یادداشت/ محسن صفایی فرد
نمی دانستیم "خجسته باد این پیروزی" را برای چه فتحی ساخته ایم!
به ما گفتند: «باید سرود بسازید؛ چون ما در آستانه بزرگترین پیروزی نیروی نظامی ایران هستیم. در شعر این اثر هم باید از همه نیروها اسم برده شود». پرسیدیم این اتفاق در کدام جبهه و کجاست؟ گفتند: ما چیز بیشتری نمیدانیم!
به گزارش خبرنگار فرهنگی « نسیم آنلاین » با انتشار انیمیشن ـ مستند «این پیروزی» کاری از دفتر مطالعات جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی که به چگونگی ساخت سرود «خجسته باد این پیروزی» پیش از فتح خرمشهر و به کارگردانی محمدحسین خوش بیان می پردازد، برآن شدیم تا متن کامل خاطرات استاد احمدعلی راغب که این کار بر اساس آن ساخته شده است را منتشر کنیم.
این متن بخشی از پروژه تاریخ شفاهی هنر انقلاب است که توسط محسن صفایی فرد در دفتر مطالعات جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی جمع آوری شده و به صورت اختصاصی در اختیار « نسیم آنلاین » قرار گرفته است:
قبل از فتح خرمشهر تقریباً اواخر اردیبهشت 1361 بود که یک روز من و آقای سبزواری را دعوت کردند. به ما گفتند: «باید سرود بسازید؛ چون ما در آستانة بزرگترین پیروزی نیروی نظامی ایران هستیم. در شعر این اثر هم باید از همة نیروها اسم برده شود». پرسیدیم این اتفاق در کدام جبهه و کجاست؟ گفتند: «ما چیز بیشتری نمیدانیم. به ما اینجوری گفتهاند که باید سرودی بسازید که در تاریخ بماند. اگر این اتفاق پیروزی هم انشاءالله بیفتد، سرود شما هم جزء تاریخ میشود.»
در جبههها هم رزمندگان نمیدانستند که قرار است عملیاتی در کار باشد. سوم خرداد، روز آزادی خرمشهر بود، اما من این کار را اواخر اردیبهشت قبول کردم. احتمالاً آن موقع عملیات در جریان بوده است؛ اما جالب این بود که هیچکس اصلاً خبری از جبهة خرمشهر نداشت. ما نمیدانستیم آنجا چه میگذرد و هیچکس هم چیزی نمیگفت. اصلاً هیچ بحثی راجع به خرمشهر نبود، فقط تا این اندازه میگفتند که تبادل آتش بین سپاه ایران و ارتش عراق در جبهة جنوب و «اروندرود» ادامه دارد. عملیات کاملاً محرمانه و مخفی بود و واقعاً حقیقت دارد که خود نیروهای نظامی که خط مقدم جبههها بودند، خبر نداشتند که قرار است چه اتفاقی بیفتد .
کاملاً ناگهانی به فرماندهان گفته شد و نیروها هم در منطقة خاصی، در سه قسمت جمع شدند. یکباره حمله کردند و 25هزار نفر اسیر گرفتند. یعنی اینقدر وسعت حمله از طرف ایران زیاد بود که حتی آنها نتوانسته بودند فرار کنند. حتی ماشین روشن را جا گذاشته بودند که فرار کنند و نتوانسته بودند و اسیر شده بودند. تلویزیون 25هزار نفر سرباز عراقی را در حال سرشماری نشان میداد که از سرتیپ و درجهدار گرفته تا افسر جزء در میان آنها دیده میشد. اصلاً ایران اکثر اُسرای جنگ را در همین عملیات «بیتالمقدس» گرفت .
تا قبل از آن در حین ساختن سرود، من و آقای سبزواری نمیدانستیم که این پیروزی چیست و چگونه است. فقط به ما گفته شده بود: «این پیروزی کمتر از پیروزی خود انقلاب نیست». ما گفتیم: «اگر ممکن است کمی این ماجرا را باز کنید؛ چون به درد ما میخورد و باید بدانیم». گفتند: «نمیشود و نمیتوانیم بگوییم. شما دیگر خودتان بهترین و کاملترین پیروزی را در ذهنتان تجسم کنید.»
این سفارش از طرف رادیو به ما داده شد. دفتر آقاسیداحمد خمینی هم به خود رادیو سفارش داده بود؛ یعنی از رادیو ارتباط گرفتند و به ما اعلام کردند. از قبل انتخاب کرده بودند که من، آهنگساز اثر و آقای سبزواری هم شاعر آن باشد و به همین دلیل فقط از ما دو نفر در دفتر رادیو دعوت کرده بودند. دست آخر هم گفتند: «وقتی از اینجا بیرون رفتید، تمام این حرفها را فراموش کنید.»
