با آیینهای نمایشی ماه محرم؛ (۳)
«خطبه خوانی»، ادای دین فرهنگ رضوی بر سالار شهیدان
تهران- ایرنا- «مذهب»، «آیین» و «شیوه زیست» یا آنچه امروزه به آن سبک زندگی میگویند در حقیقت تشکیل دهنده مثلث زیستی انسانها بر این کره خاکی است.
به گزارش روز پنجشنبه خبرنگار فرهنگی ایرنا، «ریچارد نلسون فرای» شرقشناس و ایرانشناس برجسته آمریکایی جمله جالبی دارد که میگوید که برای شناخت سبک زندگی ملتها چگونه میتوان از رابطه مستقیم میان مذهب و رفتارهای آیینی افراد آن جوامع حذر کرد، به ویژه در تمدن ایران زمین با سابقه سترگ تاریخی آن که نقشی مطلوب از درهم آمیختگی رفتارهای مذهبی با خرده روایتهای فرهنگی- آیینی را بازتاب میدهد. به ویژه بعد از ورود اسلام به ایران و قرار گرفتن ایرانیان زیر پرچم فقه شیعی به شکل کاملا متمایز رفتارهای آیینی اقوام مختلف ایران، شکل یک چتر ثابت را به خود گرفتند. به زبان سادهتر، یعنی آنچه که در مدح و ستایش مولای متقیان حضرت علی(ع) در اذهان ایرانیان در شمال، جنوب، شرق و غرب کشورمان با گویشها و شیوههای آیینی متفاوت وجود دارد، همواره بر یک محور که همانا راستین بودن و مردانگی علی(ع)ست استوار است. یا وقتی درباره حماسه کربلای حسینی و عاشورا صحبت میکنیم، در جامعه ایران زمین و اقوام مختلف آن به هیچ وجه تفاوتی میان رفتارها و شکل آیینی سوگواری و تعزیت اباعبدالله الحسین(ع) شاهد نیستیم. ** آیین «خطبه خوانی»، سرچشمه فرهنگ رضوی یکی از زیباترین، نابترین و نجیبترین رفتارهای آیینی در ایام تعزیتها، مراثی و سوگواری در سرزمینمان، به آیین «خطبه خوانی» بازمیگردد. در ریشه یابی این آیین، به این نکته بر میخوریم که نخستین بار آیین «خطبه خوانی» در مراسم تطهیر ضریح و بقعه متبرکه حضرت امام رضا علیه السلام (امام هشتم شیعیان) در کشور ما برگزار شد. پس با این تعریف، آیین «خطبه خوانی» از آن دست آیینهایی است که بعد از ورود اسلام به ایران شکل گرفت و تا به امروز به شریان و حیات خود ادامه داده است؛ اما با گسترش فرهنگ آیین «خطبه خوانی» این مساله به دیگر اماکن مقدس و متبرک کشورمان مانند حرم امامزاده صالح علیه السلام، حرم امامزاده داوود علیه السلام، حرم حضرت معصومه سلام الله علیها و نظایری از این دست نیز راه خود را باز کرد. بر هیچ کس پوشیده نیست که تبرک خاک ایران زمین به وجود آرامگاه متبرک و مقدس حضرت امام رضا علیه السلام وامدار است که همین امر باعث شده تا بخش مهمی از آیینهای نمایشی و مذهبی ایران زمین، چه در رثای آن حضرت (آیینهای سور) و چه در تعزیت آن حضرت و شهادتش (آیینهای سوگ)، در نگاهی کلان هویت و فرهنگی را شکل دهد که از آن به عنوان فرهنگ رضوی یاد میشود. بنیانگذار کبیر انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی (ره)، آیین متبرک و در حقیقت مراسم غبار روبی مزار مطهر حضرت امام رضا علیه السلام را افتخار بزرگی معنوی برای مسلمانان ایران عنوان کرده است. با استناد به همین نقل قول میتوان عنوان داشت که آیین «خطبه خوانی» یکی از آیینهای بزرگ و درخشان فرهنگی در خلال رفتارهای آیینی، نمایشی و مذهبی ایرانیان به شمار می رود. از سوی دیگر ما در اصول دین خود و در کلام حضرت محمد (ص)، شاهد هستیم که یکی از