جلوههایی از سلوک شهید حسن آیت در گفتگوی «نسیم آنلاین» با همسر وی:
یک فرد بود،اما مثل یک حزب عمل میکرد!
شاه قرآنی را چاپ کرده و قرار بود از حقوق معلمها، مبلغی را کم کنند و نفری یکی از این قرآنها را به آنها بدهند! آیت گفت: پولش را پس بدهند و قرآن را نگرفت! بعد از این برخورد بود که آن داستانها را برایش ساختند و بعد هم به تهران منتقلش کردند.
گروه تاریخ « نسیم آنلاین »، محمدرضا کائینی- دکتر مهرانه معلم، همسر شهید دکتر سید حسن آیت ویکی از شاخص ترین چهره ها درفرآیند شناخت سیره اوست.
او در باره منش وشحصیت همسرش گفتنی های فراوان دارد که شمه ای از آن را در گفتگوی تفصیلی با « نسیم آنلاین » بیان کرد.
آن چه در ادامه می خوانید متن این گفتگو است.
نسیم آنلاین : سرکار عالی از چه دوره ای وچگونه با شهید دکتر آیت آشنا شدید؟چه خصال وویژگی هایی در منش ایشان مشهود بود؟من در دامغان شاگرد دبیرستان بودم و ایشان سه سال معلمم بود. وقتی دیپلم گرفتم، قبل از کنکور از من خواستگاری کرد و در 15 تیر سال 1345 ازدواج کردیم. ده سال با هم فاصله سنی داشتیم. ایشان در آن موقع دانشجوی سال آخر دانشکده حقوق بود و 27 سال سن داشت. یادم هست موقعی که به دبیرستان ما آمد، سر و صدایی بلند شد که: یک آدم تحصیلکرده آمده است! برای ما خیلی جالب بود که چنین دبیری برایمان آمده است، چون دانشسرای عالی را طی کرده و کاملاً یک معلم حرفهای بود و میدانست باید چگونه تدریس و با شاگردانش برخورد کند. آنقدر خوب بلد بود کلاس را اداره کند که تا لحظه آخر مینشستیم و به حرفهایش گوش میدادیم. بعدها از دانشجویانش هم شنیدم در آنجا هم کلاس را خیلی عالی اداره میکند. آدم بسیار باسوادی بود و به همین دلیل کلاسهای با ارزشی داشت. به ادبیات کاملاً مسلط بود و میتوانست با قصه، لطیفه و شعر به درسهایش رنگ و لعاب دلپذیری بدهد.
نسیم آنلاین : از حرفهایش معلوم بود گرایشهای سیاسی دارد؟نه چندان. البته ما هم سرمان در حساب نبود. همینقدر میدانستیم که چندان دل خوشی از رژیم ندارد. در جشنهای مذهبی مدرسه هم، مشتاقانه سخنرانی میکرد. گاهی در بیان حرفهایش گریزهایی میزد، ولی خیلی معلوم نبود.
نسیم آنلاین : معلوم بود گرایشهای مذهبی دارد؟آن روزها همه کراوات میزدند، ولی او گاهی از این کار طفره میرفت! به زبان عربی و مسائل دینی تسلط داشت و گاهی که میخواست تجزیه و ترکیب درس بدهد، از آیات انقلابی قرآن استفاده میکرد. ما از تأکیدهایی که میکرد، متوجه میشدیم باید به مضمون و معنی آن آیهها دقت کنیم. یک بار هم به اشارتی از آیتالله کاشانی و آیتالله خمینی نام برد. شاید میخواست ببیند چقدر حواسمان جمع است؟ گاهی هم سر زنگ انشا گریزهایی به مقولات سیاسی میزد. کلاً جذاب بودن کلاسهایش به خاطر همین تفاوتها بود.
نسیم آنلاین : این گریزها موجب حساسیت ساواک نشده بود؟چرا، به خاطر همین آن قصه ای را که مخالفین در مجلس بررسی اعتبارنامه اش در مجلس مطرح شد را برایش علم کردند، آن هم بعد از آنکه ازدواج کرده بودیم!
