میثم سفیدخوش:
دانشگاه اندیشی، نیاز کلیدی جامعه علمی/ دانشگاه در نوسان افراط و تفریط فرهنگی سازی
عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی: نهاد دانشگاه در ایران گرفتار بیهویتی است و این بیهویتی به دانشجویان نیز تسری یافته است.
به گزارش خبرنگار فرهنگی باشگاه خبرنگاران پویا ، مفهوم و ساختار دانشگاه به عنوان پایه ای ترین نهاد متولی علم و مرکز عقلانیت جامعه چند صباحی است که در ایران مورد تامل قرار گرفته است. از یک طرف جریانی در سیاست گذاریهای نهاد دانشگاهی مدعی کارآفرین کردن دانشگاه ها و سوق دادن دانشگاه های ایران به سوی نهاد بازار است و از طرف دیگر، گروهی از اندیشمندان و اساتید دانشگاهی این کار را الگوی ناقص اقتباسی از مدلهای غربی آنها دانسته که موجب ضربه زدن به علم و پژوهش خواهد شد. برای بررسی مفهوم، ساختار و نگاه های مطرح به دانشگاه به گفت وگو با میثم سفیدخوش، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی، مدون کتاب ایده دانشگاه و از اندیشمندان مفهوم و نهاد دانشگاه پرداختیم.
*دو دیدگاه کلی درباره دانشگاه مطرح است. یک دیدگاه برای دانشگاه یک آرمان و رسالتی قائل است که غالبا دارای سه وجه آموزش، پژوهش و تربیت نسل است. در مقابل، دیدگاهی وجود دارد که قائل به اثرگذاری دانشگاه به عنوان رکن محوری توسعه در جامعه است و این اثرگذاری را در ارتباط وثیق با کارآفرینی و بازار می داند. نظر شما در این بین چیست؟ آیا قائل به یکی از این دو دیدگاه رایج کنونی هستید و یا نظر خاص دیگری دارید؟
- پیش از هر چیز به نظرم باید درمورد واژه " دیدگاه " قدری تامل و تردید کنیم. اگر در این بحث منظور ما از دیدگاه، مجموعه برداشتهای شخصی و غریزی باشد که کنشگران دانشگاه آنها را مطرح کرده و به زبان آورده اند آنگاه با این تلقی می توان گفت که ما در این زمینه، دیدگاه داریم. اما اگر منظور شما از دیدگاه، نظریات ساخته و پرداخته فکری و مدیریتی درباره کارکرد، هدف و برنامه ریزی دانشگاه باشد من تردید دارم که الگوهای نظری مشخصی نه در دانشگاه پس از انقلاب و نه در دانشگاه پیش از انقلاب، وجودِ معناداری داشته باشند.
غالبا روند اینگونه بوده که دریافتهای شخصی مدیران، یا فشار نیازهای روز، یا جریانهای سیاسی مؤفق حرفهایی زده و بر اساس آنها تصمیماتی می گیرند و دانشگاه را به سمت طی کردن مسیری پیش می برند. هنوز بین متفکران و کنشگران اصلی دانشگاه گفت وگوی جدی و فراگیری صورت نگرفته است تا برآمد آن تبدیل به الگوهای نظری برای پیاده شدن در دانشگاه شود. نشانه روشن مدعای من این است که الان در دانشگاه ها سخنان، قوانین و دستورالعملهای متناقض از جمله دو دیدگاهی که شما اشاره کردید پخش و پراکنده اند و مدیران ما خدا و خرما را با هم می خواهند. هم پژوهش حقیقت کنیم و هم جوری پژوهش کنیم که بشود با آن پول هم درآورد. به همین خاطر ما نیاز داریم تا از متفکران دانشگاهی در رشته های مختلف و مدیران مختلف دعوت کنیم که تلاش کنند یک جریانی شبیه آنچه که در آلمان سده نوزدهم درخصوص دانشگاه اندیشی شکل گرفته بود، ایجاد کنند. تجربه بشری نشان داده که محصول دانشگاه اندیشیِ جریانی، ظهور یک ایده و دیدگاه تأثیرگذار درخصوص دانشگاه است.