یکیدو روز خیلی فکر کردم که بالاخره چگونه آهنگی بسازم که مردم آن را در زمزمههای خودشان بخوانند. با خودم میگفتم: «خدایا من چه بسازم؟ من در مورد موسیقی جنگ مثل مرغ زخمی هستم و هنوز التیام نیافتهام. الان من اصلاً نمیدانم که کجا هستم». شعرای ما در آن مقطع، شعرهای حماسی میگفتند و کارشان هم مهم بود و خیلی راحت شعر میگفتند، اما من مانده بودم که چهکار باید بکنم. ما هر روز به رادیو میرفتیم و آقای سبزواری هم میآمد تا اشعار را بررسی کند. خلاصه آقای سبزواری دو سه روز بعد گفت: «بالاخره چه کار کردی؟» گفتم: «فعلاً مغزم کار نمیکند». ایشان گفت: «خب مغز من کار کرده است! بیا اینها را بگیر و بخوان». آن شعر تقریباً چیزی نزدیک به همین شعری بود که الان در سالروز فتح خرمشهر پخش میشود .
آن لحظه با خواندن آن اشعار گفتم: «آقای سبزواری، میخواهید من یک تم موسیقایی به شما بدهم و شما شعرتان را بر مبنای آن بسرائید و ادامه بدهید؟» ایشان گفتند: «خب بگو ببینم چه میشود؟» من همان جا ملودی ترجیعبند ابتدای سرود «خجسته باد این پیروزی» را با همین کلام برای ایشان خواندم و پرسیدم: «شما میتوانید بر این مبنا ادامه بدهید؟» ایشان گفتند: «حالا اگر کمی هم تغییر کرد که عیبی ندارد. شما دستتان باز است که آهنگ را تغییر بدهید». گفتم: «بسیار خوب، شما شروعتان این شکلی باشد» و همین کلام «خجسته باد این پیروزی» را با آهنگ فعلی دو بار برای ایشان خواندم. ایشان همیشه ضبط کوچکی در جیبشان بود و صدای مرا ضبط کردند. همان شب ساعت یک یا دوی نیمهشب، خانهام زنگ زدند و گفتند: «این شعر را بنویس». تلفنی شعر همین سرود خجسته باد فعلی را گفتند و من هم نوشتم .
من فقط همان تم اولی که به ایشان داده بودم، در خاطرم بود و دیگر ادامه نداده بودم و چیزی نساخته بودم. دقیقاً با کمک همان تم، این پیروزی خجسته باد را ساختم و فکر میکنم ساعت نُه یا ده صبح بود که ساختن این ملودی تمام شد. یعنی تا صبح نخوابیدم و الان که فکر میکنم، نمیدانم چهطور این آثار ساخته و خلق میشد و از کجا به ذهنم میآمد .
ملودی این اثر را تمام کردم و به رادیو رفتم. طبق معمول آقای سبزواری هم آمده بودند و به ایشان گفتم: «بیا گوشهای برویم». با هم به یکی از اتاقهای خالی محل کار رفتیم و من نُتی را که بر مبنای شعر تلفنی ایشان نوشته بودم، آهسته برای ایشان خواندم. گفت: «همین است. در ذهن من هم چیزی مثل همین بود. این لحنی که شما با آن «خجسته باد این پیروزی» را خواندید، خودِ خودش است. من هم وقتی داشتم این شعر را میگفتم، برای خودم زمزمههایی میکردم، ولی این درست است. همین که شما ساختهاید درست است.»
گفتم: «آخر گفتهاند اینجایش اینجوری باشد و آنجایش آنجور باشد؛ شاید بشود بهترش کرد.» ایشان گفتند: «ول کن. اینها هرچه میخواهند بگذار بگویند. ما باید آنقدر از این پیروزیها داشته باشیم که اندازه ندارد. قرار است جنگ بیست سال ادامه داشته باشد. ما باید برای بیست سال سرود جنگ و پیروزی بسازیم».
خلاصه وقتی که آقای سبزواری گفت ملودی خوب است، گفتم: «حالا بیایید برویم و برای شخص سومی هم بخوانیم». همان موقع آقایان معلم و شاهرخی با تهیهکنندهها جلسه گذاشته بودند؛ وقتی جلسه تمام شد، پیش آنها رفتیم و برای آقای معلم و شاهرخی به همان شکل خواندم. آقای سبزواری کنار دستم بودند و آنها هم گفتند: «بله، بسیار اثرگذار است و اگر خوب ضبط شود، بین مردم جا میافتد. به طرز عجیبی روان است و اگر مردم آن را دو بار بشنوند، حتماً زمزمه میکنند. مخصوصاً قسمت «این پیروزی؛ خجسته باد این پیروزی» خیلی مهم است و زود یاد میگیرند.»
