نگاه «نسیم آنلاین» به آندری وایدا، خاطره شهیر سینما
پایان مرد مرمرین بلوک شرق
او در ایران نیز همواره موافقان و مخالفانی داشت. بعد از انقلاب که گرایش های ضد سلطه غرب پا گرفته بود با نمایش آثار وایدا که زبان آن روز مردم لهستان بود گرایش ضد امپریالیستی او ارج نهاده می شد.
گروه فرهنگی « نسیم آنلاین »، معصومه خسروشاهی- وقتی پدرش در جنگل های کاتین توسط گلوله باران جوخه های اعدام ارتش سرخ به دستور استالین کشته شد، آندری وایدا تنها چهارده سال داشت. مدت ها منتظر بود تا پدرش از جنگ بازگردد اما اسم پدرش در بین هیچ یک از اسامی اسرای جنگ دوم نبود. در سال 2007 وقتی کاتین را ساخت، با خوشحالی اعلام کرد که هیچ وقت فکر نمیکرده زنده باشد و بتواند درباره این اتفاق فیلم بسازد.
وایدا در سرزمینی به دنیا آمد که در یک قرن اخیر، طوفانی از وقایع کوچک و بزرگ را پشت سر گذاشته است؛ اتفاقاتی چون جنگ جهانی دوم، سلطه شوروی و شورشها و مقاومتهای داخلی مردمانی که از سختیهای حکومت کمونیستی به ستوه آمده بودند. نکته جالب درباره زندگی او اینجاست که او هیچ وقت از مردمش نبرید. او با وجود سانسور شدید در فضای کمونیستی لهستان، زندگی در سرزمینی دیگر را بر بودن در کشورش ترجیح نداد. سابقه او در جنبش مقاومت لهستان در طول جنگ دوم و سپس پیوستن به جنبشهای کارگری بر علیه حکومت سوسیالیستی لهستان، نشان میدهد او همیشه در کنار مردم کشورش میایستاد. او در برخی از فیلم هایش با توجه به گرایش های سوسیالیستی لهستان، نقدهایی به نظام امپریالیزم وارد میکرد.
وایدا معتقد بود: یک فیلمساز زمانی میتواند موفق باشد که صادقانه به کندوکاو واقعیات معاصر و ابعاد واقعی تلاش و رنجی که در آنها نهفته است دست بزند.... و آنها را برای یافتن فرصت هایی که برای پیروزی معنوی انسان فراهم می آورند، بیازماید. با این همه درست است که وایدا همواره از ملت و آرمان های آزادی خواهانه حکایت می کرد، اما استفاده های دو پهلو و کنایه آمیز از مفهوم دین و معنویت در آثارش کاملا هویداست. این مساله میراث شوم باقی مانده از حکومت شوروی است که در دوران پسا استالینی هم دوایی پیدا نکرد. مردمی که تحت سلطه شوروی همه فرهنگ های خود را به کناری نهاده بودند و ایمان را مانند درب قفل شده کلیسا در ابتدای فیلم الماس ها و خاکستر ها می انگاریدند. این عسرت ناشی از خلا ایمان در تمامی آثار وجهه تلخ خود را به نمایش گذاشته است.
وایدا پس از اتمام جنگ هنر خواند و سپس به مدرسه مشهور سینمایی لودز1 لهستان رفت. پس انجام یک همکاری با الکساندر فورد2 به عنوان دستیارکارگردان در پنج پسر از خیابان بارسکا، اولین فیلمش را به نام یک نسل 1954 ساخت. رومن پولانسکی که ایفای نقش کوتاهی در این فیلم داشت، درباره یک نسل گفته است: تمامی سینمای لهستان از این فیلم شروع شد.
سه گانه جنگ جهانی دوم او که در دوران پس از مرگ استالین با یک نسل آغاز شد و با ساخت کانال 1957 و خاکسترها و الماسها 1959 ادامه پیدا کرد؛ موجب اثبات توانایی وایدا در به کار گرفتن سبک خاصی در به تصویر کشیدن تاریخ کشورش بود. هر دو فیلم به شدت مورد توجه جشنواره های بینالمللی واقع شدند . ویژگیهای سبک او مثل جلوههای بصری باروک و طرح قصههای تعلیقدار آثار وایدا را از سایر محصولات اروپای شرقی متمایز کردند. گرچه معمولا استفاده از مستند در میان روایت داستانی و در بعضی موارد قصههای کشدار و متکی بر احساسات طوفانی چندان به مذاق منتقدین آثار او خوش نمیآمد.