*مفهوم ایده که فرمودید دقیقا به چه معناست؟
- ایده، جمع ذهنیات با رخدادهای واقعی است . بعضیها فکر می کنند ایده دانشگاه عبارت از مفهوم پردازیِ ذهنیِ صرف درباره دانشگاه است. البته جالب است که همین کار هم به صورت یکپارچه توسط فیلسوفان و متفکران ایرانی انجام نشده است ولی اگر هم من کتابی بنویسم که در آن ذهنیاتم را درباره دانشگاه بنگارم ایده دانشگاه پدید نمی آید. اصلا یکی از نشانه های هر ایده ای برای دانشگاه این است که از ذهن یک نفر تراوش نمی کند بلکه آنچنان محصول پیوند ذهنیات متفکران و واقعیتهای جاری است که به یک معقولیت عمومی و یک ضرورت ماندنی تبدیل می شود. نوعی رفت و آمد بین وضع واقعی دانشگاه از طریق توصیف لایه های مختلف وضع موجود از یک سو و فاصله گیری از آن و دیدن آن در افق آرمانها، ارزشها و تعریفها سرانجام به ایده دانشگاه ختم می شود. اگر بتوان این دو امر را در یک جمع معقولی قرار داد و بیان مناسبی نیز برای پیوندشان یافت آنگاه می توان به یک ایده ای برای دانشگاه دست یافت.
*براساس دیدگاه های موجود، روند تاریخی دانشگاه در ایران چگونه بوده است؟
-اینجا طبیعتاً فقط می شود کلی گویی کرد و این هم چندان کار درستی نیست. به هر حال هم از جهت تاریخی می توان دوره های مختلفی را جدا کرد و هم دانشگاه ها را. البته آنچه کلی گوییها درباره وضع دانشگاه در ایران را گاهی ممکن می کند این است که دانشگاه ها هیچگاه نتوانستند به چنان سطحی از هویت متمایزکننده دست یابند که با اتکاء به آن، کلی گویی ناممکن شود. حتی باید گفت که ساختار مدیریت متمرکز دانشگاه ها کم و بیش به سمت یکدست سازی هویت دانشگاه ها رفته است. نوعی یک دست سازی بدون اینکه مفهوم و رسالت تعریف شده ای، آن یکدستی را پدید آورد. نشانه ی این وضعیت این است که تفاوت معناداری در کارکرد دانشگاه ها جز به جهت کمّی وجود ندارد. وقتی دانشگاه علمی کاربردی یا دانشگاه پیام نور بخواهد در سطح دکتری فعالیت کند تفاوتش با مثلاً دانشگاه تهران یا شهیدبهشتی چه خواهد بود؟
از افراط تا تفریطِ فرهنگی کردن امور در کشور
*حالا اگر بخواهید کلیاتی در روند دانشگاه در این چند دهه اخیر بیان کنید به چه نکاتی اشاره می کنید؟
-از میان متغیرهای مختلف مایلم اشاره ای به متغیر فرهنگی کنم از آن حیث که کلیت دانشگاه را تحت تأثیر قرار داده است. ما پس از انقلاب بطور طبیعی به دنبال فرهنگی کردن عمده امور از جمله دانشگاه بوده ایم. چراییِ این رویکرد روشن است و حتی طبیعی ولی چون تصویر روشن و دقیقی از رویکرد فرهنگی در دانشگاه نداشتیم هم معانی ساده و ظاهری از فرهنگ را در دانشگاه پیاده کردیم و هم در نمایش کارمان افراط کردیم. به نظر شما هجوم سیل آسای دانشجویان دهه شصت و هفتاد به سمت رشته های مربوط به علوم انسانی تحت تأثیر " تصویر فرهنگی " از دانشگاه نبوده است؟! اینکه ما در هر شهر کوچکی رشته ادبیات یا الاهیات تأسیس کردیم محصول آن تصویر نبوده است؟! آیا ما به این همه دانشجوی علوم انسانی نیاز داشتیم؟ پاسخ من این است تصویری که ما از دانشگاه داشتیم در آن زمان پاسخ را مثبت کرده بود. در آن دوره تصویر ذهنی این بود که ریشه همه مشکلات در مسائل فرهنگی است و طبیعتاً دانشگاه می خواست با تربیت آدمهای فرهنگی عملاً ریشه مسائل را حل کند.