بزرگترین نشانههای مسلمانان «پاکی و نظافت» است که از ارکان رکین دین مبین و هدایتگر اسلام از آن یاد میشود. درست بر همین اساس است که در به بهانههای خاص مذهبی مانند سالروز تولد و شهادت امام رضا(ع)، آغاز دهه کرامت، آغاز ماه مبارک رمضان برگزاری شبهایی مانند اعتکاف و یا آغاز دهه نخست ماه محرم و آغاز ایام عزاداری سید و سالار شهیدان حاضر شدن و مهیا شدن در بقعه متبرکه حضرت امام رضا(ع) را شاهد هستیم و در این میان چه چیز نیکوتر از آنکه برای میزبانی از زائران و عزاداران حضرت اباعبدالله در کنار برادر بزرگترش، حضرت امام رضا علیه السلام شاهد پیراستن و آراستگی بقاع متبرکه باشیم. ** آرامش عزاداری در جوار حرم رضوی از اواخر دوران زندیه آرام آرام شاهد شکلگیری جریانهای خاص رفتارهای آیینی مردم ایران زمین در رثای سوگواری و تعزیه امام سوم شیعیان حضرت امام حسین علیه السلام بوده ایم و در این میان همواره شاهد برگزاری آیین خطبه خوانی در دو حادثه مهم تاریخی (واقعه عاشورا و شهادت حضرت اباعبدالله و شب شهادت حضرت امام رضا علیه السلام) هستیم. «خطبه خوانان» افرادی هستند که بعد از نماز مغرب و عشا و بعد از تطهیر بقاع متبرکه در صحن و حیاط اماکن مقدس و زیارتی شروع به خواندن نغمات آیینی در رثای سوگِ شهادت اباعبدالله الحسین علیه السلام میکنند، هرچند گفته شد که این آیین سرچشمه پیدایش فرهنگ رضوی است؛ اما مسلمانان ایران زمین به سبب ارادتی که به سید و سالار شهیدان حضرت امام حسین علیه السلام دارند بار دیگر با محور قرار دادن مکانی چون حرم متبرک حضرت امام رضا علیه السلام، مراسم تعزیت حسینی خود را نیز با آیین خطبهخوانی در جوار همین حرم برگزار میکنند. ** چگونگی برپایی آیین «خطبه خوانی» در آیین «خطبه خوانی» ابتدا شاهد تلاوت قرآن هستیم و سپس خطبههای ویژه مناسبتهای مذهبی در صحن و سرای بقاع متبرکه توسط معتمدان محل، ریشسفیدان و در نهایت روحانیون قرائت میشود و در پایان صلوات خاصه حضرت امام رضا علیه السلام و حضرت امام حسین علیه السلام خوانده میشود و در پس تکرار هر جمله از این خطبهها عزاداران نیز به بیان آن جمله می پردازند. در ادامه شاهد آن هستیم که تعدادی از حاضران در مراسم که دارای جایگاه معنوی خاص و والایی هستند، با لالههای شمع روشن در دست به ذکر و مرثیه و دعای اهل بیت میپردازند که در این میان با شفیع قرار دادن ائمه معصومین(ع) خاصه حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام، حضرت ابوالفضل العباس(ع) علمدار کربلا و در نهایت حضرت امام رضا علیه السلام برای خود و دیگر مسلمانان طلب بخشش و مغفرت در این شب های عزاداری را از خداوند سبحان مسئلت می کنند و در نهایت سلام و صلوات فرستادن بر حضرت زهرا(س)، حضرت علی (ع)، حضرت امام حسین علیه السلام و دیگر ائمه معصومین شاهد اجرای مداحی و روضه خوانی مداحان اهل بیت عصمت و طهارت هستیم که در نهایت با نوحه خوانی و ذکر مصیبت شهادت حضرت اباعبدالله الحسین آیین خطبه خوانی در شب های ماه در شبهای دهه نخست ماه محرم به پایان می رسد. فراهنگ**ا.خ** 9053
منبع: ایرنا
مسئولیت صحت اخبار ارائه شده به عهده منبع خبر بوده و این رسانه صرفاً رسالت اطلاعرسانی خود را در این رابطه انجام میدهد.