نگاهی به نمایش «سهروردی»

از گور برخاسته

کدخبر: 2131533

تقلیل سهروردی به‌ ابژه نمایشی صرف، قهرمان‌سازی حماسی نمادین، عدم رعایت اسلوب اساسی جهان درام و ایجاد یک پروپاگاندای سیاسی-تاریخی، همراه شدن با جریان ابتذال هنر را به بار می‌آورد که گویی سهروردی از گور برخاسته و با پوزخندی همه ما را به بازی می‌گیرد.

باشگاه خبرنگاران پویا - فرهاد رنجبر مقدم

«گفتم ای پیر چشمه زندگانی کجاست؟ گفت در ظلمات، اگر آن می طلبی خزر وار پای افزار در پای کن و راه توکل پیش گیر تا به ظلمات رسی، گفتم راه از کدام جانب است؟ گفت از هر طرف که روی راه بری. گفتم نشان ظلمات چیست؟ گفت سیاهی، و تو خود در ظلماتی، اما تو نمی دانی، آن کس که در این راه رود چون خود رادر تاریکی بیند، بداند که پیش از این هم در تاریکی بوده است و هرگز روشنایی به چشم ندیده پس اولین قدم رهروان این است و از اینجا ممکن بود که ترقی کند. اکنون اگر کسی بدین مقام رسد از اینجا تواد بوَد که پیش رود.»

عقل سرخ - سهروردی

سهروردی کیست؟ با نقل جمله ای از سهروردی نیمی از راه توضیح و تفسیر را طی می کنم: «جنون هم می اندیشد.»

در تاریخ اندیشه و خصوصاً در جهان حکمت و فلسفه اسلامی همواره با نحله های فکری خاص و شگفت آوری روبه رو هستیم که برای درک و تبیین آن همچنان بحث های مفصل بسیاری از دیدگاه های مختلف صورت می گیرد؛ اما موضوعی که در این مطلب به آن پرداخته می شود یکی از پیچیده ترین و در عین حال عمیق ترین نحله فکری جهان اسلام یعنی «حکمت اشراق» است که توسط متفکر بزرگ این جهان از اندیشه «سهروردی» پایه ریزی و بنا شده است. دلیل این بررسی اجمالی، ترسیم یک شمای کلی و درست از این متفکر است تا مدخل مطمئنی برای نقد اجرای نمایش سهروردی برایمان باز کند. اما قصدم ارائه یک گزارش صرف از یک شخصیت اندیشمند در دل تاریخی خاص نیست.

سهروردی در نقطه ای از طول و عرض جهان تفکر ایستاده است که مهمترین تلاقی را در مسیر پیوند اندیشه و شهود از تاریخ تفکر جهان اسلام رقم بزند. او با درک درست از فلسفه «مشاء» که با تکیه بر آراء ارسطو تماماً بر مبنای درک و فهم استدلال منطقی استوار است، با احیاء و تبیین خوانشی درست از حکمت باستان ایران، حکمت خسروانی و خصوصاً آموزه های زرتشت، راهی برای گام برداشتن به سمت حقیقت مد نظرش گشود که یادآور همان نقطه تلاقی افلاطون (مراد سهروردی در حکمت و فلسفه غرب) در مورد جدال فکری دو فیلسوف پیشاسقراطی، یعنی هراکلیتوس و پارمنیدس بر سر مفهوم «کثرت» و «وحدت» است. افلاطون با در نظر گرفتن هر دو تفکر به اندیشه دو جهانی و ایده «مثل» رسید. مراد از مثال کلی ذکر شده، اشاره به نزدیکی نوع برخورد دو متفکر با پدیده است. سهروردی اذعان دارد برای تبیین و نظام مند کردن تمام آنچه از هستی فهم کرده، روی به منطق، فلسفه و کتابت آورده تا ادراکاتش را مکتوب و از این طریق همه فهم و در دسترس قرار دهد.