بعد از چند سال آن تصویرِ زیادی بزرگ شده، به ضد خودش تبدیل شده است. هر چند در ظاهر، ما اکنون ساختارهای فرهنگیِ ظاهری در دانشگاه را حفظ کرده ایم ولی گویی کل جامعه و به تبع آن مدیران ارشد ما به سمت کم ارج کردن علوم انسانی که نماد رویکرد فرهنگی است رفته اند. برای بخش مهمی از مردم و مدیرانِ دانشگاه، علوم انسانی نمک و فلفل سر سفره هستند. تمام معیارهای دانشگاه با سنجه های کمّی و متری معنا می شوند و جایی برای تنفس کیفی در دانشگاه نمانده است. این رویکردِ همه دولتها و ارکان حاکمیتی مربوط به دانشگاه شده است و حتی حقیقت این است که این رویکرد کلی خودِ جامعه است. من از کم شدن متقاضی علوم انسانی خشنودم ولی از کیفیت این تغییر رویه و از جایگاهی که این علوم در دانشگاه دارند و نگاهی که مدیران به آن دارند خشنود نیستم. فضای پزشکی زده و مهندسی زده دانشگاه را هم نوعی واکنش به جو معیوب فرهنگی اولیه می دانم.
*ممکن است بخشی از جامعه به شما پاسخ دهد که این اقبال به سمت رشته های مهندسی و پزشکی به دلیل تاثیرگذاری ملموسی است که در جامعه دارند.
- مگر این دانشها در دهه 60 تأثیر نداشتند؟ مگر ما در آن دوره نیازهای مهندسی و پزشکی نداشتیم؟ فراموش نکنید که دهه 50 رشد چشمگیری در صنعت و اقتصاد کشور ایجاد شده بود و این تقاضا برای رشته های مهندسی، رفاهی و سلامت مانند پزشکی را زیاد می کرد ولی تغییر در تصویر ذهنی عمومی پس از انقلاب و تقاضای امر فرهنگی، تغییر در ذائقه ما نسبت به دانشگاه را ایجاد کرد. به نظر من اصل توجه به رویکرد فرهنگی یک یافته بسیار با ارزش بود ولی نداشتن ایده مشخصی از رویکرد فرهنگی در دانشگاه نوعی حباب فرهنگی پدید آورد.
اکنون هم واکنش علیه همان حباب، مردم و خود مسئولین مان را به صورت افراطی مهندسی زده کرده است. همه اصطلاحاتی که برای علم و دانشگاه بر زبان مسئولان ما می آید حتی در حوزه امور فرهنگی از وام واژه های مهندسی و پزشکی هستند. معاون پژوهشی وزیر علوم دولت پیشین با صراحت در گفتگویی با خود شما و در گفتگوهای تلویزیونی می گفت که اگر علوم انسانی به درآمدزایی و کارآفرینی کمک نکنند فایده ای ندارند. من این را چرخش از رویکرد حساب نشده فرهنگی به رویکرد حساب نشده تجاری-اقتصادی می دانم. کل نگرانی من این است که هیچکس امروزه هم دقیقا نمی داند که ایده دانشگاه کارآفرین و درآمدزا چیست و همینجور ما دنبال سلایق غریزی و مدهای زمانه می رویم. بعد نگران این هستم که 10 سال بعد دیگر خجالت بکشیم از همین کارآفرینی و درآمدزایی حرف بزنیم چون تنها اسم بی مسمایی را به صورت من درآوردی بر جامعه تحمیل کرده ایم. من خواهشم از طرفداران دانشگاه درآمدزا و کارآفرین این است که دست کم همین ایده را با تأمل و شناسایی دقیق مطرح کرده و نسبت خود را با وجوهی از کار دانشگاهی که با این ایده متناقض است روشن کنند.
در دانشگاه آموزش محور گیر کرده ایم
*با این فرمایشات شما پس این سه دوره ای(دانشگاه آموزش پایه، دانشگاه آموزش و پژوهش پایه، دانشگاه کارآفرین) که غالب مدیران سطوح عالی ما برای دانشگاهِ پس از انقلاب ذکر می کنند چه می شود؟
-اینها صرفاً واژه و حرف هستند. غالب این تقسیمات بازتاب دوره های دانشگاه در اروپا هستند که البته یک سر ریزهایی از آن در جامعه ایرانی بوده است اما این تلقی که ما هر کدام از این ادوار را کامل پیموده و عبور کرده ایم کاملا غلط است. ما غالبا آموزش داده ایم و در وضعیت کنونی نیز سعی می کنیم همان آموزش را ادامه بدهیم البته در نوع الگوی آموزش، گیر کرده ایم. عبور از آموزش به پژوهش منوط به ظهور ایده جدیدی از دانشگاه است و عبور از آن به دانشگاه کارآفرین هم به همین نحو. ضمنا خود مفهوم عبور هم ساده لوحانه است. تصور برخی این است که همه چیز صورت خطی و پیشرفتی دارد و دانشگاه ها در دنیا یک مسیر مشخص طی کرده اند. دانشگاه هایی که هویت داشته باشند به سادگی تن به تغییرهای خطی نمی دهند.
*امکان دارد در پاسخ بگویند که ما سالهاست در دانشگاه، پژوهشهای گسترده ای می کنیم.
اگر معنای پژوهش را خیلی عام بگیرید که همه دانشگاه ها همیشه پژوهش می کنند ولی پژوهش در دانشگاه با ساختار دانشگاهیِ پژوهش محور بسیار متفاوت است. به صرفِ پژوهش کردن که دانشگاه پژوهش محور نمی شود. مفاهیمی نظیر دانشگاه پژوهش محور، دانشگاه کارآفرین و مانند آن اقتضائاتی دارند که به تبع آن باید ساختار دانشگاه ها، محتوای کتب درسی، نوع دانشکده ها و بسیاری چیزها را تغییر داد.
*برای اینکه مقداری بحث مان ملموس تر بشود خوب است قدری به برخی مصادیق بپردازیم. با این تلقی که شما درمورد وضعیت دانشگاه های پسا انقلاب فرمودید، جایگاه و تکلیف دانشگاه هایی نظیر امام صادق، باقرالعلوم، مفید و... چه می شود؟
-وضعی که ترسیم کردم به نظرم فراگیر است. بحران در دانشگاه های جامع خیلی بیشتر خودش را نشان می دهد. من مطمئن نیستم که تعبیر نظری مشخصی از رویکرد فرهنگی در این دانشگاه ها وجود داشته باشد. شاید عادتهای ناشی از رویکرد فردی مدیران ارشد پایدار برخی از این نهادها نوعی یکدستی ایجاد کرده باشد ولی من تردید دارم که ایده ای برای تعریف ماهیت دانشگاه، نسبت دانشگاه با حقیقت، با دولت، با سرمایه و مانند آنها رشد کرده باشد. سؤالات زیادی از یک دانشگاه با هویت نظری باید پرسید که پاسخ سازواری میطلبند.
*به نظرتان پاسخ این سؤالات برایشان مشخص است؟
برای اینکه بتوان فهمید وضعیت یک دانشگاه از حیث ایده اش و خودآگاهی کنشگرانش به آن ایده تا چه اندازه و چگونه است نیازمند بررسی دو امر هستیم:1- تعیین نظریه پردازیهای ممکنی که کنشگران آنجا درباره ماهیت کارشان صورت داده اند و 2- کنش تاریخی واقعی آنها در ارتباط با آن نظریات. من تنها می توانم بپرسم که آیا این دانشگاه توانسته است متون نظری روشنی درباره هویت دانشگاهیشان فراهم کنند که معقولیت عمومی میان کنشگران آنجا داشته باشد؟ من می توانم دعوت به پژوهش کنم. از علاقمندان به این دانشگاه ها خواهش می کنم نظام ارزیابی، نظام جذب استاد و دانشجو، ساختار بوروکراتیک، آموزش و پژوهش، تعداد واحدهای درسی و عناصری از این دست را چنان در این دانشگاه بررسی کنند که معلوم شود آیا اینها تابع تشخیص مدیرانشان بوده یا تابع منطق مفهومی هویت بخششان. برای پاسخ به پرسشِ شما، باید اینها پژوهیده شوند ولی من بر پایه آشناییهای اولیه ام خوشبین نیستم.
*آیا می توان پذیرفت که یکی از لوازم فرمایش شما این باشد که دانشجوی دانشگاه ما به لحاظ ایده گرفتار بی هویتی است.
-بله تا حدود زیادی همینگونه است. دانشجویان نمی دانند که دقیقاً در دانشگاه چه کاره هستند! آیا باید به دنبال حقیقت باشند یا اینکه به دنبال دیدگاه خاصِ از پیش تعیین شده ای باشند که از آنها انتظار می رود تنها حفظش کنند یا به دنبال شغل باشند و شخصا متنعِّم شوند یا اینکه خدمتگزار دولتها شوند؟! این سردرگمی فراگیر است و محصول این است که ما ایده ای درخصوص دانشگاه نداریم. این مشکل عیناً مشکل استادان هم هست. در این شرایط هرکس کار خود را می کند و دانشگاه دیگر یک جامعه یا جامع نیست.
دولتی بودن دانشگاه از عوامل بحران آن است
*برخیها علت این وضعیت را سیطره ی سایه دولتها بر روی دانشگاه می دانند. شما موافقید؟
-باید این مسئله را به درستی تقریر کرد تا بتوان نسبت به صحت آن قضاوت کرد. بطور کلی مؤافقم که دولتی بودن دانشگاه ها خودش یکی از عوامل بحران برای آنهاست، البته باید ببینیم که مراد از دولتی بودن چیست. چون یادمان باشد یک گرایشی هست که عامل همه مشکلات را دولت و حاکمیت می داند. این گرایش بیمارگونه از اینجا آب می خورد که خود دولت سایه اش را همه جا پهن کرده است. من منتقد این سایه گسترده هستم. البته دولت به مثابه نماد حاکمیت ملی تشخیصهایی دارد که در راستای این تشخیصها، از دانشگاه می خواهد برایش مطالعه کند و راهکار ارائه دهد. وجود دانشگاه هایی که اهداف دولت-ملت را پیش ببرند نه تنها اشکالی ندارد بلکه ضروری است زیرا این جور دانشگاه ها می توانند تبدیل به قوه عاقله دولتها و حاکمیت بشوند؛ اما اشکال این است که دانشگاه ها در جامعه ما بطور کلی دولتی هستند.
ما در کنار دانشگاه های دولتی که وابسته به دولتند باید دانشگاه هایی داشته باشیم که مستقل از دولت هستند. منظورم فقط دانشگاه های غیرانتفاعی موجود نیست. منظورم دانشگاه هایی هستند که ایده جستجوی حقیقت دارند و نباید خدمتگزار اهداف دولتها باشند. از نظر من دانشگاه های بزرگ و جامعی مانند تهران، شهید بهشتی، علامه طباطبایی، اصفهان، تبریز، چمران و فردوسی می توانستند از این دست باشند. در آمریکا دانشگاه هایی نظیر هاروارد و پرینستون دولتی نیستند و دولتها هیچ دخالتی در کلیت روند آنها ندارند. در بسیاری از دانشگاه های دنیا پژوهشهایی انجام می شود که ربطی به نیازهای روز ندارند. در پروژه سِرن اعلام کردند تحقیقاتی که در آنجا می شود تا 100سال آینده به درد هیچ کدام از نیازهای روزمره جامعه نخواهد خورد.
