نمایش «بکت»| هبوط از در EXIT پشت‌صحنه

کدخبر: 2152220

«بکت» جای خالی جدول فجر امسال است و این یادداشت بیانی است درباره یک غیاب.

باشگاه خبرنگاران پویا - احسان زیورعالم

مقدمه پادشاهی در اوج غرور و احساس قدرت، مهمترین تصمیمات حکومت خود را به بهترین دوست و معتمد همیشگیش می بخشد؛ اما رفاقت میان پادشاه و رفیق همه کاره، آرام آرام رخت عداوت به خود می پوشاند. به ویژه آنگاه که محبوبیت رفیق حسادت پادشاه را برمی انگیزد و در کش وقوس های سیاسی دشمنان بدطینت ظاهر می شوند. برای آنان که تاریخ را تورق می زنند، این داستان از جنس تکراری هاست. داستان حسنک وزیر، داستان برادران برمکی و یا میرزا تقی خان فراهانی، داستان های رفاقت و حسادت میان پادشاه و صدراعظم همدم و رفیقش هستند.

«بکت» داستان رفاقت و عداوت هنری دوم، پادشاه قرن دوازدهمی انگلستان و توماس بکت، اسقف اعظم کانتربوری است. بکت، مردی اهل ساکسون، دل پادشاه نورمن را می رباید. بکت مردی اندیشه مند، رند و کمی خوش گذران است که با حمایت هنری در کاهش قدرت کلیسا، محبوب هنری می شود تا ملکه وابسته به کلیسا با توطئه چینی مقدمات نابودی بکت را پایه ریزی کند. بکت به دست هنری، در محراب کلیسا ترور می شود تا کینه دیروز شاه و کلیسا، به اتحاد بدل شود.

یکم مرتضی میرمنتظمی در راستای آزمودن ها و رسیدن به اشکال دیگر اجرا، با انتخاب متن ژان آنوی فرانسوی، در فضایی تجربی این رابطه مردانه میان بکت و هنری را جراحی می کند. اتاق جراحی میرمنتظمی یک زمین بسکتبال است با صدها توپ که هر آن می توانند توفانی از حوادث بیافرینند. زمین بسکتبال مبدل به یک استعاره متکثر می شود، می تواند رواق عابدان در یک کلیسا باشد یا اتاق خواب پادشاه و بالین همسرش. در جدال با کشیشان، زمین با دو سبد جایی برای رقابت می شود و در بسترگاه پادشاه و ملکه، با یک سبد، جایی برای یک بازی خشک و خالی. اینها همه مبدل به نشانه می شود. در کلیسا کشیشان یک تیم اند در مقابل تیم بکت-هنری و تمرین هایشان شِقی از عبادت های دسته جمعی و در آن فضای اتاق خوابی، بسکتبال صرفاً نمادی از معاشقه و جدال زناشویی.

اما چرا باید بسکتبال را عنصری مهم برای ادراک «بکت» بدانیم؟ پاسخ ساده مردانه بودن این ورزش است. در روزگاری به سر می بریم که ورزش ها یک به یک به تسخیر زنان درمی آیند، بسکتبال هنوز وجوه مردانه اش را حفظ کرده است. اندام بسکتبالیست ها، با آن قامت های افراشته، زمخت و ماهیچه ای، حتی در تجسد یک زن، مردانه به نظر می رسد. هِنری در تسخیر بکت است و این تسخیرشدگی نیز معطوف به نیروهای مردانه ای چون فلسفه و خداست. تعاریف مردانه نیز در اثر ترجمان می شود. دوگانه رابطه هنری و بکت با زنان نمونه قیاسی خوبی است، به ویژه زمانی که هنری مدام از تقسیم زنان میان خود و بکت می گوید.

نشانگان مردانگی در اجرا تنها در تعاریف کلامی یا تصویری محسوس و ملموس عیان نمی شود. توپ با برابرنهاد انگلیسی Ball - به یاد داشته باشیم که داستان «بکت» در دل انگلستان رخ می دهد - معنای استعاری پیدا می کند. در نمایش جایی که هنری قصد دارد معشوقه بکت را از او بگیرد، معشوقه توپ هنری را پاره می کند و این نقطه عطفی است در اختگی شخصیت هنری، دقیقاً زمانی که او بکت را از خود دور و در نهایت به قتل می رساند. او برای قتل بکت نیز تحت تأثیر زن خویش است. زنی که می توان آن را مرد اخته نامید. در نهایت بکت به دست نیرویی مردانه به قتل می رسد، نیروی صدها توپ که بر سرش خراب می شود.