اینکه سهروردی به جنون دانستن، جنون تفکر و جنون آگاهی قائل است به هیچ وجه او را از دایره عقل و منطق خارج نمی کند؛ بلکه شخصیتی را در ذهن متبادر می کند که بی محبا به استقبال اندیشیدن و ادراک می رود و همچون فیلسوف های غیر قابل انکار دیگر مثل نیچه شجاعانه می اندیشد و از این روست که او بی هیچ ترس و محافظ کاری از پس مفاهیم عمیق و پیچیده درکی شگرف را ارائه می دهد. با در نظر گرفتن جهان فکری سهروردی و زیست تجربی-تاریخی او و مبارزه ی حقیقیش در برابر هر امر شری، بیش از هر چیز دیگری متوجه می شویم: سهروردی یک «کنش مند سیاسی» است که تماماً با نسبت های تاریخی، اجتماعی، سیاسی و فکری خود پیوند دارد.

گویا نمایشنامه نویس به جهت تاریخی بودن شخصیت، قالب نمایشنامه را تراژدی کلاسیک برگزیده و در مقام کارگردان روی به معاصر سازی از متن در قالب اجرا آورده است. در این راه ممکن است پتانسیل های موضوع بر سر کج فهمی ساده به هدر رفته باشد؛ چرا که هر موضوع تاریخی اَبرامی به کلاسیک نویسی ندارد و اینکه مسئله معاصر سازی مسئله ای تنها مربوط به امر اجرا نیست. چنانچه متفکران ادبی چون آقای بیضایی که بیشترین بهره را از ادبیات، اساطیر، تاریخ، آیین، نمایش (و...) ایران چه در سوژه، چه در سبک و ساختار نوشتاری برده است؛ تماماً تلاشی عمیق است برای نمایش و ادبیات نمایشی برخاسته از اصول و قواعد ریشه دار، اما با شیوه و ابزار فکری معاصر و مدرن که خود موجد سبکی جدید در فصل تاریخ نمایش جهان باشد. اما به هر جهت به مقتضی آنچه تعیین شده به بررسی این تراژدی می پردازیم. اصولی بسیار ساده و مشهور در تراژدی کلاسیک برای شناخت و فهم این آثار موجود است از جمله: دسته بندی شخصیت های نمایش (پروتاگنیست و آنتاگونیست - قهرمان و ضد قهرمان)، تقدیر (الزام های دوگانه)، وحدت های سه گانه، هامارتیا (ضعف قهرمان) و... .

از مورد اول آغاز خواهیم کرد: طبعاً سهروردی قهرمان است؛ اما تفاوتی اساسی مابین قهرمان حماسه و قهرمان درام وجود دارد. آن هم این است که قهرمان در حماسه و اسطوره دارای صفاتی ثابت، از پیش تعیین شده و قرار گرفته در سیر اتفاقات متن حماسی است؛ اما قهرمان نمایش زنده و «کنش مند» است. چنان کنش مند که ما با دانستن هامارتیا، آن را در راستای تقدیر و مؤثر در کنش او درمی یابیم. چنان نبض روانش در دست مخاطب است که جدای از پرده اتفاقات درام نیز می توان حدس زد که در فلان موقعیت چه می کند. او آنقدر پرداخت شده که قادر به عمل است و آنقدر نزدیک که ما را دچار همذات پنداری و کاتارسیس (تزکیه نفس) می کند. وجود داشتن قهرمان مقابل چشمان مخاطب به حدی محسوس است که شاهد سیر تغییر قهرمان در طول نمایشنامه است؛ اما شخصیت این نمایشنامه تنها حامل تاریخ هایی است که بر او گذشته است. قهرمان برهم زننده شرایط موجود و عامل شکل گیری رویدادهای نمایش نیست؛ پس فاقد کنش و در یک کلام «وجود» ندارد و این ادعای نیکی بی کنش و جدال حاصلی جز «قهرمان سازی» ندارد. نه قهرمانی واقعی که از مبارزه با شرایط ناراست زمان بر می آید؛ بلکه ساختن طبلی بزرگ اما تو خالی، خنثی و نمادین. حتی اگر تنها با داشتن شخصیتی عادی -نه شخصیتی متفکر و سیاسی تاریخی- در نمایشنامه قهرمان سازی کنیم به بافت ذهن مخاطب و قوه ادراک او آسیب می زنیم و روان مخاطب را به خیر بی سبب و شر مطلق عادت می دهیم و این ربودن تأمل و تفکر از مخاطب است. حال چه رسد به سهروردی که خود منبعی است برای تفکر.

مسئله به اینجا ختم نمی شود. به شر می نگریم: آنتاگونیست نه یک شخص بلکه یک نوع از تفکر است. تفکری غالب و حاکم که طبق ساختاری دقیق عمل می کند. با تفکر و ضدیت این قطب است که پروتاگنیست عنصری کنش مند محسوب می شود و در واقع رخ راستی می نماید. ما در متن مذکور با تیپ هایی از آنتاگونیست مواجهیم که تنها حضور دارند نه اینکه با سیستم فکری ظالم «وجود» داشته و بیاندیشند. به شکلی که جزییات روانی و شیوه تفکر آن به خوبی قهرمان، برای مخاطب قابل درک باشد. کنش را شکل داده، مانع قهرمان شده و الزام ایجاد کنش قهرمان بشود. در نهایت متاسفانه تقلیل امر شر به تیپی کلی به مراتب خطرناک تر از قهرمان سازی و تو خالی کردن پروتاگنیست است. بی مایه کردن هر آن تفکر راستی است که متن در جستار آن است. در یک کلام در نبود شری حقیقی، خیری برای دفاع باقی نمی ماند و این مهم به منتهای درجه اهمیت می رسد زمانی که سخن بر سر «سهروردی» است. به تبع آن کاراکترهای نمایش همه به تیپ تبدیل شده اند و به سطح شخصیت نزدیک نمی شوند. در کاراکترهای دیگر نمایش جدا از تیپیکال بودن صرف شاهد کلیتی خارج از بافت متن هستیم. برای مثال در کاراکتر «سارا» به عنوان شاگرد سهروردی، شاهد تیپی از یک دختر جوان و عشوه گر هستیم که حتی ما از خلال حضورش در نمی یابیم که او چه نوع ارتباطی به سهروردی دارد و یا کاراکتر «شهر آشوب» زنی که چشمانش در طول نمایش با تکه پارچه ای از لباس سهرودی بسته است و ظاهراً او را زنی فاسد می خوانند که در کلاس درس سهروردی حاضر است و در تمام طول نمایش شاهد اتفاقات زندگی سهروردی است و در نهایت در موقعیت دادگاه به اعتراض در مقابل علمای حلب می ایستد و از استادش دفاع می کند. مشخص نیست که او چه نسبتی با منطق داستان دارد و چه تأثیری در شکل گیری سیر کنش.

مجموع این نوع شخصیت پردازی و کلام پردازی حاصلی جز یک امر باقی نمی گذارد: «پروپاگاندا».

به سراغ عنصری دیگر می رویم: تقدیر یا الزام های دوگانه؛ بدان معنا که در تراژدی قهرمان بین دو الزام بد وبد مجبور به انتخاب می شود که به هر جهت او را به پایانی تراژیک می رساند. این عنصر نقطه عطفی است که تشخیص چرایی مرز خیر وشر را مشخص می کند و نقاب از رخ مسئله مهمتری بر می کشد. مسئله تقدیر یا آنچه که به طور «حقیقی» قهرمان را مغلوب می کند. چیزی بس بزرگتر، عمیق تر، و پیشینی تر از تفکر شری که در نمایش قابل رویت است. در واقع چرایی وجود شر در زمانه؛ جبر تاریخی. پس از آن روشن ساختن و تثبیت قهرمان در برابر مسئله «انتخاب» است. در واقع قهرمان با انتخاب (انتخاب اجباری که سرچشمه آن جبر تاریخی خاص است) دست به نابود سازی خود می زند؛ اما انتخاب قهرمان گرایش فکری او را تثبیت کرده و به علت خصایص آزادی خواهی یا عدالت طلبی و... از پیش محکوم به الزام های دوگانه است. در خور توجه است که زندگی سهروردی روشن ترین نقطه تقدیر دراماتیک در تاریخ است. سهروردی در انتخاب بین رفتن از شهر حلب و نجات جان خود و یا ماندن بر سر عقاید و پایداری بر سر حقیقت -که در نهایت به دادگاهی شدن و محکومیتش ختم می شود- قرار می گیرد. همانطورکه پیداست او راه حقیقت ورزی را برگزیده؛ باور نکردنی است که ما از نقطه عطف درام و الزام دو گانه هیچ تصویری از لحظه انتخاب و رویارویی قهرمان با تقدیر خود نداریم. مسئله دیگری که این موقعیت کنش مند مهم را در متن خنثی می کند شکل بیانی و طراحی موقعیت تراژیک در متن است. مواجهه سهروردی با موقعیت تراژیک بدون ایجاد کنش نمایشی، به سادگی و تنها توسط چند دیالوگ گزارشی مطرح می شود و کاراکتر اصلی در رویداد دراماتیک تحت تنش الزام انتخاب دست به کنش نمی زند و این انتخاب تنها به گزارش برای ما بازگو می شود. در واقع اگر قصد ما اشاره ای به سهروردی بود وظیفه ما تنها به نمایش گذاشتن همین قسمت از تاریخ سهرودی است. نمایشنامه نویسانی چون اکبر رادی و بیضایی در پی جستارهای عمیقشان در ادبیات ایران موفق به خلق «تمی» ثابت برای نمایشنامه نویسی شدند که یک پای آن در تعزیه به عنوان ریشه نمایش در ایران و پای دیگرش در تاریخ است: تم «نخبه کشی». این کلمه جبر تاریخی است که این سرزمین قرن ها بدان مبتلاست؛ اما شایان ذکر است که چه یافتن و فهم این تم و چه خلق و بازآفرینی آن در نمایشنامه مستلزم درکی عمیق و فکورانه از تاریخ گذشته و معاصر، جایگاه حق خواهی و روشنفکری در این سرزمین و پس از آن شناختی دقیق از اسلوب نمایشی است. در غیر این صورت ما شاهد هستیم که چگونه یک شخصیت متفکر که از نمایندگان حقیقت طلبی در این خاک بوده از تفکر خالی و تنها به یک نقاب کلیشه از این جبهه تبدیل شده است؛ زیرا به مبارزه برخاستن علیه شر مستلزم پی بردن به مکانیزم عملی تفکر شر و چگونگی نفوذ آن است، ما نمی توانیم با عمل کردن ضمنی به ساختار شر حاکم، ادعای انتقاد از آن را بکنیم و متفکری چون سهروردی را نیز نماینده آن معرفی کنیم. در واقع برای مبارزه با شر باید پی به ساختار آن برد و کنشی ساختاری علیه آن ایجاد کرد.