به نظر بنده وضعیت مطلوب این است که دانشگاه های ما باید در نسبت با دولت، تقسیم بشوند، یعنی دانشگاه هایی که وابسته به دولت هستند و دانشگاه هایی که وابسته به دولت نیستند، دانشگاه های مادر نباید دولتی باشند بلکه باید محل پژوهشهای بنیادی باشند البته این پیشنهاد من ناظر به این پیشفرض است که حاکمیت ما قصد دارد یک حاکمیت بلندمدت باشد، و به افقهای دور بیاندیشد و تمدن ساز باشد. حاکمیتی که می خواهد تمدن ساز باشد نیروی عاقله خود را ذیل خودش قرار نمی دهد و پس می کشد تا توسط آن راهنمایی شود. چنین حاکمیتی این نهاد عاقله را به هیچ وجه درگیر مناسبات یک دولت چهارساله نمی کند و تمام ساختار دانشگاهش متفاوت خواهد بود. الان شیوه تعیین مدیریت کنونی دانشگاه های ما را ببینید. مدیر دانشگاه های ما را وزیر علوم تعیین می کند و وزیر علوم را هم رئیس جمهور تعیین می کند. این نوع روند یعنی اینکه عملاً یک بستر سیاسیِ روز بر دانشگاه ما حاکم است. مدیران، هرچند شخصاً افراد دانشمندی باشند، ولی برآمد عقلانیت خود دانشگاهها نیستند.
باید به تقسیم دانشگاه روی بیاوریم
*در برابر این پیشنهاد شما یک مانع فرهنگی وجود دارد که جامعه برای دانشگاه سراسری و ملی یک شأن خاصی قائل است.
-شأن دانشگاه تابعی از نظام تعریفی و رویکرد آن است و تغییر می کند. این مسئله باید کاملا برعکس بشود. امروز در آمریکا دانشگاه هاروارد مهم تر است یا فلان دانشگاه وابسته به وزارت دفاع آمریکا؟! ما باید نظام تعریفات مان را روشن کنیم و هویت دانشگاه های خودمان را مشخص کنیم تا نظام ارزش گذاری هایمان تغییر بیابد، در این صورت است که کاملا مشخص خواهد شد که اگر فردی به دنبال مدرک باشد به فلان دانشگاه برود، فردی که به دنبال مهارت است به بهمان دانشگاه برود و فردی که به دنبال حقایق بنیادی است یا به انسانیت در افق بزرگ می اندیشد دانشگاه خاص دیگری برود.
*از فرمایشات شما اینگونه برمی آید که دانشگاه در ایران دارای هویت مشخصی نیست و مبهم است، با این فرض، پس مسئله ی ارتباط دانشگاه با حوزه چه می شود؟
- نقد بنده نسبت به دانشگاه در مورد حوزه نیز صادق است و به همین ترتیب نسبت شان نیز محل اشکال خواهد بود. البته منظورم از اینکه گرفتار مشکل هستیم به معنای این نیست که در آشوب هستیم بلکه مرادم این است که در گزینشهای مقطعی قرار داریم. در واقع دانشگاه ما که عقل جامعه است تابع جوّ جامعه شده است. هم دانشگاه و هم حوزه گرفتار ابهام هستند. به نظر من یکی از دلایل عدم مؤفقیت ارتباط حوزه و دانشگاه این است که این دو نهاد از خودشان تعریف مشخصی ندارند.
*ارتباطی که دانشگاه موجود ما با وضعیت کنونی جامعه می تواند داشته باشد تا به سمت وضعیت بهتری نیل کند چگونه است؟
-این موضوعی است که بحث جداگانه ای می طلبد اما به صورت کلی و خلاصه اگر بخواهم نکاتی را بگویم باید ابتدا دانشگاه بتواند واقعیت موجود را توصیف کند؛ دوم اینکه افقهای مطلوب و ناموجود(چه در گذشته و چه در آینده) را تحلیل کند و بتواند راهی برای نیل از وضع کنونی به سمت آن افقها ارائه بدهد. همه اینها منوط به این هستند که خود دانشگاه به چیستی خودش و کاری که انجام می دهد خودآگاهی بسنده داشته باشد. دانشگاه اندیشی باید صورت بگیرد نه فقط از این حیث که دانشگاه نوعی جامعه و برآمد آن است بلکه از این حیث که دانشگاه قرار است جامعه را هدایت هم بکند.
منبع: تسنیم
مسئولیت صحت اخبار ارائه شده به عهده منبع خبر بوده و این رسانه صرفاً رسالت اطلاعرسانی خود را در این رابطه انجام میدهد.