او در ایران نیز همواره موافقان و مخالفانی داشت. بعد از انقلاب که گرایش های ضد سلطه غرب پا گرفته بود با نمایش آثار وایدا که زبان آن روز مردم لهستان بود گرایش ضد امپریالیستی او ارج نهاده می شد. اما پس از چندی با تکریم جنبش سولیدارنوشچ و لخ والسا3، فعالیت گسترده علیه استبداد بلوک شرق او را در بین امریکایی ها شخصیت محبوبی قرار داد. او شخصیت لخ والسا را بزرگ می دانست و فیلم هایی درباره زندگی او ساخت. از طرفی به دلیل گرایش های غرب پسندانه و وجود روحیه موج نو اروپایی در آثار وی روشنفکران از وایدا استقبال می کردند. هرچند که وایدا به عنوان نماینده اصلی و یکی از ستون های مکتب لهستان از جذابیت و تعلیق در آثار خود استفاده می کرد و شهید آوینی در مقاله جذابیت در سینما سرزمین موعود را به عنوان یکی از نمونه های توجه به عنصر جذابیت مثال می زند.
سرزمین موعود1975 اقتباس از رمان برنده جایزه نوبل، نوشته ولادیسلاو ریمونت بود. در پایان قرن نوزدهم، لهستان پیشرفت های صنعتی قابل توجهی پیدا کرد و بازار خود را در روسیه یافت. لهستان در آستانه بلعیده شدن توسط قوانین کاپیتالیزم بود. در سرزمین موعود، آینده هولناک به هم پیچیده سرمایه داران و کشاورزان تصویر می شود. در صحنه پایانی فیلم نیز گلوله باران مردم توسط سربازانی که نمایندگان ثروتمندان هستند، نشان داده می شود؛ این شاید یکی از تلخ ترین بازآفرینی های ارض موعودی است که انقلاب صنعتی برای لهستان به ارمغان آورد.
وایدا با ساخت دانتون1983، گریزی به تاریخ انقلاب فرانسه زد و نگاه او به مقابله دانتون و روبسپیر و دیگر سران انقلابی این کشور، توجهات بسیاری را در فرانسه برانگیخت. بر خلاف این با این که دانتون یکی از پربیننده ترین فیلم ها در لهستان بود اما هیچ نقد و یادداشتی به جهت حکومت نظامی درباره آن منتشر نگردید. برای وایدا که در بطن کشوری از اقمار شوروی زندگی کرده بود، داستان دانتون و روبسپیر گریزی غیرمستقیم بر اتفاقات بعد از انقلاب اکتبر بود. چرا که افراد تاثیر گذار در انقلاب فرانسه همواره الهام بخش لنین برای ادامه انقلاب علیه روسیه تزاری بودند. دانتون نا رضایتی های بسیاری در بین روزنامه های چپ فرانسه برانگیخت. این فیلم با نگاهی دقیق به تاریخ فرانسه، تضاد های بین خشونت و سیاست و قربانی شدن یک جنبش مردمی در هیاهوهای سیاسی را بر ملا می سازد. چه این که دانتون زمانی که برای اعدام زیر تیغ گیوتین رفت، خطاب به روبسپیر گفت که او سرانجام به چنین موقعیتی دچار خواهد شد.
چنین خوانش صریحی از تاریخ فرانسه، نشان می دهد چگونه تضاد های حل نشده درون رهبران انقلابی موجب عقیم ماندن یک انقلاب می شود. شخصیت روبسپیر در دانتون دچار یک دوپارگی است که گویا ما سابق بر این در خاکستر ها و الماس ها شاهد آن بودیم. او در ابتدا مخالف اعدام است و در ادامه جان چند هزار نفر را با گیوتین می ستاند. وایدا تاریخ را به مثابه موزه ای نمی انگارد که تنها بازسازی دکوری مردم حاضر در انقلاب را به دوش بکشد. او قصد دارد تا عمق تاریخ را بکاود و با دیدگاه پرسشگرانه سکوت حاکم بر آن را بشکند.
وایدا قبل از گرفتن اسکارافتخاری به خاطر پنجاه سال تلاش برای کارگردانی در سال 2000 در مصاحبه با تایمز گفته بود: ارزش یک کارگردان واقعی به اندازه تازه ترین اثری است که ساخته و همیشه این امکان وجود دارد که این اثر، آخرین فیلم او باشد. وایدا پیش از این که آخرین اثرش"پسا تصویر" در اسکار امسال نمایش یابد؛ در 90 سالگی از دنیا رفت.کسی که بیشتر از این که در آثارش به مرگ توجه کند، زندگی را می ستود. شاید به این خاطر که همیشه آرزو داشت، کاپیتان وایدا، زنده از جنگ بازگردد.
پی نوشت ها:
1-مدرسه سینمایی لودز یکی از مشهورترین مدارس سینمایی اروپای شرقی بود که از فارغ التحصیلان آن میتوان به آندره وایدا،کریشتوف کیشلوفسکی و رومن پولانسکی اشاره کرد.
2-کارگردان و فیلم نامه نویس لهستانی، از استادان مدرسه سینمایی لودز بود که با فیلم پنج پسر از خیابان بارسکا در سال 1954 برنده جایزه بین المللی جشنواره کن شد.
3- لخ والسا رهبر جنبش کارگری علیه کمونیسم و درنهایت رئیس جمهور لهستان شد. او درسال 1983که برنده جایزه صلح نوبل نیز شد، از طرف کمونیست ها عضو سازمان سیا معرفی می شد.