نمایشنامه در «بخش تعریف» فاقد اعتبار است. به دلیل اینکه متن به ظاهر یک نمایشنامه رئالیستی است نمی توان پذیرفت که بدون لحاظ کردن پیش داستان و ایجاد محدوده معرفی شخصیت ها به کار خود ادامه دهد؛ اما این مشکل دلیل مهمتری دارد. در نمایشنامه سهروردی داستان با «منطق روایت» پیش نمی رود؛ بلکه جای خود را به «منطق حکایت» داده است. در ادبیات دراماتیک مبنای اصلی پیش برنده داستان عنصر کنش است و این کنش تنها با منطق روایت معنا می گیرد؛ اما در منطق حکایت با یک گزارش داستانی از واقع اتفاق افتاده مواجه هستیم که در نهایت قصدش پند و اندرز دادن و مواجهه اخلاقی با مخاطب است. این معضل به عناصر دیگر متن هم راه پیدا کرده، از جمله دیالوگ ها که هیچ کنشی در آن ها نقش ندارد و تنها در حال بازگو کردن خط داستان هستند که به کلام در آمدند. اگر به زبان متن دقت کنیم می توان از دو بعد آن را بررسی کرد. ابتدا اینکه در یک نمایشنامه رئالیستی که تلاش شده تا اکثر عناصر آن به زمان امروز ارجاع داده شود -البته به جز لباس ها- زبان گفتاری کلاسیک چه ضرورتی دارد؟ اما بعد دوم که بعد مهمتری است زبان کلی جهان متن است. زبانی که می کوشد به هر قیمتی با ابزارهای مختلف، بی جهت به ارجاعات برون متنی چنگ اندازی کند. این برخورد در عناصر مختلف اجرا قابل مشاهده است. ارجاعات سطحی طراحی لباس، گریم، موقعیت ها و... که همزمان به داعش، دلقکان سیرک با چوب پا و از این دست نشانه گذاری های احتمالی مبتذل که تبدیل به یک منجلاب تصویری شده اشاره دارد. تأثیر این نگاه در طراحی صحنه کارقابل مشاهده است. به شکل استفاده نامناسب از سازه های حجیم فلزی و میز و صندلی های شکیل، میزانسن های کار را کاملاً مبله کرده و از بافت اصلی متن خارج شده است. استفاده از موسیقی غربی برای ایجاد صرفاً هیجان در صحنه، بازی های اگزجره و تصنعی که یادآور کلیشه های سریال های تاریخی تلویزیونی است. مثل بازی نقش سهروردی که کاراکتری دست پاچه، بی ثبات و یک انسان رمانتیک هراسان را تداعی می کند، بر خلاف مصداق واقعی کاراکتر سهرودی که متفکری جسور و قهار در تکلم و خطابه، به شدت ثابت قدم در عقاید و رفتار است. بی توجهی به پتانسیل های بازیگری چون اصغر همت روی صحنه تئاتر که نمایانگر عدم توانایی در هدایت درست بازیگر توسط کارگردان است و... پیرو بند کوتاهی از رساله «عقل سرخ» که در ابتدای مطلب اشاره کرده ام، نقطه ثقل اندیشه سهروردی مفهوم «نور» است که تمام تجلی هستی را در نور تجسم می کند. پرداختن به نظام فکری، مراتب نوری و دیگر مفاهیم گسترده ای که سهروردی در اندیشه اش تبیین کرده است نیازمند یک مقاله تخصصی دیگر است که از حوصله این بحث خارج است. عنصر نور در اجرا که می باید تمامی بار معنایی اتمسفر و القای بستر موقعیت های دراماتیک را به دوش بکشد، تنها به سیر رفت و آمد نور و چند لکه نوری ختم شده است و استفاده مضحک از یک بادکنک زرد بزرگ روی صحنه که احتمالاً نشانه خورشید است. عنصری که اساس و پایه تفکر سهروردی است؛ تقابل نور و تاریکی نمایانگر راهی است که انسان از تاریکی جهل به نشانه ظلمت راه به سوی آگاهی و روشنایی می برد. همانطور که در رساله عقل سرخ اشاره شده ما همواره در ظلماتیم و هرگز روشنایی به چشم ندیده ایم و راه به ظلمات بردن و از آن گذر کردن ما را به روشنایی حقیقت سوق می دهد. با این تفاسیر در اجرا برخورد با عنصر نور به شکلی پیش پا فتاده و کلیشه فقط با خاموش و روشن کردن صحنه ها اکتفا کرده و از این بعد هم نتوانسته قرابت درستی با ابژه برقرار کند.