سرانجام ما این نت و شعر را به دست مرحوم مجتبی میرزاده دادیم. ایشان هم کار را قشنگ تنظیم کرد. تنظیم ایشان مارشگونه و با ملودی «بیات ترک» (که زمینهاش تغزلی و آوازی است) انجام شد. در واقع نوعی مارش در موسیقی بیات ترک ساخته بودم که تا آن زمان سابقه نداشت .
دو شب بعد از تنظیم کار به گلریز زنگ زدم و گفتم: «محمد، بلند شو بیا خانهام، میخواهیم کاری را تمرین کنیم». او هم سریع آمد و سرود را برایش خواندم. ملودی را به او یاد دادم. متن شعر را هم با دستخط خودش از روی شعر اصلی نوشت و رفت. یادم هست که ما بعدازظهر روز بعد، ارکستر این سرود را ضبط کردیم و یک روز بعد آقای گلریز خوانندگی این کار را انجام داد. برای قسمت کُر این کار هم از خود بچههای نوازنده در رادیو کمک گرفتیم و از گروه کُر دعوت نکردیم. این کار همین طور ضبطشده باقی ماند و به گمانم 29 یا 30 اردیبهشت بود که کار را تحویل دادیم و دیگر نفهمیدیم چه شد .
با خودم میگفتم چرا این کار پخش نشد. به نتیجهای نمیرسیدم و خودم را قانع میکردم که خب بهموقع خودش پخش خواهد شد. به همین منوال گذشت تا روز سوم خرداد. صبح زود، گویندة خبر بیانیه داد و گفت: «مردم غیور ایران! خونینشهر آزاد شد. خرمشهر آزاد شد». گوینده این را چند بار پشتسرهم گفت و بعد ناگهان دیدم که برای اولین بار این سرود از رادیو پخش شد .
تکنیکهای ماندگارنوع ساختار کارهای ماندگار هم منطق و تکنیکی دارد که اگر آن تکنیک نباشد، ماندگار نمیشود. خجسته باد این پیروزی را در گوشة «روحالارواح» بیات ترک ساختم. برای اینکه این گوشه برای ما اذان را تداعی میکند. اذان هم از نظر ما سروش ایزدی است. فقط برای نماز نیست؛ ساعت هم میتواند زمان نماز را اعلام کند؛ ولی وقتی میخواهیم این پیام را بهصورت ملودی برسانیم، باید به چیزی استناد کنیم. بهترین چیز همین اذان «مؤذنزاده اردبیلی» است که ابتدای شروع آن در روحالارواح بود .
پیروزی خجسته باد را در روحالارواح اذان مؤذنزاده اردبیلی ساختم؛ برای اینکه هروقت پیام یا خبر خوش از جبهه میآمد، همه میگفتند که اذان شنیدیم. هنرمند کسی است که بتواند آن چیزی را که از جامعه میگیرد، باز و تفسیر کند و به جامعه بدهد؛ وگرنه اگر همان را با چهارتا لفّاظی به جامعه بدهد که کاری نکرده است. اگر پیروزی خجسته باد را روی یک دستگاه بگذارید، روی همین دستگاه هم اذان مؤذنزاده اردبیلی را بگذارید. چند ثانیه اذان را گوش کنید، آنی ضبط را قطع کنید و این سرود را گوش کنید، میبینید که ادامة همان است. بعد سرود را قطع کنید و اذان را پخش کنید. میبینید اذان ادامة آن است .
در 90درصد آهنگهایم «رجز» وجود داشت؛ برای اینکه باید نوع شکلگیری سرود حالوهوای رجز داشته باشد. وقتی میگوییم کار حماسی باشد، یعنی باید همراه با رجز باشد. اگر ملایم کار کنیم، دیگر رجز نیست، عاشقانه است؛ یعنی انگار آمدهایم بنشینیم، با دشمن حال کنیم! پیام کار قدری کمرنگ میشود .«
به گزارش «نسیم آنلاین»، "خجسته باد این پیروزی" از جمله ماندگارترین موسیقی های حماسی دوران دفاع مقدس است که با شعری از حمید سبزواری، آهنگسازی احمدعلی راغب و خوانندگی محمد گلریز در روز سوم خرداد و پس از اعلام خبر فتح خرمشهر توسط نیروهای اسلام پخش و در خاطره های مردم ایران جاودان شد.
این موسیقی را می توانید از طریق گزینه زیر گوش کنید.