نسیم آنلاین : چه شد رشته حقوق را دنبال کردید؟پیشنهاد آیت بود، وگرنه خودم به فلسفه علاقه داشتم. آیت معلم فلسفه ما هم بود و فلسفه کانت و منطق را عالی درس میداد. نمرههایم هم در این درسها، همیشه 20 بود. در سال 1346 به پیشنهاد او به دانشکده حقوق رفتم. او خیلی دوندگی کرد که به تهران منتقلش کنند. همیشه میگفت: «ز آب خرد ماهی خرد خیزد/ نهنگ است آنکه با دریا ستیزد» میگفت: تهران محیط بزرگتری است و میتوان در آن رشد کرد، اما با انتقالی او موافقت نکردند! بهناچار در خانه پدرم در تهران بودم تا بتوانم درسم را بخوانم. او هم در آنجا تشکل دبیران را در خانهاش راه انداخته و در واقع، پایگاهی برای مبارزه درست کرده بود. بعد که با خرید اجباری قرآن آریامهری مخالفت کرد و آن ماجرا را برایش درست کردند.
نه، چون به او خیلی اعتماد داشتند. او حتی برای دخترها تدریس خصوصی هم داشت. در شهرستانهای کوچک یک خانواده باید خیلی به یک مرد اعتماد داشته باشند که اجازه بدهند او بیاید و به دخترشان درس بدهد، بنابراین چنین اعتمادی وجود داشت. بسیاری از دختران فامیل خود من، شاگرد آیت و قبولیشان را در دانشگاه مدیون او بودند. او جای خود را در دل مردم دامغان باز کرده بود و میدانستند چه میکند؛ کجا میرود؛ با چه کسانی محشور است، بنابراین شایعه را باور نکردند.
نسیم آنلاین : قضیه عدم خرید قرآن آریامهری چه بود؟شاه قرآنی را چاپ کرده و قرار بود از حقوق معلمها، مبلغی را کم کنند و نفری یکی از این قرآنها را به آنها بدهند! آیت گفت: پولش را پس بدهند و قرآن را نگرفت! بعد از این برخورد بود که آن داستانها را برایش ساختند و بعد هم به تهران منتقلش کردند.
نسیم آنلاین : چه ویژگیهایی در ایشان برای شما برجسته بود؟واقعیتش را بخواهید این روزها در کار و حرفهام به کمتر کسی شبیه به او برخورد میکنم. از لحاظ معنوی مرد فوقالعادهای بود و درسهای اخلاقی زیادی را از او آموختم. در واقع همه افراد خانواده تحت تأثیر شخصیت او بودند.
نسیم آنلاین : برخی روی اختلاف طبقاتی شما و ایشان تکیه کردهاند. این موضوع چقدر واقعیت دارد؟خانواده آیت در نجفآباد زندگی کشاورزی محدودی داشتند، ولی ما هم فئودال و خیلی ثروتمند نبودیم. به نظرم از لحاظ مالی خیلی با هم فرق نداشتیم، ولی از نظر مذهبی، خانواده او خیلی از خانواده من مذهبیتر و مقیدتر بودند. از وقتی یادم میآید آیت روی پای خودش ایستاده بود. موقعی هم که با من ازدواج کرد، فوقلیسانس علوم اجتماعی بود و حقوق دبیریش هم بد نبود. بعدها هم که در دانشگاه تدریس میکرد.
نسیم آنلاین : زندگی سیاسی ایشان بر فضای خانوادگی هم تأثیر داشت؟بله، او خیلی از جاها نمیآمد و چندان اهل معاشرت نبود. ترجیح میداد بیشتر نقش تربیتی داشته باشد. همیشه میگفت: باید آدمها را تربیت کنیم تا در آینده نقش خود را درست ایفا کنند. واقعیتش این است که مثل یک حزب عمل میکرد. همیشه میگفتم: تو که میتوانی وکالت کنی، چرا وقتت را صرف تدریس میکنی؟ میگفت: «اهل وکالت نیستم و سیستم رئیس و مرئوسی ادارات را هم نمیتوانم تحمل کنم. شغل معلمی این حسن را دارد که نه رئیس هستی و نه مرئوس، مستقلی. در یک کلاس 60 نفره یک نفر هم درست تربیت شود میتواند بسیار تأثیرگذار باشد».
آیت صادقترین آدمی بود که در تمام عمرم دیدهام. در کار سیاسی با تدبیر بود و با نقشه پیش میرفت و بیاحتیاطی نمیکرد، ولی درهین حال اهل دروغ و ریاکاری نبود. از همان روز اولی که به خواستگاریم آمد، همه چیز را رک و راست گفت و هیچ چیزی را پنهان نکرد. بعد هم از خانوادهام خواست بروند و صحت و سقم ادعاهایش را بررسی کنند.
نسیم آنلاین : تقیدات مذهبی ایشان را چگونه دیدید؟دین داری او ازچه جنسی بود؟از نظر مذهبی هم، به هر چه میگفت اعتقاد قلبی داشت و تا آخر عمرش هم به آنها پایبند باقی ماند. ذرهای تظاهر و ریا در کارش نبود. حتی روزی که 72 تن شهید شدند، با اینکه در خانه میدیدم چقدر گریه میکند، لباس سیاه نپوشید! اساساً از رنگ سیاه خوشش نمیآمد و لباس مشکی نداشت! حتی وقتی به او گفته بودند: وقتش رسیده است ریش بگذاری، گفته بود: نمیخواهم تغییر چهره بدهم! بسیار مذهبی بود، اما ابداً تظاهر نمیکرد.
در زمینههای مختلف، بهخصوص مسائل سیاسی، بسیار محتاط بود و سعی میکرد محیط خانه را آرام نگه دارد. هرگز به خاطر منافع خودش روی حق پا نمیگذاشت. او حتی به بنیصدر هم که انتقادات جدی به او داشت، توهین نمیکرد و عین حرفهایی را که پشت سرش میزد، جلوی روی او هم میگفت!وقتی به چیزی اعتقاد پیدا میکرد، با تمام قدرتش از آن دفاع میکرد و پای آن میایستاد. یادم نمیآید هیچوقت صدایش را بلند کرده باشد. شاید در کلاس یا موقع سخنرانی گاهی صدایش بالا میرفت، ولی در شرایط عادی و موقع بحث، هیچوقت صدایش را بالا نمیبرد. بسیار منطقی بود و حتی مخالفانش هم احساس نمیکردند اهل بحث و دعواست. سعه صدر و حوصله زیادی داشت و به حرفهای دیگران با دقت گوش میداد. خندهرو نبود و به همین دلیل بعضیها میگفتند بداخلاق و عبوس است، در حالی که اینطور نبود. همه خانواده دوستش داشتند، چون با هر کسی به زبان خودش حرف میزد و زبان همه را میفهمید.
نسیم آنلاین : موج تبلیغات علیه ایشان زیاد بود. خانواده از این بابت آزار نمیدید؟خودش که خیلی خونسرد بود و میگفت: همه این هیاهوها به نفع ماست و دشمن با این کارهایش دارد ما را بزرگ میکند! من و بچهها از اینکه همه جا علیه او شعار مینوشتند و شعار میدادند نگران میشدیم، ولی خودش خیلی آرام بود و میگفت: این چیزها مهم نیستند و مثل موج میگذرند! هرگز او را مضطرب ندیدم. همه میدانستیم اوضاع خطرناک است. نامهها و تلفنهای تهدیدآمیز فراوانی داشتیم، ولی او خیلی آرام و عادی زندگی میکرد. ما وقتی میدیدیم او آرام است روحیه میگرفتیم. میگفت: آدم سیاسی حتی ممکن است کشته هم بشود، ولی دلواپسی ندارد! با حفاظت و دلواپسی نمیشود جلوی بعضی از اتفاقات را گرفت.
اوایل خیلی اذیت میشدیم و کلاً فضای محله ما بنیصدری بود، ولی وقتی بنیصدر فرار کرد، خیلیها تلفن میزدند یا به خانهمان میآمدند و عذرخواهی میکردند و حلالیت میطلبیدند. با این همه باز هم در اثر تبلیغات سنگین جو مناسبی حاکم نبود و تعداد افرادی که در هفتم یا چهلم او به بهشتزهرا آمدند، از تعداد انگشتان دست تجاوز نمیکرد! البته جو ترور هم سنگین بود و خیلیها میترسیدند.
نسیم آنلاین : همسر دکتر آیت بودن چگونه بود؟به نظر من بعضیها او را خیلی خوب شناختند و از او هم بسیار یاد گرفتند، ولی مخالفان او هم من و فرزندانم را بسیار آزار دادند. هنوز هم احساس میکنم در زندگی ما حضور دارد. پس از شهادتش تا جایی که در توانم بود نگذاشتم فرزندانم جای خالی او را احساس کنند. او نسبت به همه احساس مسئولیت میکرد، ولی با وابستگی بهشدت مخالف بود و سعی میکرد هیچکسی را به خود وابسته نکند.همین موجب شد که ما بتوانیم فقدان اورا تحمل کنیم.