همه این عناصر دست به دست هم داده تا نه تنها مفهوم کنش در متن و اجرا احیا نشود بلکه رویکرد شخصیت سهروردی به عنوان یک "کنش مند سیاسی" در اجرا نیز کاملاً خنثی شود. از همین رو بعد "معاصرسازی" اجرای نمایش مذکور به شدت حساسیت برانگیز می شود. مفهوم معاصریت در هنر به معنای کارکرد پتانسیل ها و ظرفیت های اثر هنری است که آن را از محدوده تاریخ انقضاء مبرا می کند و بستر هر خوانش معاصری از مفاهیم موجود در اثر هنری را احیا کرده تا بتوانیم در پروسه معاصر سازی از ابژه مد نظر، ظرفیت هایی را با توجه به نسبت های اجتماعی-سیاسی دوره تاریخی روز به تطبیق مصداق های برون متنی آن بپردازیم. اینکه یک اجرای تئاتر بنا به ضرورت زمان خود باید به درستی در نسبت های سیاسی-اجتماعی و تاریخی خود قرار گیرد نمایانگر تفکر هنرمنداز ارائه اثر هنری است. انتخاب سهروردی برای به نمایش درآوردن تفکر او و تطبیق تاریخی مفاهیم مورد نظر این شخصیت با بستر نسبت های امروزین اثر بعنوان یک خوانش منجر به تولید تفکر، عملی است که در اجرای مذکور کاملاً روندی معکوس را طی کرده است. به طرزی که جهان اندیشه و کنش سیاسی سهروردی و مهمترین مفاهیم آن از جمله آزادی، برابری، دادخواهی و... در پروسه معاصر سازی غلط اجرا کاملاً دچار شعارزدگی و اختگی شده است و این خود امر «سیاست زدایی» از هنر است که به اصطلاح هنرمند یا آگاهانه و یا نا آگاهانه به آن دست می زند. شکل اول کاملاً تکلیفش روشن است؛ زیرا فرد با هدف از پیش تعیین شده در راستای تأمین تغذیه فکری سیستم قدرت فعالیت می کند. اما در شکل دوم عمق فاجعه اتفاق می افتد. هنگامی که هنرمند قصد می کند تا با استفاده از ابژه های سیاسی-فکری وارد عرصه معاصریت در هنر شود و توسط مدیوم های مختلف سعی در برانگیختن حساسیت های موجود زمان از نسبت های اجتماعی-سیاسی اثر کند؛ اما نا آگاهانه در حال سیاست زدایی از تمامی نسبت های بستر اثر است . تقلیل سهروردی به عنوان یک ابژه نمایشی صرف، تبدیل ارجاعات برون متنی به چند نشانه تصوری پراکنده، قهرمان سازی حماسی نمادین، عدم رعایت اسلوب اساسی جهان درام و در نتیجه ایجاد یک پروپاگاندای سیاسی-تاریخی، همراه شدن با جریان ابتذال هنر را به بار می آورد که با اجرای این نمایش گویی سهروردی از گور برخاسته و با پوزخندی تمسخرآمیز همه ما را به بازی گرفته است.

من آن بازم که صیادان عالم

همه وقتی به من محتاج باشند

شکار من سیه چشم آهوانند

که حکمت چون سرشک از دیده پاشند

به پیش ما از این الفاظ دورند

به نزد ما از این معنی تراشند

"سهروردی".

منبع: تسنیم

مسئولیت صحت اخبار ارائه شده به عهده منبع خبر بوده و این رسانه صرفاً رسالت اطلاع‌رسانی خود را در این رابطه انجام می‌دهد.

ارسال نظر: