریکا هم به هر حال حاوی مضامین مفهومی هست. بنابراین آن زمان اختلاف نظر شما با حوزه هنری و افرادی که به قول شما مدافع سینمای هالیوودی بودند بر سر چه چیزی بود؟آن ها میگفتند که الا و لابد همین سینما، سینمای معتبری است. من یادم هست که وقتی آقای کیارستمی فیلم خانهی دوست کجاست را ساخته بود، در نشریات سینمایی آن زمان تا یک مدت میگفتند که این اصلاً سینما نیست! چرا؟ چون شباهتی به سینمای آمریکا نداشت. خیلی از اتفاقاتی که در سینمای ایران میافتاد را بر نمیتابیدند چرا که نعل به نعل مطابق قواعد سینمای آمریکا نبود، بعد هم همان طور که گفتم خلط مبحث صورت میگرفت، مگر فیلمهایی که خود شهید آوینی میساخت شباهتی به فیلمهای آمریکایی داشت؟ چطور کسی که فیلمهای روایت فتح میسازد طرفدار هیچکاک است! این دو با هم جمع نمیشوند ما هم همان موقع سؤالمان همین بود به نظرم داشتند اشتباه میکردند مجموعه فیلمهای مستند روایت فتح بسیار ارزشمند است و تاثیرات بسیار عمیقی هم روی سینمای جنگ ما گذاشت و کاملاً ایرانی و متعلق به این سرزمین است اما فیلمهای هیچکاک متعلق به این سرزمین نیست متعلق به همان سرزمینی است که در آن این اتفاقات میافتد. اگر ما آن را به عنوان قاعده بپذیریم که خلاف خودمان میشود!
سینمای پس از انقلاب در دوران نوباوگی خود با جنگ هشت ساله هم رو به رو شد و برخی معتقدند که با وجود محدودیتها غنیترین اثار سینمایی دهه شصت به نوعی وام دار جنگ تحمیلی و روایتهای آن است. به طور کلی جنگ تحمیلی در آن سالها چه تاثیری بر سینمای نوپای دهه شصت داشت؟در واقع سینمای نوین ایران در شرایط جنگ متولد شد. پیش از آن سینمایی وجود نداشت. از سال 55 تقریباً سینمای ایران ورشکست شده بود و بعد از انقلاب هم به ندرت فیلمهایی ساخته بودند که هیچ کدامشان یک جریان جدی نشده بود. از سال 1357 که انقلاب اتفاق افتاده تا سال 1362 که این برنامهریزیهای جدی صورت گرفت مجموعهاً نوزده فیلم ساخته شده بود. عموماً هم فیلمهایی بودند که شکست خورده بودند نه در جلب مخاطب موفق بودند و نه در انعکاس مفهوم و معنای خاصی. عمدتاً سینمای ایران در دورانی که جنگ در جریان بود شکل گرفت و از همین رو این حادثه بسیار حائز اهمیت است چرا که در طول تاریخ سینما هر کشوری که در شرایط جنگی قرار گرفته در آن جا سینما دیگر تقریباً تعطیل شده ممکن است فیلمهای معدودی ساخته شده باشد، اما تعداد آنها بسیار کم است یا این که صنعت سینما رو به تعطیلی رفته است، اما در ایران استثنائاً شما میبینید که سینما در جریان جنگ متولد میشود، چه از وجه صنعتی و چه از اقتصادی و فرهنگی و همه این وجوه در شرایط جنگ پدیدار شد. زمینه دیگر خود موضوع سینمای جنگ است سینمایی که حالا میخواهد به موضوع بسیار حساسی مثل جنگ بپردازد.
در همان دهه شصت است که ما میبینیم سینما موفق میشود فیلمهایی بسازد که این فیلمها مانند آیینههایی رو به روی خود جنگ قرار دارند؛ یعنی به بیان سینماییای میتواند دست پیدا کند که اتفاقاً به آن چه که در جبههها دارد اتفاق میافتد نزدیک است در این جریان اتفاقا کاری که مرحوم آوینی با روایت فتح میکرد بسیار بسیار کمک بود به فیلمسازان ما یعنی کمک میکرد به تولید یک زبان و بیان سینمایی که بتواند آن چه را که واقعاً در جبههها اتفاق میافتد بیان کند فیلمهای ابراهیم حاتمیکیا و رسول ملا قلی پور و فیلمهایی مثل پرواز در شب و دیدهبان و مهاجرو... را که نگاه کنید متوجه میشوید که اینها به لحاظ بیانی خیلی متفاوتند با فیلمهای جنگی که کشورهای دیگر دنیا ساختند. یعنی آمریکاییها با سینمای حماسیشان، اروپای شرقیها با فیلمهای مردمی جنگ و اروپای غربی با فیلمهای ضد جنگ، بیان سینمای خاص خودشان را داشتند ولی هیچ کدام از این بیانها نمیتوانست به کار ما بیاید. در صورتی که این گروه از سینماگران توانستند یک بیان سینمایی را در واقع تاسیس کنند که به آنها اجازه بدهد به مفاهیم مربوط به جنگ در هشت سال دفاع مقدس بپردازند. یعنی وقتی فیلمها را میدیدید رزمنده را به همان صورتی که در جبهه بود به جا میآوردید. صحنه را هم به همان شکلی که در جبهه بود به جا میآوردید.
نگاه جشنوارهها به فیلمهای دوران جنگ چگونه بود؟اصولاً محافل بین المللی مربوط به سینما، اعم از جشنوارهها، دانشکدههای رشته سینما و سینما تکها و هر کجا که محفلی برای سینما بود، در شرایطی که کشور ما در حال جنگ بود و در رسانهها یک جهره خیلی خشن و هدایت شده توسط رسانههای بیگانه شکل گرفته بود، طبعاً از ما توقع داشتند که فیلمهای پروپاگاندای جنگی به این جشنوارهها ببریم، اما وقتی ما فیلم «خانه دوست کجاست» را میبردیم آنجا، این به نوعی همه را شوکه میکرد. به دلیل این که کاملاً ناباور بودند نسبت به چیزی که داشتند میدیدند. ما از این تضادی که سینمای واقعی ما با ذهنیتی که در سطح بین المللی نسبت به ایران وجود داشت حداکثر استفاده را میکردیم. چون آنها از ما توقعاتی داشتند که در سینمای ما این چیزها نبود. ببینید اولین فیلمی که از ایران در صحنههای بین المللی حضور پیدا کرد فیلم «جادههای سرد» اقای جعفری جوزانی در فستیوال برلین بود خب فیلم جادههای سرد با تصویری که آنها از طریق رسانهها در ذهنشان شکل گرفته بود همخوانی نداشت. طبیعی است که به قول خودشان سورپرایز میشوند و وقتی هم که این فضا پشت سر هم تکرار میشود، احساس میکنند در ایران خبری هست. این بود که به تدریج فضا باز شد و موجب گشت که ایران بتواند یک عرض اندامی بکند علی الخصوص که سینمای ایران موفق شده بود به یک زبان سینمایی خاصی هم دست پیدا کند. بیانی که عطر و طعم این فرهنگ را داشته باشد. یعنی شما وقتی که فیلم جادههای سرد و فیلم خانه دوست کجاست و فیلم ناخدا خورشید را کنار هم میگذارید، این ها هر کدامشان فیلمهای مستقلی هستند اما یک چیز مشترک در همه این آثار وجود دارد؛ آن هم یک عطر و طعم کاملاً متفاوت با توقعی است که آنها از سینمای ایران دارند. خب برایشان جذابیت داشت؛ عطر و طعم دلنشینی هم داشت.
همزمان با همین جریان که به مجامع غربی راه پیدا کرد، کسانی بودند که «خانه دوست کجاست» را به سبب نپرداختن به مسائل جنگ نکوهش میکردند و مثلاً در مقابل حاتمی کیا به کیارستمی و سینمایش اتهام بیتفاوتی نسبت به حوادث جنگ میزدند.
خب همزمان فیلمهای دیگری هم در کشورمان ساخته میشد. سر سفره سینمای ما همه جور فیلم کمدی و جنگی و... بود. کسانی که این حرفها را میزدند بیشتر انگیزه سیاسی داشتند تا انگیزه سینمایی. خب بروند ببینند سر چه چیزی دعوای سیاسی داشتند. دعوای آنها به سینما ربط نداشت. یعنی عدهای سینما را بهانه میکردند برای اینکه دعوای سیاسیشان را بکنند.
یک تفکر کلی در خصوص سینما و جشنوارهها وجود دارد که میگوید هر فیلمی که به اندازه کافی فقط بدبختی را نشان بدهد، بیشتر در جشنوارههای آن کشورها برداشت و برد سیاسی خواد داشت. تعبیر شما چیست و به نظرتان این اصل آیا در آن زمان هم موضوعیت داشت؟کسانی که چنین حرفهایی را میزنند یا سینما را نمیشناسند، یا آن فضاهای بین المللی را نمیشناسند و یا هیچ کدام را چرا که شما وقتی فیلم «دودسکادن» اقای کوروساوا را نگاه میکنید میبینید که اصلاً موضوعش فقر است و در عین حال یک فیلم بسیار زیباست. در جشنواره جهانی این دیده میشود نه این که از این فیلم نتیجه بگیرند ژاپن فقیر است. کسانی بودند که همین اشتباه را مرتکب شدند؛ یعنی فکر کردند که اگر در فیلمهایشان فقط فلاکت اجتماعی را بیشتر نشان بدهند، بیشتر مورد توجه غربیها قرار میگیرند، خب ببینید چه سرنوشتی پیدا کردند؟ واقعاً در کارشان موفق شدند؟ خیر یک دفعه ممکن است موفقیتی کسب کرده باشند، اما دیگر تداومی پیدا نکرده است. آن کسانی که در فیلمهایشان مسأله فلاکت را موضوع قرار میدهند به امید این که دو تا جایزه بگیرند، یک بار مصرفند. به محض اینکه فلان فستیوال مصرف سیاسیاش را از این فیلم کرد مثل تفاله دور میاندازدش ولی آنها خودشان متوجه نمیشوند و سر از سرزمینهای دیگر در میآورند وفکر میکنند که آنها خیلی خریدارشان هستند؛ در حالی که در نهایت اسمی از آنان باقی نمیماند شما فیلمسازان ایرانی را ببینید که به خارج از کشور مهاجرت کردند ببینید چندتایشان آدمهای موفقی هستند. من نمیخواهم از فیلمسازی اسم ببرم، اما ببینید سرنوشت فیلمسازانی که فریب این دیدگاه را خوردند که زمانی که ما فلاکت یا تعارض را نشان بدهیم جشنوارهها خریدار ما هستند، چه شده. آیا در کارشان موفقاند؟ به نظر من اصلاً موفق نیستند.