دوم «بکت» فارغ از نشانگان یک پدیده بر صحنه نمایان می کند. پدیده ای که مخاطب ممکن است آن را برابرنهاد وضعیت کنونی ایران بپندارد. مخاطب این حق را به خود می دهد که رابطه بکت و هنری را به رابطه های سیاسی این روزهای ایران تعمیم دهند. کافی است روزنامه ها را ورق زنیم تا از اختلاف میان دوستان سابق را بیابیم، دوستانی که بر یک بزنگاه متحد و در بزنگاه دیگر دوستیشان درهم می شکند.

با این حال آنچه میرمنتظمی با «بکت» روی صحنه می برد چیزی ورای یک رویداد داخلی است. در ابتدای مطلب گفته شد که این یک موضوع جهان شمول است که مدام در حال تکرار شدن است. این تکرار نیز در نمایش بیان می شود. به پدیده دقت کنید. این پدیده در میان دو پدیده است. هنری دوم فرزند ماتیلداست که در نمایش بدان اشاره می شود. او کسی است که علیه استفان می جنگد تا تاج و تخت را به چنگ آورد. اگر داستان بکت را ادامه دهیم به جایی می رسیم که هنری دوم نیزبه دست پسرش ریچارد از تخت پایین کشیده می شود. این یک بازی تاج و تخت است. نام هم که یادآور یک سریال است که از قضا ریشه در بازی های سر قدرت انگلستان قرون وسطی است.

اما مهم این است که میرمنتظمی چگونه این پدیده را جراحی می کند؟ از دل آن چه چیزی بیرون می کشد؟ او چه چیزی را برجسته می کند؟ او چه چیزی را به ما نشان می دهد؟ او به چه چیزی باور دارد؟

به نظر می رسد او سعی می کند از وضعیتی دوگانه سخن بگوید. او هرآنچه در دایره بازی قدرت می گنجد در دو دسته تقسیم می کند، حکومت و دین و گویی مجالی برای یکی شدنش وجود ندارد. بکت مردی است که از صف دین برگزیده می شود و به صف حکومت می پیوندد. او در همراهی هنری نهاد اقتصادی را از چنگ نهاد دین خارج می کند تا منفور نهاد دین شود. دوگانگی حادتر می شود. نهاد دین عملاً در برابر نهاد حکومت قرار می گیرد تا زمانی که بکت باز به صف دین بازمی گردد. بازگشت او لحظه اتحاد دوگانگی است. توپ مجازی از کلیسا، پیانو مجازی از کاخ شاهی، یک تقابل، یک تعامد و مرگ نقطه اشتراک و باز دوگانگی.

اما میرمنتظمی باور خود را عیان نمی کند. او نگاه احساسی با هر دو سو دارد. اگر هنری پلشتی شهوت کارانه ای دارد، همانند کودکی می گرید، برای بکت در برابر همسرش می ایستد، بودن در میان فواحش را لذت بخش تر از تکیه بر تخت زدن می داند. به دقایقی دقت کنید که هنری بر پیانوی غول آسا لم می دهد و از امیالش می گوید. او تصویری ترحم برانگیز از هنری می آفریند، هنری میرمنتظمی در عین خشونت، عاشق است.

درباره بکت نیز وضعیت بدین منوال است. او شریک جرم است، عاشق خوشی و عیاشی است، از قدرت لذت می برد؛ اما رندی به خرج می دهد، بارقه هایی از انسانیت از خود نشان می دهد. بکت مسیرش تلاطم هنری را ندارد. او از نقطه A به نقطه B می رود؛ اما او نیز نقاب عوض می کند. لباسش تغییر می کند و زمانی دم به تیغ توپ ها می دهد که لباس گذشته بر تن می کند و از همین رو ترحم مخاطب را با خود همراه می کند.

پایان میرمنتظمی می آزماید. از کار پیشینش پیشتر آمده و حتی کمی افراطی تر اقدام کرده است. او زندانی را نشان می دهد که خروج از آن برابر با مرگ است، همانند مرگ بکت و بیرون رفتنش از زیر تابلو EXIT. او متن آنوی را برگزیده تا برخی از مفاهیمش برجسته کند. او کاری به وقایع تاریخی آن ندارد. او حتی از حقایق تاریخی آن نیز می گریزد. هنری لاغر را چاق می کند و بکت چارشانه را نحیف.

او می خواهد برشت وار پیش رود. مکان، زمان، شخصیت ها برجسته می شوند با فاصله گذاری های مکرر، با شکستن حریم صحنه تا نشان دهد حریم سیاست بازی نیز قابل شکستن است. او نمایشی طعنه آمیز روی صحنه می برد که نشانه و پدیدار را توأمان با هم دارد. این یک نمایش از قدرت و جذابیت هایش است و البته فساد درونیش که با کشتن بهترین دوست به اوج می رسد.

منبع: تسنیم

مسئولیت صحت اخبار ارائه شده به عهده منبع خبر بوده و این رسانه صرفاً رسالت اطلاع‌رسانی خود را در این رابطه انجام می‌دهد.

ارسال نظر: